RājNigh, 15
Select a line for its word-by-word analysis.
किल्बिषं च क्षयं नीत्वा रुचिरं चैव चिन्तयेत् त्रिस्वर्णरौप्यताम्राणि त्रपु सीसं द्विरीतिका । (१।१)
kilbiṣaṃ ca kṣayaṃ nītvā ruciraṃ caiva cintayet trisvarṇaraupyatāmrāṇi trapu sīsaṃ dvirītikā |
कांस्यायो वर्तकं कान्तं किट्टं मुण्डं च तीक्ष्णकम् ॥ (१।२)
kāṃsyāyo vartakaṃ kāntaṃ kiṭṭaṃ muṇḍaṃ ca tīkṣṇakam ||
शिला सिन्दूरभूनागं हिङ्गुलं गैरिकं द्विधा । (२।१)
śilā sindūrabhūnāgaṃ hiṅgulaṃ gairikaṃ dvidhā |
सिक्थकं च द्विकासीसं माक्षिकौ पञ्चधाञ्जनम् । (३।१)
sikthakaṃ ca dvikāsīsaṃ mākṣikau pañcadhāñjanam |
स्फटी च क्षुल्लकः शङ्खौ कपर्दः शुक्तिका द्विधा । (४।१)
sphaṭī ca kṣullakaḥ śaṅkhau kapardaḥ śuktikā dvidhā |
सिकता च द्विकङ्गुष्ठं विमला च द्विधा मता । (५।१)
sikatā ca dvikaṅguṣṭhaṃ vimalā ca dvidhā matā |
अथ रत्नं नवं वक्ष्ये पद्मरागादिकं क्रमात् ॥ (५।३)
atha ratnaṃ navaṃ vakṣye padmarāgādikaṃ kramāt ||
माणिक्यमुक्ताफलविद्रुमाणि गारुत्मतं स्याद् अथ पुष्परागः । (६।१)
māṇikyamuktāphalavidrumāṇi gārutmataṃ syād atha puṣparāgaḥ |
वज्रं च नीलं च नव क्रमेण गोमेदवैडूर्ययुतानि तानि ॥ (६।२)
vajraṃ ca nīlaṃ ca nava krameṇa gomedavaiḍūryayutāni tāni ||
स्फटिकश् च सूर्यकान्तो वैक्रान्तश् चन्द्रकान्तकः । (७।१)
sphaṭikaś ca sūryakānto vaikrāntaś candrakāntakaḥ |
राजावर्तः पेरोजं स्याद् उभौ बाणाश् च संख्यया ॥ (७।२)
rājāvartaḥ perojaṃ syād ubhau bāṇāś ca saṃkhyayā ||
स्नर्णस्वर्णं सुवर्णकनकोज्ज्वलकाञ्चनानि कल्याणहाटकहिरण्यमनोहराणि । (८।१)
snarṇasvarṇaṃ suvarṇakanakojjvalakāñcanāni kalyāṇahāṭakahiraṇyamanoharāṇi |
गाङ्गेयगैरिकमहारजताग्निवीर्यरुक्माग्निहेमतपनीयकभास्कराणि ॥ (८।२)
gāṅgeyagairikamahārajatāgnivīryarukmāgnihematapanīyakabhāskarāṇi ||
जाम्बूनदाष्टापदजातरूपपिञ्जानचामीकरकर्बुराणि । (९।१)
jāmbūnadāṣṭāpadajātarūpapiñjānacāmīkarakarburāṇi |
कार्तस्वरापिञ्जरभर्मभूरितेजांसि दीप्तानलपीतकानि ॥ (९।२)
kārtasvarāpiñjarabharmabhūritejāṃsi dīptānalapītakāni ||
मङ्गल्यसौमेरवशातकुम्भशृङ्गारचन्द्राजरजाम्बवानि । (१०।१)
maṅgalyasaumeravaśātakumbhaśṛṅgāracandrājarajāmbavāni |
आग्नेयनिष्काग्निशिखानि चेति नेत्राब्धिनिर्धारितनाम हेम ॥ (१०।२)
āgneyaniṣkāgniśikhāni ceti netrābdhinirdhāritanāma hema ||
गोल्द्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्स्वर्णं स्निग्धकषायतिक्तमधुरं दोषत्रयध्वंसनं शीतं स्वादु रसायनं च रुचिकृच् चक्षुष्यम् आयुष्प्रदम् । (११।१)
gold:: medic. propertiessvarṇaṃ snigdhakaṣāyatiktamadhuraṃ doṣatrayadhvaṃsanaṃ śītaṃ svādu rasāyanaṃ ca rucikṛc cakṣuṣyam āyuṣpradam |
प्रज्ञावीर्यबलस्मृतिस्वरकरं कान्तिं विधत्ते तनोः संधत्ते दुरितक्षयं श्रियम् इदं धत्ते नॄणां धारणात् ॥ (११।२)
prajñāvīryabalasmṛtisvarakaraṃ kāntiṃ vidhatte tanoḥ saṃdhatte duritakṣayaṃ śriyam idaṃ dhatte nṝṇāṃ dhāraṇāt ||
गोल्द्:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्दाहे च रक्तम् अथ यच् च सितं छिदायां काश्मीरकान्ति च विभाति निकाषपट्टे । (१२।१)
gold:: parīkṣā:: good qualitydāhe ca raktam atha yac ca sitaṃ chidāyāṃ kāśmīrakānti ca vibhāti nikāṣapaṭṭe |
स्निग्धं च गौरवम् उपैति च यत् तुलायां जात्या तद् एव कनकं मृदु रक्तपीतम् ॥ (१२।२)
snigdhaṃ ca gauravam upaiti ca yat tulāyāṃ jātyā tad eva kanakaṃ mṛdu raktapītam ||
गोल्द्:: सुब्त्य्पेस्तच् चैकं रसवेधजं तद् अपरं जातं स्वयं भूमिजं किंचान्यद् बहुलोहसंकरभवं चेति त्रिधा काञ्चनम् । (१३।१)
gold:: subtypestac caikaṃ rasavedhajaṃ tad aparaṃ jātaṃ svayaṃ bhūmijaṃ kiṃcānyad bahulohasaṃkarabhavaṃ ceti tridhā kāñcanam |
तत्राद्यं किल पीतरक्तम् अपरं रक्तं ततो ऽन्यत् तथा मैरालं तद् अतिक्रमेण तद् इदं स्यात् पूर्वपूर्वोत्तमम् ॥ (१३।२)
tatrādyaṃ kila pītaraktam aparaṃ raktaṃ tato 'nyat tathā mairālaṃ tad atikrameṇa tad idaṃ syāt pūrvapūrvottamam ||
रौप्यरौप्यं शुभ्रं वसुश्रेष्ठं रुचिरं चन्द्रलोहकम् । (१४।१)
raupyaraupyaṃ śubhraṃ vasuśreṣṭhaṃ ruciraṃ candralohakam |
श्वेतकं तु महाशुभ्रं रजतं तप्तरूपकम् ॥ (१४।२)
śvetakaṃ tu mahāśubhraṃ rajataṃ taptarūpakam ||
चन्द्रभूतिः सितं तारं कलधौतेन्दुलोहकम् । (१५।१)
candrabhūtiḥ sitaṃ tāraṃ kaladhautendulohakam |
कुप्यं धौतं तथा सौधं चन्द्रहासं मुनीन्दुकम् ॥ (१५।२)
kupyaṃ dhautaṃ tathā saudhaṃ candrahāsaṃ munīndukam ||
सिल्वेर्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्रौप्यं स्निग्धं कषायाम्लं विपाके मधुरं सरम् । (१६।१)
silver:: medic. propertiesraupyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke madhuraṃ saram |
सिल्वेर्:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्दाहच्छेदनिकाषेषु सितं स्निग्धं च यद् गुरु । (१७।१)
silver:: parīkṣā:: good qualitydāhacchedanikāṣeṣu sitaṃ snigdhaṃ ca yad guru |
सुघर्षे ऽपि च वर्णाढ्यम् उत्तमं तद् उदीरितम् ॥ (१७।२)
sugharṣe 'pi ca varṇāḍhyam uttamaṃ tad udīritam ||
चोप्पेर्:: स्य्नोन्य्म्स्ताम्रं म्लेच्छमुखं शुल्वं तपनेष्टम् उदुम्बरम् । (१८।१)
copper:: synonymstāmraṃ mlecchamukhaṃ śulvaṃ tapaneṣṭam udumbaram |
त्र्यम्बकं चारविन्दं च रविलोहं रविप्रियम् । (१८।२)
tryambakaṃ cāravindaṃ ca ravilohaṃ ravipriyam |
रक्तं नेपालकं चैव रक्तधातुः करेन्दुधा ॥ (१८।३)
raktaṃ nepālakaṃ caiva raktadhātuḥ karendudhā ||
चोप्पेर्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्ताम्रं सुपक्वं मधुरं कषायं तिक्तं विपाके कटु शीतलं च । (१९।१)
copper:: medic. propertiestāmraṃ supakvaṃ madhuraṃ kaṣāyaṃ tiktaṃ vipāke kaṭu śītalaṃ ca |
कफापहं पित्तहरं विबन्धशूलघ्नपाण्डूदरगुल्मनाशि ॥ (१९।२)
kaphāpahaṃ pittaharaṃ vibandhaśūlaghnapāṇḍūdaragulmanāśi ||
ताम्रपरीक्षाघनघातसहं स्निग्धं रक्तपत्त्रामलं मृदु । (२०।१)
tāmraparīkṣāghanaghātasahaṃ snigdhaṃ raktapattrāmalaṃ mṛdu |
शुद्धाकरसमुत्पन्नं ताम्रं शुभम् असंकरम् ॥ (२०।२)
śuddhākarasamutpannaṃ tāmraṃ śubham asaṃkaram ||
ज़िन्न्त्रपु त्रपुसमाण्डूकं वङ्गं च मधुरं हिमम् । (२१।१)
Zinntrapu trapusamāṇḍūkaṃ vaṅgaṃ ca madhuraṃ himam |
कुरूप्यं पिच्चटं रङ्गं पूतिगन्धं दशाह्वयम् ॥ (२१।२)
kurūpyaṃ piccaṭaṃ raṅgaṃ pūtigandhaṃ daśāhvayam ||
तिन्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्त्रपुसं कटुतिक्तहिमं कषायलवणं सरं च मेहघ्नम् । (२२।१)
tin:: medic. propertiestrapusaṃ kaṭutiktahimaṃ kaṣāyalavaṇaṃ saraṃ ca mehaghnam |
क्रिमिदाहपाण्डुशमनं कान्तिकरं तद् रसायनं चैव ॥ (२२।२)
krimidāhapāṇḍuśamanaṃ kāntikaraṃ tad rasāyanaṃ caiva ||
तिन्:: परीक्षाश्वेतं लघु मृदु स्वच्छं स्निग्धम् उष्णापहं हिमम् । (२३।१)
tin:: parīkṣāśvetaṃ laghu mṛdu svacchaṃ snigdham uṣṇāpahaṃ himam |
सूतपत्त्रकरं कान्तं त्रपु श्रेष्ठम् उदाहृतम् ॥ (२३।२)
sūtapattrakaraṃ kāntaṃ trapu śreṣṭham udāhṛtam ||
लेअद्:: स्य्नोन्य्म्स्सीसकं तु जडं सीसं यवनेष्टं भुजंगमम् । (२४।१)
lead:: synonymssīsakaṃ tu jaḍaṃ sīsaṃ yavaneṣṭaṃ bhujaṃgamam |
योगीष्टं नागम् उरगं कुवङ्गं परिपिष्टकम् ॥ (२४।२)
yogīṣṭaṃ nāgam uragaṃ kuvaṅgaṃ paripiṣṭakam ||
मृदु कृष्णायसं पद्मं तारशुद्धिकरं स्मृतम् । (२५।१)
mṛdu kṛṣṇāyasaṃ padmaṃ tāraśuddhikaraṃ smṛtam |
सिरावृत्तं च वङ्गं स्याच् चीनपिष्टं च षोडश ॥ (२५।२)
sirāvṛttaṃ ca vaṅgaṃ syāc cīnapiṣṭaṃ ca ṣoḍaśa ||
लेअद्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्सीसं तु वङ्गतुल्यं स्यात् रसवीर्यविपाकतः । (२६।१)
lead:: medic. propertiessīsaṃ tu vaṅgatulyaṃ syāt rasavīryavipākataḥ |
उष्णं च कफवातघ्नम् अर्शोघ्नं गुरु लेखनम् ॥ (२६।२)
uṣṇaṃ ca kaphavātaghnam arśoghnaṃ guru lekhanam ||
लेअद्:: परीक्षास्वर्णे नीलं मृदु स्निग्धं निर्मलं च सुगौरत्वम् । (२७।१)
lead:: parīkṣāsvarṇe nīlaṃ mṛdu snigdhaṃ nirmalaṃ ca sugauratvam |
रौप्यसंशोधनं क्षिप्रं सीसकं च तद् उत्तमम् ॥ (२७।२)
raupyasaṃśodhanaṃ kṣipraṃ sīsakaṃ ca tad uttamam ||
ब्रस्स्:: स्य्नोन्य्म्स्रीतिः क्षुद्रसुवर्णं सिंहलकं पिङ्गलं च पित्तलकम् । (२८।१)
brass:: synonymsrītiḥ kṣudrasuvarṇaṃ siṃhalakaṃ piṅgalaṃ ca pittalakam |
लौहितकम् आरकुट्टं पिङ्गललोहं च पीतकं नवधा ॥ (२८।२)
lauhitakam ārakuṭṭaṃ piṅgalalohaṃ ca pītakaṃ navadhā ||
ब्रस्स्:: राजरीति:: स्य्नोन्य्म्स्राजरीतिः काकतुण्डी राजपुत्री महेश्वरी । (२९।१)
brass:: rājarīti:: synonymsrājarītiḥ kākatuṇḍī rājaputrī maheśvarī |
ब्राह्मणी ब्रह्मरीतिश् च कपिला पिङ्गलापि च ॥ (२९।२)
brāhmaṇī brahmarītiś ca kapilā piṅgalāpi ca ||
ब्रस्स्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्रीतिकायुगलं तिक्तं शीतलं लवणं रसे । (३०।१)
brass:: medic. propertiesrītikāyugalaṃ tiktaṃ śītalaṃ lavaṇaṃ rase |
शोधनं पाण्डुवातघ्नं क्रिमिप्लीहार्तिपित्तजित् ॥ (३०।२)
śodhanaṃ pāṇḍuvātaghnaṃ krimiplīhārtipittajit ||
ब्रस्स्:: परीक्षाशुद्धा स्निग्धा मृदुः शीता सुरङ्गा सूत्रपत्त्रिणी । (३१।१)
brass:: parīkṣāśuddhā snigdhā mṛduḥ śītā suraṅgā sūtrapattriṇī |
हेमोपमा शुभा स्वच्छा जन्या रीतिः प्रकीर्तिता ॥ (३१।२)
hemopamā śubhā svacchā janyā rītiḥ prakīrtitā ||
ब्रोन्ज़े:: स्य्नोन्य्म्स्कांस्यं सौराष्ट्रिकं घोषं कंसीयं वह्निलोहकम् । (३२।१)
bronze:: synonymskāṃsyaṃ saurāṣṭrikaṃ ghoṣaṃ kaṃsīyaṃ vahnilohakam |
दीप्तं लोहं घोरपुष्पं दीप्तकं सुमनाह्वयम् ॥ (३२।२)
dīptaṃ lohaṃ ghorapuṣpaṃ dīptakaṃ sumanāhvayam ||
ब्रोन्ज़े:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कांस्यं तु तिक्तम् उष्णं चक्षुष्यं वातकफविकारघ्नम् । (३३।१)
bronze:: medic. propertieskāṃsyaṃ tu tiktam uṣṇaṃ cakṣuṣyaṃ vātakaphavikāraghnam |
रूक्षं कषायरुच्यं लघु दीपनपाचनं पथ्यम् ॥ (३३।२)
rūkṣaṃ kaṣāyarucyaṃ laghu dīpanapācanaṃ pathyam ||
ब्रोन्ज़े:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्श्वेतं दीप्तं मृदु ज्योतिःशब्दाढ्यं स्निग्धनिर्मलम् । (३४।१)
bronze:: parīkṣā:: good qualityśvetaṃ dīptaṃ mṛdu jyotiḥśabdāḍhyaṃ snigdhanirmalam |
घनाग्निसहसूत्राङ्गं कांस्यम् उत्तमम् ईरितम् ॥ (३४।२)
ghanāgnisahasūtrāṅgaṃ kāṃsyam uttamam īritam ||
वर्तलोह:: स्य्नोन्य्म्स्वर्तलोहं वर्ततीक्ष्णं वर्तकं लोहसंकरम् । (३५।१)
vartaloha:: synonymsvartalohaṃ vartatīkṣṇaṃ vartakaṃ lohasaṃkaram |
वर्तलोह:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसिदं लोहं कटूष्णं च तिक्तं च शिशिरं तथा । (३६।१)
vartaloha:: medic. propertiesidaṃ lohaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tiktaṃ ca śiśiraṃ tathā |
कान्त:: स्य्नोन्य्म्सयस्कान्तं कान्तलोहं कान्तं स्याल् लोहकान्तिकम् । (३७।१)
kānta:: synonymsayaskāntaṃ kāntalohaṃ kāntaṃ syāl lohakāntikam |
कान्त:: सुब्त्य्पेस्स्याद् भ्रामकं तदनु चुम्बकरोमकाख्यं स्याच् छेदकाख्यम् इति तच् च चतुर्विधं स्यात् । (३८।१)
kānta:: subtypessyād bhrāmakaṃ tadanu cumbakaromakākhyaṃ syāc chedakākhyam iti tac ca caturvidhaṃ syāt |
कान्ताश्मलोहगुणवृद्धि यथाक्रमेण दार्ढ्याङ्गकान्तिकचकार्ष्ण्यविरोगदायि ॥ (३८।२)
kāntāśmalohaguṇavṛddhi yathākrameṇa dārḍhyāṅgakāntikacakārṣṇyavirogadāyi ||
अयस्कान्तविशेषाः स्युर् भ्रामकाश् चुम्बकादयः । (३९।१)
ayaskāntaviśeṣāḥ syur bhrāmakāś cumbakādayaḥ |
न सूतेन विना कान्तं न कान्तेन विना रसः । (४०।१)
na sūtena vinā kāntaṃ na kāntena vinā rasaḥ |
रुस्त्:: स्य्नोन्य्म्स्लोहकिट्टं तु किट्टं स्याल् लोहचूर्णम् अयोमलम् । (४१।१)
rust:: synonymslohakiṭṭaṃ tu kiṭṭaṃ syāl lohacūrṇam ayomalam |
लोहजं कृष्णचूर्णं च कार्ष्ण्यं लोहमलं तथा ॥ (४१।२)
lohajaṃ kṛṣṇacūrṇaṃ ca kārṣṇyaṃ lohamalaṃ tathā ||
रुस्त्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्लोहकिट्टं तु मधुरं कटूष्णं क्रिमिवातनुत् । (४२।१)
rust:: medic. propertieslohakiṭṭaṃ tu madhuraṃ kaṭūṣṇaṃ krimivātanut |
पक्तिशूलं मरुच्छूलं मेहगुल्मार्तिशोफनुत् ॥ (४२।२)
paktiśūlaṃ marucchūlaṃ mehagulmārtiśophanut ||
मुण्ड:: स्य्नोन्य्म्स्मुण्डं मुण्डायसं लोहं दृषत्सारं शिलात्मजम् । (४३।१)
muṇḍa:: synonymsmuṇḍaṃ muṇḍāyasaṃ lohaṃ dṛṣatsāraṃ śilātmajam |
तीक्ष्णलोह:: स्य्नोन्य्म्स्तीक्ष्णं शस्त्रायसं शस्त्रं पिण्डं पिण्डायसं शठम् । (४४।१)
tīkṣṇaloha:: synonymstīkṣṇaṃ śastrāyasaṃ śastraṃ piṇḍaṃ piṇḍāyasaṃ śaṭham |
आयसं निशितं तीव्रं लोहखड्गं च मुण्डजम् । (४४।२)
āyasaṃ niśitaṃ tīvraṃ lohakhaḍgaṃ ca muṇḍajam |
अयश्चित्रायसं प्रोक्तं चीनजं वेदभूमितम् ॥ (४४।३)
ayaścitrāyasaṃ proktaṃ cīnajaṃ vedabhūmitam ||
इरोन्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्लोहं रूक्षोष्णतिक्तं स्याद् वातपित्तकफापहम् । (४५।१)
iron:: medic. propertieslohaṃ rūkṣoṣṇatiktaṃ syād vātapittakaphāpaham |
प्रमेहपाण्डुरशूलघ्नं तीक्ष्णं मुण्डाधिकं स्मृतम् ॥ (४५।२)
pramehapāṇḍuraśūlaghnaṃ tīkṣṇaṃ muṇḍādhikaṃ smṛtam ||
मेतल्स्:: अशुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्स्वर्णं सम्यगशोधितं श्रमकरं स्वेदावहं दुःसहं रौप्यं जाठरजाड्यमान्द्यजननं ताम्रं वमिभ्रान्तिदम् । (४६।१)
metals:: aśuddha:: medic. propertiessvarṇaṃ samyagaśodhitaṃ śramakaraṃ svedāvahaṃ duḥsahaṃ raupyaṃ jāṭharajāḍyamāndyajananaṃ tāmraṃ vamibhrāntidam |
नागं च त्रपु चाङ्गदोषदम् अयो गुल्मादिदोषप्रदं तीक्ष्णं शूलकरं च कान्तम् उदितं कार्ष्ण्यामयस्फोटदम् ॥ (४६।२)
nāgaṃ ca trapu cāṅgadoṣadam ayo gulmādidoṣapradaṃ tīkṣṇaṃ śūlakaraṃ ca kāntam uditaṃ kārṣṇyāmayasphoṭadam ||
विशुद्धिहीनौ यदि मुण्डतीक्ष्णौ क्षुधापहौ गौरवगुल्मदायकौ । (४७।१)
viśuddhihīnau yadi muṇḍatīkṣṇau kṣudhāpahau gauravagulmadāyakau |
कांस्यायसं क्लेदकतापकारकं रीत्यौ च सम्मोहनशोषदायिके ॥ (४७।२)
kāṃsyāyasaṃ kledakatāpakārakaṃ rītyau ca sammohanaśoṣadāyike ||
मनःशिलामनःशिला स्यात् कुनटी मनोज्ञा शिला मनोह्वापि च नागजिह्वा । (४८।१)
manaḥśilāmanaḥśilā syāt kunaṭī manojñā śilā manohvāpi ca nāgajihvā |
नेपालिका स्यान् मनसश् च गुप्ता कल्याणिका रोगशिला दशाह्वा ॥ (४८।२)
nepālikā syān manasaś ca guptā kalyāṇikā rogaśilā daśāhvā ||
मनःशिला:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्मनःशिला कटुः स्निग्धा लेखनी विषनाशनी । (४९।१)
manaḥśilā:: medic. propertiesmanaḥśilā kaṭuḥ snigdhā lekhanī viṣanāśanī |
सिन्दूर, रेद् लेअद्:: स्य्नोन्य्म्स्सिन्दूरं नागरेणुः स्याद् रक्तं सीमन्तकं तथा । (५०।१)
sindūra, red lead:: synonymssindūraṃ nāgareṇuḥ syād raktaṃ sīmantakaṃ tathā |
नागजं नागगर्भं च शोणं वीररजः स्मृतम् ॥ (५०।२)
nāgajaṃ nāgagarbhaṃ ca śoṇaṃ vīrarajaḥ smṛtam ||
गणेशभूषणं संध्यारागं शृङ्गारकं स्मृतम् । (५१।१)
gaṇeśabhūṣaṇaṃ saṃdhyārāgaṃ śṛṅgārakaṃ smṛtam |
सौभाग्यम् अरुणं चैव मङ्गल्यं मनुसंमितम् ॥ (५१।२)
saubhāgyam aruṇaṃ caiva maṅgalyaṃ manusaṃmitam ||
सिन्दूर:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्सिन्दूरं कटुकं तिक्तम् उष्णं व्रणविरोपणम् । (५२।१)
sindūra:: medic. propertiessindūraṃ kaṭukaṃ tiktam uṣṇaṃ vraṇaviropaṇam |
सिन्दूर:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्सुरङ्गो ऽग्निसहः सूक्ष्मः स्निग्धः स्वच्छो गुरुर् मृदुः । (५३।१)
sindūra:: parīkṣā:: good qualitysuraṅgo 'gnisahaḥ sūkṣmaḥ snigdhaḥ svaccho gurur mṛduḥ |
सुवर्णकरजः शुद्धः सिन्दूरो मङ्गलप्रदः ॥ (५३।२)
suvarṇakarajaḥ śuddhaḥ sindūro maṅgalapradaḥ ||
भूनाग:: स्य्नोन्य्म्स्भूनागः क्षितिनागश् च भूजन्तू रक्तजन्तुकः । (५४।१)
bhūnāga:: synonymsbhūnāgaḥ kṣitināgaś ca bhūjantū raktajantukaḥ |
क्षितिजः क्षितिजन्तुश् च भूमिजो रक्ततुण्डकः ॥ (५४।२)
kṣitijaḥ kṣitijantuś ca bhūmijo raktatuṇḍakaḥ ||
भूनाग:: उसे इन् अल्छेम्य्भूनागो वज्रमारः स्यान् नानाविज्ञानकारकः । (५५।१)
bhūnāga:: use in alchemybhūnāgo vajramāraḥ syān nānāvijñānakārakaḥ |
रसस्य जारणे तूक्तं तत् सत्त्वं तु रसायनम् ॥ (५५।२)
rasasya jāraṇe tūktaṃ tat sattvaṃ tu rasāyanam ||
दरद:: स्य्नोन्य्म्स्हिङ्गुलं बर्बरं रक्तं सुरङ्गं सुगरं स्मृतम् । (५६।१)
darada:: synonymshiṅgulaṃ barbaraṃ raktaṃ suraṅgaṃ sugaraṃ smṛtam |
रञ्जनं दरदं म्लेच्छं चित्राङ्गं चूर्णपारदम् ॥ (५६।२)
rañjanaṃ daradaṃ mlecchaṃ citrāṅgaṃ cūrṇapāradam ||
रञ्जकं रसगर्भं च बाणभूसंख्यसंमितम् ॥ (५७।२)
rañjakaṃ rasagarbhaṃ ca bāṇabhūsaṃkhyasaṃmitam ||
दरद:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्हिङ्गुलं मधुरं तिक्तम् उष्णवातकफापहम् । (५८।१)
darada:: medic. propertieshiṅgulaṃ madhuraṃ tiktam uṣṇavātakaphāpaham |
त्रिदोषद्वंद्वदोषोत्थं ज्वरं हरति सेवितम् ॥ (५८।२)
tridoṣadvaṃdvadoṣotthaṃ jvaraṃ harati sevitam ||
गैरिक:: स्य्नोन्य्म्स्गैरिकं रक्तधातुः स्याद् गिरिधातुर् गवेधुकम् । (५९।१)
gairika:: synonymsgairikaṃ raktadhātuḥ syād giridhātur gavedhukam |
धातुः सुरङ्गधातुश् च गिरिजं गिरिमृद्भवम् ॥ (५९।२)
dhātuḥ suraṅgadhātuś ca girijaṃ girimṛdbhavam ||
स्वर्णगैरिकसुवर्णगैरिकं चान्यत् स्वर्णधातुः सुरक्तकम् । (६०।१)
svarṇagairikasuvarṇagairikaṃ cānyat svarṇadhātuḥ suraktakam |
संध्याभ्रं बभ्रुधातुश् च शिलाधातुः षडाह्वयम् ॥ (६०।२)
saṃdhyābhraṃ babhrudhātuś ca śilādhātuḥ ṣaḍāhvayam ||
गैरिक:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्गैरिकं मधुरं शीतं कषायं व्रणरोपणम् । (६१।१)
gairika:: medic. propertiesgairikaṃ madhuraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ vraṇaropaṇam |
विस्फोटार्शोऽग्निदाहघ्नं वरं स्वर्णादिकं शुभम् ॥ (६१।२)
visphoṭārśo'gnidāhaghnaṃ varaṃ svarṇādikaṃ śubham ||
सौराष्ट्रा:: स्य्नोन्य्म्स्तुवरी मृच् च सौराष्ट्री मृत्स्नासङ्गा सुराष्ट्रजा । (६२।१)
saurāṣṭrā:: synonymstuvarī mṛc ca saurāṣṭrī mṛtsnāsaṅgā surāṣṭrajā |
भूघ्नी मृतालकं कासी मृत्तिका सुरमृत्तिका । (६२।२)
bhūghnī mṛtālakaṃ kāsī mṛttikā suramṛttikā |
स्तुत्या काङ्क्षी सुजाता च ज्ञेया चैव चतुर्दश ॥ (६२।३)
stutyā kāṅkṣī sujātā ca jñeyā caiva caturdaśa ||
सौराष्ट्रा:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्तुवरी तिक्तकटुका कषायाम्ला च लेखनी । (६३।१)
saurāṣṭrā:: medic. propertiestuvarī tiktakaṭukā kaṣāyāmlā ca lekhanī |
हरिताल:: स्य्नोन्य्म्स्हरितालं गोदन्तं पीतं नटमण्डनं च गौरं च । (६४।१)
haritāla:: synonymsharitālaṃ godantaṃ pītaṃ naṭamaṇḍanaṃ ca gauraṃ ca |
चित्राङ्गं पिञ्जरकं भवेद् आलं तालकं च तालं च ॥ (६४।२)
citrāṅgaṃ piñjarakaṃ bhaved ālaṃ tālakaṃ ca tālaṃ ca ||
कनकरसं काञ्चनकं बिडालकं चैव चित्रगन्धं च । (६५।१)
kanakarasaṃ kāñcanakaṃ biḍālakaṃ caiva citragandhaṃ ca |
पिङ्गं च पिङ्गसारं गौरीललितं च सप्तदशसंज्ञम् ॥ (६५।२)
piṅgaṃ ca piṅgasāraṃ gaurīlalitaṃ ca saptadaśasaṃjñam ||
हरिताल:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्हरितालं कटूष्णं च स्निग्धं त्वग्दोषनाशनम् । (६६।१)
haritāla:: medic. propertiesharitālaṃ kaṭūṣṇaṃ ca snigdhaṃ tvagdoṣanāśanam |
सुल्ड़ुर्गन्धको गन्धपाषाणो गन्धाश्मा गन्धमोदनः । (६७।१)
sulfurgandhako gandhapāṣāṇo gandhāśmā gandhamodanaḥ |
पूतिगन्धो ऽतिगन्धश् च वटः सौगन्धिकस् तथा ॥ (६७।२)
pūtigandho 'tigandhaś ca vaṭaḥ saugandhikas tathā ||
सुगन्धो दिव्यगन्धश् च गन्धश् च रसगन्धकः । (६८।१)
sugandho divyagandhaś ca gandhaś ca rasagandhakaḥ |
कुष्ठारिः क्रूरगन्धश् च कीटघ्नः शरभूमितः ॥ (६८।२)
kuṣṭhāriḥ krūragandhaś ca kīṭaghnaḥ śarabhūmitaḥ ||
सुल्ड़ुर्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्गन्धकः कटुर् उष्णश् च तीव्रगन्धो ऽतिवह्निकृत् । (६९।१)
sulfur:: medic. propertiesgandhakaḥ kaṭur uṣṇaś ca tīvragandho 'tivahnikṛt |
विषघ्नः कुष्ठकण्डूतिखर्जूत्वग्दोषनाशनः ॥ (६९।२)
viṣaghnaḥ kuṣṭhakaṇḍūtikharjūtvagdoṣanāśanaḥ ||
सुल्ड़ुर्:: सुब्त्य्पेस्:: चोलोउर्श्वेतो रक्तश् च पीतश् च नीलश् चेति चतुर्विधः । (७०।१)
sulfur:: subtypes:: colourśveto raktaś ca pītaś ca nīlaś ceti caturvidhaḥ |
गन्धको वर्णतो ज्ञेयो भिन्नो भिन्नगुणाश्रयः ॥ (७०।२)
gandhako varṇato jñeyo bhinno bhinnaguṇāśrayaḥ ||
श्वेतः कुष्ठापहारी स्याद् रक्तो लोहप्रयोगकृत् । (७१।१)
śvetaḥ kuṣṭhāpahārī syād rakto lohaprayogakṛt |
शिलाजतु:: स्य्नोन्य्म्स्शिलाजतु स्याद् अश्मोत्थं शैलं गिरिजम् अश्मजम् । (७२।१)
śilājatu:: synonymsśilājatu syād aśmotthaṃ śailaṃ girijam aśmajam |
अश्मलाक्षाश्मजतुकं जत्वश्मकम् इति स्मृतम् ॥ (७२।२)
aśmalākṣāśmajatukaṃ jatvaśmakam iti smṛtam ||
शिलाजतु:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्शिलाजतु भवेत् तिक्तं कटूष्णं च रसायनम् । (७३।१)
śilājatu:: medic. propertiesśilājatu bhavet tiktaṃ kaṭūṣṇaṃ ca rasāyanam |
Wअछ्स्सिक्थकं मधुकं सिक्थं मधुजं मधुसम्भवम् । (७४।१)
Wachssikthakaṃ madhukaṃ sikthaṃ madhujaṃ madhusambhavam |
क्षौद्रेयं पीतरागं च स्निग्धं माक्षिकजं तथा । (७५।१)
kṣaudreyaṃ pītarāgaṃ ca snigdhaṃ mākṣikajaṃ tathā |
क्षौद्रजं मधुशेषं च द्रावकं मक्षिकाश्रयम् । (७५।२)
kṣaudrajaṃ madhuśeṣaṃ ca drāvakaṃ makṣikāśrayam |
मधूषितं च सम्प्रोक्तं मधूत्थं चोनविंशति ॥ (७५।३)
madhūṣitaṃ ca samproktaṃ madhūtthaṃ conaviṃśati ||
बेएस्wअx:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्सिक्थकं कपिलं स्वादु कुष्ठवातार्तिजिन् मृदु । (७६।१)
beeswax:: medic. propertiessikthakaṃ kapilaṃ svādu kuṣṭhavātārtijin mṛdu |
कटु स्निग्धं च लेपेन स्फुटिताङ्गविरोपणम् ॥ (७६।२)
kaṭu snigdhaṃ ca lepena sphuṭitāṅgaviropaṇam ||
कासीसकासीसं धातुकासीसं केसरं हंसलोमशम् । (७७।१)
kāsīsakāsīsaṃ dhātukāsīsaṃ kesaraṃ haṃsalomaśam |
शोधनं पांशुकासीसं शुभ्रं सप्ताह्वयं मतम् ॥ (७७।२)
śodhanaṃ pāṃśukāsīsaṃ śubhraṃ saptāhvayaṃ matam ||
कासीस:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कासीसं तु कषायं स्यात् शिशिरं विषकुष्ठजित् । (७८।१)
kāsīsa:: medic. propertieskāsīsaṃ tu kaṣāyaṃ syāt śiśiraṃ viṣakuṣṭhajit |
खर्जूक्रिमिहरं चैव चक्षुष्यं कान्तिवर्धनम् ॥ (७८।२)
kharjūkrimiharaṃ caiva cakṣuṣyaṃ kāntivardhanam ||
पुष्पकासीस:: स्य्नोन्य्म्स्द्वितीयं पुष्पकासीसं वत्सकं च मलीमसम् । (७९।१)
puṣpakāsīsa:: synonymsdvitīyaṃ puṣpakāsīsaṃ vatsakaṃ ca malīmasam |
ह्रस्वं नेत्रौषधं योज्यं विशदं नीलमृत्तिका ॥ (७९।२)
hrasvaṃ netrauṣadhaṃ yojyaṃ viśadaṃ nīlamṛttikā ||
पुष्पकासीस:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पुष्पकासीसं तिक्तं शीतं नेत्रामयापहम् । (८०।१)
puṣpakāsīsa:: medic. propertiespuṣpakāsīsaṃ tiktaṃ śītaṃ netrāmayāpaham |
माक्षिकमाक्षिकं चैव माक्षीकं पीतकं धातुमाक्षिकम् । (८१।१)
mākṣikamākṣikaṃ caiva mākṣīkaṃ pītakaṃ dhātumākṣikam |
तापीजं ताप्यकं ताप्यमापीतं पीतमाक्षिकम् ॥ (८१।२)
tāpījaṃ tāpyakaṃ tāpyamāpītaṃ pītamākṣikam ||
आवर्तं मधुधातुः स्यात् क्षौद्रधातुस् तथापरः । (८२।१)
āvartaṃ madhudhātuḥ syāt kṣaudradhātus tathāparaḥ |
प्रोक्तं माक्षिकधातुश्च वेदभूर् हेममाक्षिकम् ॥ (८२।२)
proktaṃ mākṣikadhātuśca vedabhūr hemamākṣikam ||
माक्षिक:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्माक्षिकं मधुरं तिक्तमम्लं कटु कफापहम् । (८३।१)
mākṣika:: medic. propertiesmākṣikaṃ madhuraṃ tiktamamlaṃ kaṭu kaphāpaham |
माक्षिक:: सुब्त्य्पेस्माक्षिकं द्विविधं प्रोक्तं हेमाह्वं तारमाक्षिकम् । (८४।१)
mākṣika:: subtypesmākṣikaṃ dvividhaṃ proktaṃ hemāhvaṃ tāramākṣikam |
भिन्नवर्णविशेषत्वात् रसवीर्यादिकं पृथक् ॥ (८४।२)
bhinnavarṇaviśeṣatvāt rasavīryādikaṃ pṛthak ||
देहे हेमादिकं शस्तं रोगहृद् बलपुष्टिदम् ॥ (८५।२)
dehe hemādikaṃ śastaṃ rogahṛd balapuṣṭidam ||
अञ्जन:: स्य्नोन्य्म्सञ्जनं यामुनं कृष्णं नादेयं मेचकं तथा । (८६।१)
añjana:: synonymsañjanaṃ yāmunaṃ kṛṣṇaṃ nādeyaṃ mecakaṃ tathā |
स्रोतोजं दृक्प्रदं नीलं सौवीरं च सुवीरजम् ॥ (८६।२)
srotojaṃ dṛkpradaṃ nīlaṃ sauvīraṃ ca suvīrajam ||
तथा नीलाञ्जनं चैव चक्षुष्यं वारिसम्भवम् । (८७।१)
tathā nīlāñjanaṃ caiva cakṣuṣyaṃ vārisambhavam |
कपोतकं च कापोतं सम्प्रोक्तं शरभूमितम् ॥ (८७।२)
kapotakaṃ ca kāpotaṃ samproktaṃ śarabhūmitam ||
अञ्जन:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्शीतं नीलाञ्जनं प्रोक्तं कटु तिक्तं कषायकम् । (८८।१)
añjana:: medic. propertiesśītaṃ nīlāñjanaṃ proktaṃ kaṭu tiktaṃ kaṣāyakam |
चक्षुष्यं कफवातघ्नं विषघ्नं च रसायनम् ॥ (८८।२)
cakṣuṣyaṃ kaphavātaghnaṃ viṣaghnaṃ ca rasāyanam ||
कुलत्था:: स्य्नोन्य्म्स्कुलत्था दृक्प्रसादा च चक्षुष्याथ कुलत्थिका । (८९।१)
kulatthā:: synonymskulatthā dṛkprasādā ca cakṣuṣyātha kulatthikā |
कुलत्था:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कुलत्थिका तु चक्षुष्या कषाया कटुका हिमा । (९०।१)
kulatthā:: medic. propertieskulatthikā tu cakṣuṣyā kaṣāyā kaṭukā himā |
पुष्पाञ्जन:: स्य्नोन्य्म्स्पुष्पाञ्जनं पुष्पकेतुः कौसुम्भं कुसुमाञ्जनम् । (९१।१)
puṣpāñjana:: synonymspuṣpāñjanaṃ puṣpaketuḥ kausumbhaṃ kusumāñjanam |
रीतिकं रीतिकुसुमं रीतिपुष्पं च पौष्पकम् ॥ (९१।२)
rītikaṃ rītikusumaṃ rītipuṣpaṃ ca pauṣpakam ||
पुष्पाञ्जन:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पुष्पाञ्जनं हिमं प्रोक्तं पित्तहिक्काप्रदाहनुत् । (९२।१)
puṣpāñjana:: medic. propertiespuṣpāñjanaṃ himaṃ proktaṃ pittahikkāpradāhanut |
रसाञ्जन:: स्य्नोन्य्म्स्रसाञ्जनं रसोद्भूतं रसगर्भं रसाग्रजम् । (९३।१)
rasāñjana:: synonymsrasāñjanaṃ rasodbhūtaṃ rasagarbhaṃ rasāgrajam |
कृतकं बालभैषज्यं दार्वीक्वाथोद्भवं तथा ॥ (९३।२)
kṛtakaṃ bālabhaiṣajyaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ tathā ||
रसजातं तार्क्ष्यशैलं ज्ञेयं वर्याञ्जनं तथा । (९४।१)
rasajātaṃ tārkṣyaśailaṃ jñeyaṃ varyāñjanaṃ tathā |
रसनाभं चाग्निसारं द्वादशाह्वं च कीर्तितम् ॥ (९४।२)
rasanābhaṃ cāgnisāraṃ dvādaśāhvaṃ ca kīrtitam ||
रसाञ्जन:: प्रोदुच्तिओन्रीत्यां तु ध्मायमानायां तत्किट्टं तु रसाञ्जनम् । (९५।१)
rasāñjana:: productionrītyāṃ tu dhmāyamānāyāṃ tatkiṭṭaṃ tu rasāñjanam |
तदभावे तु कर्तव्यं दार्वीक्वाथसमुद्भवम् ॥ (९५।२)
tadabhāve tu kartavyaṃ dārvīkvāthasamudbhavam ||
स्रोतोञ्जन:: स्य्नोन्य्म्स्स्रोतोञ्जनं वारिभवं तथान्यं स्रोतोद्भवं स्रोतनदीभवं च । (९६।१)
srotoñjana:: synonymssrotoñjanaṃ vāribhavaṃ tathānyaṃ srotodbhavaṃ srotanadībhavaṃ ca |
सौवीरसारं च कपोतसारं वल्मीकशीर्षं मुनिसंमिताह्वम् ॥ (९६।२)
sauvīrasāraṃ ca kapotasāraṃ valmīkaśīrṣaṃ munisaṃmitāhvam ||
स्रोतोञ्जन:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्स्रोतोञ्जनं शीतकटु कषायं क्रिमिनाशनम् । (९७।१)
srotoñjana:: medic. propertiessrotoñjanaṃ śītakaṭu kaṣāyaṃ krimināśanam |
रसाञ्जन:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्रसाञ्जनं रसे योग्यं स्तन्यवृद्धिकरं परम् ॥ (९७।२)
rasāñjana:: medic. propertiesrasāñjanaṃ rase yogyaṃ stanyavṛddhikaraṃ param ||
स्रोतोञ्जन:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्वल्मीकशिखराकारं भिन्ननीलाञ्जनप्रभम् । (९८।१)
srotoñjana:: parīkṣā:: good qualityvalmīkaśikharākāraṃ bhinnanīlāñjanaprabham |
घृष्टे च गैरिकावर्णं श्रेष्ठं स्रोतोञ्जनं च तत् ॥ (९८।२)
ghṛṣṭe ca gairikāvarṇaṃ śreṣṭhaṃ srotoñjanaṃ ca tat ||
कम्पिल्ल:: स्य्नोन्य्म्स्कम्पिल्लको ऽथ रक्ताङ्गो रेचनो रेचकस्तथा । (९९।१)
kampilla:: synonymskampillako 'tha raktāṅgo recano recakastathā |
रञ्जको लोहिताङ्गश्च कम्पिल्लो रक्तचूर्णकः ॥ (९९।२)
rañjako lohitāṅgaśca kampillo raktacūrṇakaḥ ||
कम्पिल्ल:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कम्पिल्लको विरेची स्यात् कटूष्णो व्रणनाशनः । (१००।१)
kampilla:: medic. propertieskampillako virecī syāt kaṭūṣṇo vraṇanāśanaḥ |
कफकासार्तिहारी च जन्तुक्रिमिहरो लघुः ॥ (१००।२)
kaphakāsārtihārī ca jantukrimiharo laghuḥ ||
तुत्थ:: स्य्नोन्य्म्स्तुत्थं नीलाश्मजं नीलं हरिताश्मं च तुत्थकम् । (१०१।१)
tuttha:: synonymstutthaṃ nīlāśmajaṃ nīlaṃ haritāśmaṃ ca tutthakam |
मयूरग्रीवकं चैव ताम्रगर्भामृतोद्भवम् । (१०१।२)
mayūragrīvakaṃ caiva tāmragarbhāmṛtodbhavam |
मयूरतुत्थं सम्प्रोक्तं शिखिकण्ठं दशाह्वयम् ॥ (१०१।३)
mayūratutthaṃ samproktaṃ śikhikaṇṭhaṃ daśāhvayam ||
तुत्थ:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्तुत्थं कटु कषायोष्णं श्वित्रनेत्रामयापहम् । (१०२।१)
tuttha:: medic. propertiestutthaṃ kaṭu kaṣāyoṣṇaṃ śvitranetrāmayāpaham |
विषदोषेषु सर्वेषु प्रशस्तं वान्तिकारकम् ॥ (१०२।२)
viṣadoṣeṣu sarveṣu praśastaṃ vāntikārakam ||
तुत्थ:: खर्परीतुत्थ:: स्य्नोन्य्म्स्द्वितीयं खर्परीतुत्थं खर्परी रसकं तथा । (१०३।१)
tuttha:: kharparītuttha:: synonymsdvitīyaṃ kharparītutthaṃ kharparī rasakaṃ tathā |
चक्षुष्यममृतोत्पन्नं तुत्थखर्परिका तु षट् ॥ (१०३।२)
cakṣuṣyamamṛtotpannaṃ tutthakharparikā tu ṣaṭ ||
खर्परीतुत्थ:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्खर्परी कटुका तिक्ता चक्षुष्या च रसायनी । (१०४।१)
kharparītuttha:: medic. propertieskharparī kaṭukā tiktā cakṣuṣyā ca rasāyanī |
त्वग्दोषशमनी रुच्या दीप्या पुष्टिविवर्धनी ॥ (१०४।२)
tvagdoṣaśamanī rucyā dīpyā puṣṭivivardhanī ||
मेर्चुर्य्:: स्य्नोन्य्म्स्पारदो रसराजश्च रसनाथो महारसः । (१०५।१)
mercury:: synonymspārado rasarājaśca rasanātho mahārasaḥ |
सूतराट् चपलो जैत्रः शिवबीजं शिवस् तथा । (१०६।१)
sūtarāṭ capalo jaitraḥ śivabījaṃ śivas tathā |
अमृतं च रसेन्द्रः स्याल्लोकेशो धूर्तरः प्रभुः ॥ (१०६।२)
amṛtaṃ ca rasendraḥ syāllokeśo dhūrtaraḥ prabhuḥ ||
खेचरश्चामरः प्रोक्तो देहदो मृत्युनाशनः ॥ (१०७।२)
khecaraścāmaraḥ prokto dehado mṛtyunāśanaḥ ||
स्कन्दः स्कन्दांशकः सूतो देवो दिव्यरसस्तथा । (१०८।१)
skandaḥ skandāṃśakaḥ sūto devo divyarasastathā |
प्रोक्तो रसायनश्रेष्ठो यशोदस्त्रित्रिधाह्वयः ॥ (१०८।२)
prokto rasāyanaśreṣṭho yaśodastritridhāhvayaḥ ||
मेर्चुर्य्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पारदः सकलरोगनाशनः षड्रसो निखिलयोगवाहकः । (१०९।१)
mercury:: medic. propertiespāradaḥ sakalaroganāśanaḥ ṣaḍraso nikhilayogavāhakaḥ |
पञ्चभूतमय एष कीर्तितो देहलोहपरसिद्धिदायकः ॥ (१०९।२)
pañcabhūtamaya eṣa kīrtito dehalohaparasiddhidāyakaḥ ||
मूर्छितो हरते व्याधीन् बद्धः खेचरसिद्धिदः । (११०।१)
mūrchito harate vyādhīn baddhaḥ khecarasiddhidaḥ |
सर्वसिद्धिकरो नीलो निरुद्धो देहसिद्धिदः ॥ (११०।२)
sarvasiddhikaro nīlo niruddho dehasiddhidaḥ ||
मेर्चुर्य्:: निरुक्तिविविधव्याधिभयोदयमरणजरासंकटे ऽपि मर्त्यानाम् । (१११।१)
mercury:: niruktivividhavyādhibhayodayamaraṇajarāsaṃkaṭe 'pi martyānām |
पारं ददाति यस्मात् तस्माद् अयमेव पारदः कथितः ॥ (१११।२)
pāraṃ dadāti yasmāt tasmād ayameva pāradaḥ kathitaḥ ||
अभ्र:: स्य्नोन्य्म्सभ्रकमभ्रं भृङ्गं व्योमाम्बरम् अन्तरिक्षमाकाशम् । (११२।१)
abhra:: synonymsabhrakamabhraṃ bhṛṅgaṃ vyomāmbaram antarikṣamākāśam |
बहुपत्त्रं खमनन्तं गौरीजं गौरिजेयमिति रवयः ॥ (११२।२)
bahupattraṃ khamanantaṃ gaurījaṃ gaurijeyamiti ravayaḥ ||
अभ्र:: सुब्त्य्पेस्:: चोलोउर्श्वेतं पीतं लोहितं नीलमभ्रं चातुर्विध्यं याति भिन्नक्रियार्हम् । (११३।१)
abhra:: subtypes:: colourśvetaṃ pītaṃ lohitaṃ nīlamabhraṃ cāturvidhyaṃ yāti bhinnakriyārham |
श्वेतं तारे काञ्चने पीतरक्ते नीलं व्याधाव् अग्र्यम् अग्र्यं गुणाढ्यम् ॥ (११३।२)
śvetaṃ tāre kāñcane pītarakte nīlaṃ vyādhāv agryam agryaṃ guṇāḍhyam ||
अभ्र:: सुब्त्य्पेस्नीलाभ्रं दर्दुरो नागः पिनाको वज्र इत्यपि । (११४।१)
abhra:: subtypesnīlābhraṃ darduro nāgaḥ pināko vajra ityapi |
चतुर्विधं भवेत्तस्य परीक्षा कथ्यते क्रमात् ॥ (११४।२)
caturvidhaṃ bhavettasya parīkṣā kathyate kramāt ||
यद्वह्नौ निहितं तनोति नितरां भेकारवं दर्दुरो नागः फूत्कुरुते धनुःस्वनमुपादत्ते पिनाकः किल । (११५।१)
yadvahnau nihitaṃ tanoti nitarāṃ bhekāravaṃ darduro nāgaḥ phūtkurute dhanuḥsvanamupādatte pinākaḥ kila |
वज्रं नैव विकारमेति तदिमान्यासेवमानः क्रमात् गुल्मी च व्रणवांश् च कुत्सितगदी नीरुक् च संजायते ॥ (११५।२)
vajraṃ naiva vikārameti tadimānyāsevamānaḥ kramāt gulmī ca vraṇavāṃś ca kutsitagadī nīruk ca saṃjāyate ||
अभ्र:: म्य्थ्। ओरिगिन्मनोजभावभावितौ यदा शिवौ परस्परम् । (११६।१)
abhra:: myth. originmanojabhāvabhāvitau yadā śivau parasparam |
तदा किलाभ्रपारदौ गुहोद्भवौ बभूवतुः ॥ (११६।२)
tadā kilābhrapāradau guhodbhavau babhūvatuḥ ||
स्फटिका:: स्य्नोन्य्म्स्स्फटी च स्फटिकी प्रोक्ता श्वेता शुभ्रा च रङ्गदा । (११७।१)
sphaṭikā:: synonymssphaṭī ca sphaṭikī proktā śvetā śubhrā ca raṅgadā |
रङ्गदृढा दृढरङ्गा रङ्गाङ्गा वसुसंमिता ॥ (११७।२)
raṅgadṛḍhā dṛḍharaṅgā raṅgāṅgā vasusaṃmitā ||
स्फटिका:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्स्फटी च कटुका स्निग्धा कषाया प्रदरापहा । (११८।१)
sphaṭikā:: medic. propertiessphaṭī ca kaṭukā snigdhā kaṣāyā pradarāpahā |
क्षुल्लक:: स्य्नोन्य्म्स्क्षुल्लकः क्षुद्रशङ्खः स्यात् शम्बूको नखशङ्खकः । (११९।१)
kṣullaka:: synonymskṣullakaḥ kṣudraśaṅkhaḥ syāt śambūko nakhaśaṅkhakaḥ |
क्षुल्लक:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्क्षुल्लकः कटुकस् तिक्तः शूलहारी च दीपनः ॥ (११९।२)
kṣullaka:: medic. propertieskṣullakaḥ kaṭukas tiktaḥ śūlahārī ca dīpanaḥ ||
चोन्छ्:: स्य्नोन्य्म्स्शङ्खो ह्य् अर्णोभवः कम्बुर् जलजः पावनध्वनिः । (१२०।१)
conch:: synonymsśaṅkho hy arṇobhavaḥ kambur jalajaḥ pāvanadhvaniḥ |
कुटिलो ऽन्तर्महानादः कम्बूः पूतः सुनादकः ॥ (१२०।२)
kuṭilo 'ntarmahānādaḥ kambūḥ pūtaḥ sunādakaḥ ||
सुस्वरो दीर्घनादश्च बहुनादो हरिप्रियः । (१२१।१)
susvaro dīrghanādaśca bahunādo haripriyaḥ |
चोन्छ्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्शङ्खः कटुरसः शीतः पुष्टिवीर्यबलप्रदः । (१२२।१)
conch:: medic. propertiesśaṅkhaḥ kaṭurasaḥ śītaḥ puṣṭivīryabalapradaḥ |
क्रिमिशङ्खक्रिमिशङ्खः क्रिमिजलजः क्रिमिवारिरुहश्च जन्तुकम्बुश् च । (१२३।१)
krimiśaṅkhakrimiśaṅkhaḥ krimijalajaḥ krimivāriruhaśca jantukambuś ca |
कथितो रसवीर्याद्यैः कृतधीभिः शङ्खसदृशो ऽयम् ॥ (१२३।२)
kathito rasavīryādyaiḥ kṛtadhībhiḥ śaṅkhasadṛśo 'yam ||
मोनेय् चोwरिए:: स्य्नोन्य्म्स्कपर्दको वराटश्च कपर्दिश्च वराटिका । (१२४।१)
money cowrie:: synonymskapardako varāṭaśca kapardiśca varāṭikā |
चराचरश् चरो वर्यो बालक्रीडरनकश्च सः ॥ (१२४।२)
carācaraś caro varyo bālakrīḍaranakaśca saḥ ||
मोनेय् चोwरिए:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कपर्दः कटुतिक्तोष्णः कर्णशूलव्रणापहः । (१२५।१)
money cowrie:: medic. propertieskapardaḥ kaṭutiktoṣṇaḥ karṇaśūlavraṇāpahaḥ |
पेअर्ल् ओय्स्तेर्:: स्य्नोन्य्म्स्शुक्तिर् मुक्ताप्रसूश्चैव महाशुक्तिश्च शुक्तिका । (१२६।१)
pearl oyster:: synonymsśuktir muktāprasūścaiva mahāśuktiśca śuktikā |
मुक्तास्फोटस् तौतिकं तु मौक्तिकप्रसवा च सा । (१२६।२)
muktāsphoṭas tautikaṃ tu mauktikaprasavā ca sā |
ज्ञेया मौक्तिकशुक्तिश्च मुक्तामाताङ्कधा स्मृता ॥ (१२६।३)
jñeyā mauktikaśuktiśca muktāmātāṅkadhā smṛtā ||
पेअर्ल् ओय्स्तेर्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्मुक्ताशुक्तिः कटुः स्निग्धा श्वासहृद्रोगहारिणी । (१२७।१)
pearl oyster:: medic. propertiesmuktāśuktiḥ kaṭuḥ snigdhā śvāsahṛdrogahāriṇī |
लघुशङ्ख:: स्य्नोन्य्म्स्जलशुक्तिर्वारिशुक्तिः क्रिमिसूः क्षुद्रशुक्तिका । (१२८।१)
laghuśaṅkha:: synonymsjalaśuktirvāriśuktiḥ krimisūḥ kṣudraśuktikā |
शम्बूका जलशुक्तिश्च पुटिका तोयशुक्तिका ॥ (१२८।२)
śambūkā jalaśuktiśca puṭikā toyaśuktikā ||
लघुशङ्ख:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्जलशुक्तिः कटुः स्निग्धा दीपनी गुल्मशूलनुत् । (१२९।१)
laghuśaṅkha:: medic. propertiesjalaśuktiḥ kaṭuḥ snigdhā dīpanī gulmaśūlanut |
खटिनी:: स्य्नोन्य्म्स्खटिनी खटिका चैव खटी धवलमृत्तिका । (१३०।१)
khaṭinī:: synonymskhaṭinī khaṭikā caiva khaṭī dhavalamṛttikā |
सितधातुः श्वेतधातुः पाण्डुमृत्पाण्डुमृत्तिका ॥ (१३०।२)
sitadhātuḥ śvetadhātuḥ pāṇḍumṛtpāṇḍumṛttikā ||
कठिनी:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्खटिनी मधुरा तिक्ता शीतला पित्तदाहनुत् । (१३१।१)
kaṭhinī:: medic. propertieskhaṭinī madhurā tiktā śītalā pittadāhanut |
दुग्धपाषाण:: स्य्नोन्य्म्स्दुग्धाश्मा दुग्धपाषाणः क्षीरी गोमेदसंनिभः । (१३२।१)
dugdhapāṣāṇa:: synonymsdugdhāśmā dugdhapāṣāṇaḥ kṣīrī gomedasaṃnibhaḥ |
वज्राभो दीप्तिकः सौधो दुग्धी क्षीरयवोऽपि च ॥ (१३२।२)
vajrābho dīptikaḥ saudho dugdhī kṣīrayavo'pi ca ||
दुग्धपाषाण:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्दुग्धपाषाणको रुच्य ईषदुष्णो ज्वरापहः । (१३३।१)
dugdhapāṣāṇa:: medic. propertiesdugdhapāṣāṇako rucya īṣaduṣṇo jvarāpahaḥ |
पित्तहृद्रोगशूलघ्नः कासाध्मानविनाशनः ॥ (१३३।२)
pittahṛdrogaśūlaghnaḥ kāsādhmānavināśanaḥ ||
कर्पूरमणिकर्पूरनामभिश् चादाव् अन्ते च मणिवाचकः । (१३४।१)
karpūramaṇikarpūranāmabhiś cādāv ante ca maṇivācakaḥ |
कर्पूरमणिनामायं युक्त्या वातादिदोषनुत् ॥ (१३४।२)
karpūramaṇināmāyaṃ yuktyā vātādidoṣanut ||
सन्द्:: स्य्नोन्य्म्स्सिकता वालुका सिक्ता शीतला सूक्ष्मशर्करा । (१३५।१)
sand:: synonymssikatā vālukā siktā śītalā sūkṣmaśarkarā |
प्रवाहोत्था महाश्लक्ष्णा सूक्ष्मा पानीयचूर्णका ॥ (१३५।२)
pravāhotthā mahāślakṣṇā sūkṣmā pānīyacūrṇakā ||
सन्द्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्वालुका मधुरा शीता संतापश्रमनाशिनी । (१३६।१)
sand:: medic. propertiesvālukā madhurā śītā saṃtāpaśramanāśinī |
कङ्कुष्ठ:: स्य्नोन्य्म्स्कङ्कुष्ठं कालकुष्ठं च विरङ्गं रङ्गदायकम् । (१३७।१)
kaṅkuṣṭha:: synonymskaṅkuṣṭhaṃ kālakuṣṭhaṃ ca viraṅgaṃ raṅgadāyakam |
कङ्कुष्ठ:: सुब्त्य्पेस्कङ्कुष्ठं च द्विधा प्रोक्तं तारहेमाभ्रकं तथा । (१३८।१)
kaṅkuṣṭha:: subtypeskaṅkuṣṭhaṃ ca dvidhā proktaṃ tārahemābhrakaṃ tathā |
कङ्कुष्ठ:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कटुकं कफवातघ्नं रेचकं व्रणशूलहृत् ॥ (१३८।२)
kaṅkuṣṭha:: medic. propertieskaṭukaṃ kaphavātaghnaṃ recakaṃ vraṇaśūlahṛt ||
विमल:: स्य्नोन्य्म्स्विमलं निर्मलं स्वच्छममलं स्वच्छधातुकम् । (१३९।१)
vimala:: synonymsvimalaṃ nirmalaṃ svacchamamalaṃ svacchadhātukam |
बाणसंख्याभिधं प्रोक्तं तारहेम द्विधा मतम् ॥ (१३९।२)
bāṇasaṃkhyābhidhaṃ proktaṃ tārahema dvidhā matam ||
विमल:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्विमलं कटुतिक्तोष्णं त्वग्दोषव्रणनाशनम् । (१४०।१)
vimala:: medic. propertiesvimalaṃ kaṭutiktoṣṇaṃ tvagdoṣavraṇanāśanam |
रसवीर्यादिके तुल्यं वेधे स्याद् भिन्नवीर्यकम् ॥ (१४०।२)
rasavīryādike tulyaṃ vedhe syād bhinnavīryakam ||
आखुपाषाणमूषकस्याभिधा पूर्वं पाषाणस्याभिधा ततः । (१४१।१)
ākhupāṣāṇamūṣakasyābhidhā pūrvaṃ pāṣāṇasyābhidhā tataḥ |
रत्न:: निरुक्तिधनार्थिनो जनाः सर्वे रमन्तेऽस्मिन्नतीव यत् । (१४२।१)
ratna:: niruktidhanārthino janāḥ sarve ramante'sminnatīva yat |
ततो रत्नमिति प्रोक्तं शब्दशास्त्रविशारदैः ॥ (१४२।२)
tato ratnamiti proktaṃ śabdaśāstraviśāradaiḥ ||
द्रव्यं किंचन लक्ष्मीभोग्यं वसुवस्तुसम्पदो वृद्धिः । (१४३।१)
dravyaṃ kiṃcana lakṣmībhogyaṃ vasuvastusampado vṛddhiḥ |
श्रीर् व्यवहार्यं द्रविणं धनमर्थो राः स्वापतेयं च ॥ (१४३।२)
śrīr vyavahāryaṃ draviṇaṃ dhanamartho rāḥ svāpateyaṃ ca ||
जेwएल्:: स्य्नोन्य्म्स्रत्नं वसुमणिरुपलो दृषद् द्रविणदीप्तवीर्याणि । (१४४।१)
jewel:: synonymsratnaṃ vasumaṇirupalo dṛṣad draviṇadīptavīryāṇi |
रौहिणकमब्धिसारं खानिकमाकरजमित्यभिन्नार्थाः ॥ (१४४।२)
rauhiṇakamabdhisāraṃ khānikamākarajamityabhinnārthāḥ ||
रुब्य्:: स्य्नोन्य्म्स्माणिक्यं शोणरत्नं च रत्नराड्रविरत्नकम् । (१४५।१)
ruby:: synonymsmāṇikyaṃ śoṇaratnaṃ ca ratnarāḍraviratnakam |
शृङ्गारि रङ्गमाणिक्यं तरलो रत्ननायकः ॥ (१४५।२)
śṛṅgāri raṅgamāṇikyaṃ taralo ratnanāyakaḥ ||
रागदृक् पद्मरागश्च रत्नं शोणोपलस्तथा । (१४६।१)
rāgadṛk padmarāgaśca ratnaṃ śoṇopalastathā |
सौगन्धिकं लोहितकं कुरुविन्दं शरेन्दुकम् ॥ (१४६।२)
saugandhikaṃ lohitakaṃ kuruvindaṃ śarendukam ||
रुब्य्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्माणिक्यं मधुरं स्निग्धं वातपित्तप्रणाशनम् । (१४७।१)
ruby:: medic. propertiesmāṇikyaṃ madhuraṃ snigdhaṃ vātapittapraṇāśanam |
रुब्य्:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्स्निग्धं गुरुगात्रयुतं दीप्तं स्वच्छं सुरङ्गं च । (१४८।१)
ruby:: parīkṣā:: good qualitysnigdhaṃ gurugātrayutaṃ dīptaṃ svacchaṃ suraṅgaṃ ca |
इति जात्यादिमाणिक्यं कल्याणं धारणात्कुरुते ॥ (१४८।२)
iti jātyādimāṇikyaṃ kalyāṇaṃ dhāraṇātkurute ||
रुब्य्:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्द्विछायम् अभ्रपिहितं कर्कशशर्करिलं भिन्नधूम्रं च । (१४९।१)
ruby:: parīkṣā:: bad qualitydvichāyam abhrapihitaṃ karkaśaśarkarilaṃ bhinnadhūmraṃ ca |
रागविकलं विरूपं लघु माणिक्यं न धारयेद्धीमान् ॥ (१४९।२)
rāgavikalaṃ virūpaṃ laghu māṇikyaṃ na dhārayeddhīmān ||
रुब्य्:: सुब्त्य्पेस्तद्रक्तं यदि पद्मरागमथ तत्पीतातिरक्तं द्विधा जानीयात् कुरुविन्दकं यदरुणं स्यादेषु सौगन्धिकम् । (१५०।१)
ruby:: subtypestadraktaṃ yadi padmarāgamatha tatpītātiraktaṃ dvidhā jānīyāt kuruvindakaṃ yadaruṇaṃ syādeṣu saugandhikam |
रुब्य्:: परीक्षातन्नीलं यदि नीलगन्धिकमिति ज्ञेयं चतुर्धा बुधैर् माणिक्यं कषघर्षणे ऽप्यविकलं रागेण जात्यं जगुः ॥ (१५०।२)
ruby:: parīkṣātannīlaṃ yadi nīlagandhikamiti jñeyaṃ caturdhā budhair māṇikyaṃ kaṣagharṣaṇe 'pyavikalaṃ rāgeṇa jātyaṃ jaguḥ ||
पेअर्ल्:: स्य्नोन्य्म्स्मुक्ता सौम्या मौक्तिकं मौक्तिकेयं तारं तारा भौतिकं तारका च । (१५१।१)
pearl:: synonymsmuktā saumyā mauktikaṃ mauktikeyaṃ tāraṃ tārā bhautikaṃ tārakā ca |
अम्भःसारं शीतलं नीरजं च नक्षत्रं स्याद् इन्द्ररत्नं वलक्षम् ॥ (१५१।२)
ambhaḥsāraṃ śītalaṃ nīrajaṃ ca nakṣatraṃ syād indraratnaṃ valakṣam ||
मुक्ताफलं बिन्दुफलं च मुक्तिका शौक्तेयकं शुक्लमणिः शशिप्रियम् । (१५२।१)
muktāphalaṃ binduphalaṃ ca muktikā śaukteyakaṃ śuklamaṇiḥ śaśipriyam |
स्वच्छं हिमं हैमवतं सुधांशुभं सुधांशुरत्नं शरनेत्रसंमितम् ॥ (१५२।२)
svacchaṃ himaṃ haimavataṃ sudhāṃśubhaṃ sudhāṃśuratnaṃ śaranetrasaṃmitam ||
पेअर्ल्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्मौक्तिकं च मधुरं सुशीतलं दृष्टिरोगशमनं विषापहम् । (१५३।१)
pearl:: medic. propertiesmauktikaṃ ca madhuraṃ suśītalaṃ dṛṣṭirogaśamanaṃ viṣāpaham |
राजयक्ष्ममुखरोगनाशनं क्षीणवीर्यबलपुष्टिवर्धनम् ॥ (१५३।२)
rājayakṣmamukharoganāśanaṃ kṣīṇavīryabalapuṣṭivardhanam ||
पेअर्ल्:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्नक्षत्राभं वृत्तम् अत्यन्तम् उक्तं स्निग्धं स्थूलं निर्मलं निर्व्रणं च । (१५४।१)
pearl:: parīkṣā:: good qualitynakṣatrābhaṃ vṛttam atyantam uktaṃ snigdhaṃ sthūlaṃ nirmalaṃ nirvraṇaṃ ca |
न्यस्तं धत्ते गौरवं यत्तुलायां तन् निर्मूल्यं मौक्तिकं सौख्यदायि ॥ (१५४।२)
nyastaṃ dhatte gauravaṃ yattulāyāṃ tan nirmūlyaṃ mauktikaṃ saukhyadāyi ||
पेअर्ल्:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्यद्विच्छायं मौक्तिकं व्यङ्गकायं शुक्तिस्पर्शं रक्ततां चापि धत्ते । (१५५।१)
pearl:: parīkṣā:: bad qualityyadvicchāyaṃ mauktikaṃ vyaṅgakāyaṃ śuktisparśaṃ raktatāṃ cāpi dhatte |
मत्स्याक्ष्याभं रूक्षमुत्ताननिम्नं नैतद्धार्यं धीमता दोषदायि ॥ (१५५।२)
matsyākṣyābhaṃ rūkṣamuttānanimnaṃ naitaddhāryaṃ dhīmatā doṣadāyi ||
पेअर्ल्:: ओरिगिन्मातंगोरगमीनपोत्रिशिरसस् त्वक्सारशङ्खाम्बुभृत् शुक्तीनामुदराच्च मौक्तिकमणिः स्पष्टं भवत्यष्टधा । (१५६।१)
pearl:: originmātaṃgoragamīnapotriśirasas tvaksāraśaṅkhāmbubhṛt śuktīnāmudarācca mauktikamaṇiḥ spaṣṭaṃ bhavatyaṣṭadhā |
छायाः पाटलनीलपीतधवलास् तत्रापि सामान्यतः सप्तानां बहुशो न लब्धिर् इतरच्छौक्तेयकं तूल्वणम् ॥ (१५६।२)
chāyāḥ pāṭalanīlapītadhavalās tatrāpi sāmānyataḥ saptānāṃ bahuśo na labdhir itaracchaukteyakaṃ tūlvaṇam ||
पेअर्ल्:: जात्य (त्रुए):: परीक्षालवणक्षारक्षोदिनि पात्रे गोमूत्रपूरिते क्षिप्तम् । (१५७।१)
pearl:: jātya (true):: parīkṣālavaṇakṣārakṣodini pātre gomūtrapūrite kṣiptam |
मर्दितमपि शालितुषैर्यदविकृतं तत्तु मौक्तिकं जात्यम् ॥ (१५७।२)
marditamapi śālituṣairyadavikṛtaṃ tattu mauktikaṃ jātyam ||
चोरल्:: स्य्नोन्य्म्स्प्रवालो ऽङ्गारकमणिर्विद्रुमो ऽम्भोधिपल्लवः । (१५८।१)
coral:: synonymspravālo 'ṅgārakamaṇirvidrumo 'mbhodhipallavaḥ |
भौमरत्नं च रक्ताङ्गो रक्ताङ्कुरो लतामणिः ॥ (१५८।२)
bhaumaratnaṃ ca raktāṅgo raktāṅkuro latāmaṇiḥ ||
चोरल्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्प्रवालो मधुरोऽम्लश्च कफपित्तादिदोषनुत् । (१५९।१)
coral:: medic. propertiespravālo madhuro'mlaśca kaphapittādidoṣanut |
वीर्यकान्तिकरः स्त्रीणां धृतो मङ्गलदायकः ॥ (१५९।२)
vīryakāntikaraḥ strīṇāṃ dhṛto maṅgaladāyakaḥ ||
चोरल्:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्शुद्धं दृढघनं वृत्तं स्निग्धगात्रं सुरङ्गकम् । (१६०।१)
coral:: parīkṣā:: good qualityśuddhaṃ dṛḍhaghanaṃ vṛttaṃ snigdhagātraṃ suraṅgakam |
समं गुरु सिराहीनं प्रवालं धारयेत् शुभम् ॥ (१६०।२)
samaṃ guru sirāhīnaṃ pravālaṃ dhārayet śubham ||
चोरल्:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्गौररङ्गं जलाक्रान्तं वक्रं सूक्ष्मं सकोटरम् । (१६१।१)
coral:: parīkṣā:: bad qualitygauraraṅgaṃ jalākrāntaṃ vakraṃ sūkṣmaṃ sakoṭaram |
रूक्षं कृष्णं लघु श्वेतं प्रवालम् अशुभं त्यजेत् ॥ (१६१।२)
rūkṣaṃ kṛṣṇaṃ laghu śvetaṃ pravālam aśubhaṃ tyajet ||
चोरल्:: परीक्षा:: जात्य।त्रुएबालार्ककिरणरक्ता सागरसलिलोद्भवा प्रवाललता । (१६२।१)
coral:: parīkṣā:: jātya|truebālārkakiraṇaraktā sāgarasalilodbhavā pravālalatā |
या न त्यजति निजरुचिं निकषे घृष्टापि सा स्मृता जात्या ॥ (१६२।२)
yā na tyajati nijaruciṃ nikaṣe ghṛṣṭāpi sā smṛtā jātyā ||
एमेरल्द्:: स्य्नोन्य्म्स्गारुत्मतं मरकतं रौहीणेयं हरिन्मणिः । (१६३।१)
emerald:: synonymsgārutmataṃ marakataṃ rauhīṇeyaṃ harinmaṇiḥ |
सौपर्णं गरुडोद्गीर्णं बुधरत्नाश्मगर्भजम् । (१६३।२)
sauparṇaṃ garuḍodgīrṇaṃ budharatnāśmagarbhajam |
गरलारिर् वायवालं गारुडं रुद्रसंमितम् ॥ (१६३।३)
garalārir vāyavālaṃ gāruḍaṃ rudrasaṃmitam ||
एमेरल्द्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्मरकतं विषघ्नं च शीतलं मधुरं रसे । (१६४।१)
emerald:: medic. propertiesmarakataṃ viṣaghnaṃ ca śītalaṃ madhuraṃ rase |
आमपित्तहरं रुच्यं पुष्टिदं भूतनाशनम् ॥ (१६४।२)
āmapittaharaṃ rucyaṃ puṣṭidaṃ bhūtanāśanam ||
एमेरल्द्:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्स्वच्छं गुरु सुच्छायं स्निग्धं गात्रे च मार्दवसमेतम् । (१६५।१)
emerald:: parīkṣā:: good qualitysvacchaṃ guru succhāyaṃ snigdhaṃ gātre ca mārdavasametam |
अव्यङ्गं बहुरङ्गं शृङ्गारि मरकतं शुभं बिभृयात् ॥ (१६५।२)
avyaṅgaṃ bahuraṅgaṃ śṛṅgāri marakataṃ śubhaṃ bibhṛyāt ||
एमेरल्द्:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्शर्करिलकलिलरूक्षं मलिनं लघु हीनकान्ति कल्माषम् । (१६६।१)
emerald:: parīkṣā:: bad qualityśarkarilakalilarūkṣaṃ malinaṃ laghu hīnakānti kalmāṣam |
त्रासयुतं विकृताङ्गं मरकतममरोऽपि नोपभुञ्जीत ॥ (१६६।२)
trāsayutaṃ vikṛtāṅgaṃ marakatamamaro'pi nopabhuñjīta ||
एमेरल्द्:: परीक्षा:: त्रुएयत् शैवालशिखण्डिशाद्वलहरित्काचैश्च चाषच्छदैः खद्योतेन च बालकीरवपुषा शैरीषपुष्पेण च । (१६७।१)
emerald:: parīkṣā:: trueyat śaivālaśikhaṇḍiśādvalaharitkācaiśca cāṣacchadaiḥ khadyotena ca bālakīravapuṣā śairīṣapuṣpeṇa ca |
छायाभिः समतां दधाति तदिदं निर्दिष्टमष्टात्मकं जात्यं यत्तपनातपैश्च परितो गारुत्मतं रञ्जयेत् ॥ (१६७।२)
chāyābhiḥ samatāṃ dadhāti tadidaṃ nirdiṣṭamaṣṭātmakaṃ jātyaṃ yattapanātapaiśca parito gārutmataṃ rañjayet ||
पुष्पराग:: स्य्नोन्य्म्स्पीतस्तु पुष्परागः पीतस्फटिकश्च पीतरक्तश्च । (१६८।१)
puṣparāga:: synonymspītastu puṣparāgaḥ pītasphaṭikaśca pītaraktaśca |
पीताश्मा गुरुरत्नं पीतमणिः पुष्परागश्च ॥ (१६८।२)
pītāśmā gururatnaṃ pītamaṇiḥ puṣparāgaśca ||
पुष्पराग:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पुष्परागोऽम्लशीतश्च वातजिद्दीपनः परः । (१६९।१)
puṣparāga:: medic. propertiespuṣparāgo'mlaśītaśca vātajiddīpanaḥ paraḥ |
आयुः श्रियं च प्रज्ञां च धारणात् कुरुते नृणाम् ॥ (१६९।२)
āyuḥ śriyaṃ ca prajñāṃ ca dhāraṇāt kurute nṛṇām ||
पुष्पराग:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्सच्छायपीतगुरुगात्रसुरङ्गशुद्धं स्निग्धं च निर्मलमतीव सुवृत्तशीतम् । (१७०।१)
puṣparāga:: parīkṣā:: good qualitysacchāyapītagurugātrasuraṅgaśuddhaṃ snigdhaṃ ca nirmalamatīva suvṛttaśītam |
यः पुष्परागम् अमलं कलयेदमुष्य पुष्णाति कीर्तिम् अतिशौर्यसुखायुर् अर्थान् ॥ (१७०।२)
yaḥ puṣparāgam amalaṃ kalayedamuṣya puṣṇāti kīrtim atiśauryasukhāyur arthān ||
पुष्पराग:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्कृष्णबिन्द्वङ्कितं रूक्षं धवलं मलिनं लघु । (१७१।१)
puṣparāga:: parīkṣā:: bad qualitykṛṣṇabindvaṅkitaṃ rūkṣaṃ dhavalaṃ malinaṃ laghu |
विच्छायं शर्कराङ्गाभं पुष्परागं सदोषकम् ॥ (१७१।२)
vicchāyaṃ śarkarāṅgābhaṃ puṣparāgaṃ sadoṣakam ||
पुष्पराग:: परीक्षा:: त्रुएघृष्टं निकाषपट्टे यत्पुष्यति रागमधिकमात्मीयम् । (१७२।१)
puṣparāga:: parīkṣā:: trueghṛṣṭaṃ nikāṣapaṭṭe yatpuṣyati rāgamadhikamātmīyam |
तेन खलु पुष्परागो जात्यतयायं परीक्षकैर् उक्तः ॥ (१७२।२)
tena khalu puṣparāgo jātyatayāyaṃ parīkṣakair uktaḥ ||
वज्र:: स्य्नोन्य्म्स्वज्रमिन्द्रायुधं हीरं भिदुरं कुलिशं पविः । (१७३।१)
vajra:: synonymsvajramindrāyudhaṃ hīraṃ bhiduraṃ kuliśaṃ paviḥ |
अभेद्यमशिरं रत्नं दृढं भार्गवकं स्मृतम् । (१७३।२)
abhedyamaśiraṃ ratnaṃ dṛḍhaṃ bhārgavakaṃ smṛtam |
षट्कोणं बहुधारं च शतकोट्यब्धिभूमितम् ॥ (१७३।३)
ṣaṭkoṇaṃ bahudhāraṃ ca śatakoṭyabdhibhūmitam ||
वज्र:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्वज्रं च षड्रसोपेतं सर्वरोगापहारकम् । (१७४।१)
vajra:: medic. propertiesvajraṃ ca ṣaḍrasopetaṃ sarvarogāpahārakam |
सर्वाघशमनं सौख्यं देहदार्ढ्यं रसायनम् ॥ (१७४।२)
sarvāghaśamanaṃ saukhyaṃ dehadārḍhyaṃ rasāyanam ||
वज्र:: परीक्षा:: बद्भस्माङ्गं काकपादं च रेखाक्रान्तं तु वर्तुलम् । (१७५।१)
vajra:: parīkṣā:: badbhasmāṅgaṃ kākapādaṃ ca rekhākrāntaṃ tu vartulam |
अधारं मलिनं बिन्दुसंत्रासं स्फुटितं तथा । (१७५।२)
adhāraṃ malinaṃ bindusaṃtrāsaṃ sphuṭitaṃ tathā |
नीलाभं चिपिटं रूक्षं तद्वज्रं दोषदं त्यजेत् ॥ (१७५।३)
nīlābhaṃ cipiṭaṃ rūkṣaṃ tadvajraṃ doṣadaṃ tyajet ||
श्वेतालोहितपीतकमेचकतया छायाश् चतस्रः क्रमात् विप्रादित्वम् इहास्य यत् सुमनसः शंसन्ति सत्यं ततः । (१७६।१)
śvetālohitapītakamecakatayā chāyāś catasraḥ kramāt viprāditvam ihāsya yat sumanasaḥ śaṃsanti satyaṃ tataḥ |
स्फीतां कीर्तिम् अनुत्तमां श्रियमिदं धत्ते यथास्वं धृतं मर्त्यानाम् अयथायथं तु कुलिशं पथ्यं हि नान्यत्ततः ॥ (१७६।२)
sphītāṃ kīrtim anuttamāṃ śriyamidaṃ dhatte yathāsvaṃ dhṛtaṃ martyānām ayathāyathaṃ tu kuliśaṃ pathyaṃ hi nānyattataḥ ||
वज्र:: परीक्षा:: त्रुएयत्पाषाणतले निकाषनिकरे नोद्घृष्यते निष्ठुरैर् यच्चोलूखललोहमुद्गरघनैर् लेखां न यात्याहतम् । (१७७।१)
vajra:: parīkṣā:: trueyatpāṣāṇatale nikāṣanikare nodghṛṣyate niṣṭhurair yaccolūkhalalohamudgaraghanair lekhāṃ na yātyāhatam |
यच्चान्यन्निजलीलयैव दलयेद्वज्रेण वा भिद्यते तज्जात्यं कुलिशं वदन्ति कुशलाः श्लाघ्यं महार्घ्यं च तत् ॥ (१७७।२)
yaccānyannijalīlayaiva dalayedvajreṇa vā bhidyate tajjātyaṃ kuliśaṃ vadanti kuśalāḥ ślāghyaṃ mahārghyaṃ ca tat ||
वज्र:: सुब्त्य्पेस्:: चस्तेविप्रः सो ऽपि रसायनेषु बलवानष्टाङ्गसिद्धिप्रदो राजन्यस्तु नृणां वलीपलितजित् मृत्युं जयेद् अञ्जसा । (१७८।१)
vajra:: subtypes:: castevipraḥ so 'pi rasāyaneṣu balavānaṣṭāṅgasiddhiprado rājanyastu nṛṇāṃ valīpalitajit mṛtyuṃ jayed añjasā |
द्रव्याकर्षणसिद्धिदस्तु सुतरां वैश्योऽथ शूद्रो भवेत् सर्वव्याधिहरस्तदेष कथितो वज्रस्य वर्ण्यो गुणः ॥ (१७८।२)
dravyākarṣaṇasiddhidastu sutarāṃ vaiśyo'tha śūdro bhavet sarvavyādhiharastadeṣa kathito vajrasya varṇyo guṇaḥ ||
सप्फिरे:: स्य्नोन्य्म्स्नीलस्तु सौरिरत्नं स्यान् नीलाश्मा नीलरत्नकः । (१७९।१)
sapphire:: synonymsnīlastu sauriratnaṃ syān nīlāśmā nīlaratnakaḥ |
मसारम् इन्द्रनीलं स्याद् गल्लर्कः पद्मरागजः ॥ (१७९।३)
masāram indranīlaṃ syād gallarkaḥ padmarāgajaḥ ||
सप्फिरे:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्नीलः सतिक्तकोष्णश्च कफपित्तानिलापहः । (१८०।१)
sapphire:: medic. propertiesnīlaḥ satiktakoṣṇaśca kaphapittānilāpahaḥ |
यो दधाति शरीरे स्यात् सौरिर्मङ्गलदो भवेत् ॥ (१८०।२)
yo dadhāti śarīre syāt saurirmaṅgalado bhavet ||
सप्फिरे:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्न निम्नो निर्मलो गात्रमसृणो गुरुदीप्तिकः । (१८१।१)
sapphire:: parīkṣā:: good qualityna nimno nirmalo gātramasṛṇo gurudīptikaḥ |
तृणग्राही मृदुर्नीलो दुर्लभो लक्षणान्वितः ॥ (१८१।२)
tṛṇagrāhī mṛdurnīlo durlabho lakṣaṇānvitaḥ ||
सप्फिरे:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्मृच्छर्कराश्मकलिलो विच्छायो मलिनो लघुः । (१८२।१)
sapphire:: parīkṣā:: bad qualitymṛccharkarāśmakalilo vicchāyo malino laghuḥ |
रूक्षः स्फुटितगर्तश् च वर्ज्यो नीलः सदोषकः ॥ (१८२।२)
rūkṣaḥ sphuṭitagartaś ca varjyo nīlaḥ sadoṣakaḥ ||
सितशोणपीतकृष्णाश् छाया नीले क्रमाद् इमाः कथिताः । (१८३।१)
sitaśoṇapītakṛṣṇāś chāyā nīle kramād imāḥ kathitāḥ |
विप्रादिवर्णसिद्ध्यै धारणमस्यापि वज्रवत् फलवत् ॥ (१८३।२)
viprādivarṇasiddhyai dhāraṇamasyāpi vajravat phalavat ||
सप्फिरे:: परीक्षा:: त्रुएआस्त्यानं चन्द्रिकास्यन्दं सुन्दरं क्षीरपूरितम् । (१८४।१)
sapphire:: parīkṣā:: trueāstyānaṃ candrikāsyandaṃ sundaraṃ kṣīrapūritam |
यः पात्रं रञ्जयत्याशु स जात्यो नील उच्यते ॥ (१८४।२)
yaḥ pātraṃ rañjayatyāśu sa jātyo nīla ucyate ||
गोमेद:: स्य्नोन्य्म्स्गोमेदकस्तु गोमेदो राहुरत्नं तमोमणिः । (१८५।१)
gomeda:: synonymsgomedakastu gomedo rāhuratnaṃ tamomaṇiḥ |
स्वर्भानवः षडाह्वोऽयं पिङ्गस्फटिक इत्यपि ॥ (१८५।२)
svarbhānavaḥ ṣaḍāhvo'yaṃ piṅgasphaṭika ityapi ||
गोमेद:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्गोमेदको ऽम्ल उष्णश्च वातकोपविकारजित् । (१८६।१)
gomeda:: medic. propertiesgomedako 'mla uṣṇaśca vātakopavikārajit |
गोमेद:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्गोमूत्राभं यन्मृदु स्निग्धमुग्धं शुद्धच्छायं गौरवं यच्च धत्ते । (१८७।१)
gomeda:: parīkṣā:: good qualitygomūtrābhaṃ yanmṛdu snigdhamugdhaṃ śuddhacchāyaṃ gauravaṃ yacca dhatte |
हेमारक्तं श्रीमतां योग्यमेतत् गोमेदाख्यं रत्नम् आख्यान्ति सन्तः ॥ (१८७।२)
hemāraktaṃ śrīmatāṃ yogyametat gomedākhyaṃ ratnam ākhyānti santaḥ ||
गोमेद:: परीक्षा:: त्रुएपात्रे यत्र न्यस्ते पयः प्रयात्येव गोजलोज्ज्वलताम् । (१८८।१)
gomeda:: parīkṣā:: truepātre yatra nyaste payaḥ prayātyeva gojalojjvalatām |
घर्षेऽप्यहीनकान्तिं गोमेदं तं बुधा विदुर् जात्यम् ॥ (१८८।२)
gharṣe'pyahīnakāntiṃ gomedaṃ taṃ budhā vidur jātyam ||
गोमेद:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्यरङ्गं श्वेतकृष्णाङ्गं रेखात्रासयुतं लघु । (१८९।१)
gomeda:: parīkṣā:: bad qualityaraṅgaṃ śvetakṛṣṇāṅgaṃ rekhātrāsayutaṃ laghu |
विच्छायं शर्करागारं गोमेदं विबुधस् त्यजेत् ॥ (१८९।२)
vicchāyaṃ śarkarāgāraṃ gomedaṃ vibudhas tyajet ||
वैडूर्य:: स्य्नोन्य्म्स्वैडूर्यं केतुरत्नं च कैतवं बालवीयजम् । (१९०।१)
vaiḍūrya:: synonymsvaiḍūryaṃ keturatnaṃ ca kaitavaṃ bālavīyajam |
प्रावृष्यम् अभ्रलोहं च खशब्दाङ्कुरकस् तथा । (१९०।२)
prāvṛṣyam abhralohaṃ ca khaśabdāṅkurakas tathā |
वैडूर्यरत्नं सम्प्रोक्तं ज्ञेयं विदूरजं तथा ॥ (१९०।३)
vaiḍūryaratnaṃ samproktaṃ jñeyaṃ vidūrajaṃ tathā ||
वैडूर्य:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्वैडूर्यम् उष्णम् अम्लं च कफमारुतनाशनम् । (१९१।१)
vaiḍūrya:: medic. propertiesvaiḍūryam uṣṇam amlaṃ ca kaphamārutanāśanam |
वैडूर्य:: सुब्त्य्पेस्:: चोलोउरेकं वेणुपलाशपेशलरुचा मायूरकण्ठत्विषा मार्जारेक्षणपिङ्गलच्छविजुषा ज्ञेयं त्रिधा छायया । (१९२।१)
vaiḍūrya:: subtypes:: colourekaṃ veṇupalāśapeśalarucā māyūrakaṇṭhatviṣā mārjārekṣaṇapiṅgalacchavijuṣā jñeyaṃ tridhā chāyayā |
वैडूर्य:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्यद्गात्रे गुरुतां दधाति नितरां स्निग्धं तु दोषोज्झितं वैडूर्यं विमलं वदन्ति सुधियः स्वच्छं च तच्छोभनम् ॥ (१९२।२)
vaiḍūrya:: parīkṣā:: good qualityyadgātre gurutāṃ dadhāti nitarāṃ snigdhaṃ tu doṣojjhitaṃ vaiḍūryaṃ vimalaṃ vadanti sudhiyaḥ svacchaṃ ca tacchobhanam ||
वैडूर्य:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्विच्छायं मृच्छिलागर्भे लघु रूक्षं च सक्षतम् । (१९३।१)
vaiḍūrya:: parīkṣā:: bad qualityvicchāyaṃ mṛcchilāgarbhe laghu rūkṣaṃ ca sakṣatam |
सत्रासं परुषं कृष्णं वैडूर्यं दूरतस् त्यजेत् ॥ (१९३।२)
satrāsaṃ paruṣaṃ kṛṣṇaṃ vaiḍūryaṃ dūratas tyajet ||
वैडूर्य:: परीक्षा:: त्रुएघृष्टं यदात्मना स्वच्छं स्वछायां निकषाश्मनि । (१९४।१)
vaiḍūrya:: parīkṣā:: trueghṛṣṭaṃ yadātmanā svacchaṃ svachāyāṃ nikaṣāśmani |
स्फुटं प्रदर्शयेद् एतद् वैडूर्यं जात्यमुच्यते ॥ (१९४।२)
sphuṭaṃ pradarśayed etad vaiḍūryaṃ jātyamucyate ||
माणिक्यं पद्मबन्धोर् अतिविमलतमं मौक्तिकं शीतभानोर् माहेयस्य प्रवालं मरकतमतुलं कल्पयेदिन्दुसूनोः । (१९५।१)
māṇikyaṃ padmabandhor ativimalatamaṃ mauktikaṃ śītabhānor māheyasya pravālaṃ marakatamatulaṃ kalpayedindusūnoḥ |
देवेज्ये पुष्परागं कुलिशमपि कवेर् नीलम् अर्कात्मजस्य स्वर्भानोश्चापि गोमेदकम् अथ विदुरोद्भावितं किंतु केतोः ॥ (१९५।२)
devejye puṣparāgaṃ kuliśamapi kaver nīlam arkātmajasya svarbhānoścāpi gomedakam atha vidurodbhāvitaṃ kiṃtu ketoḥ ||
इत्थम् एतानि रत्नानि तत्तदुद्देशतः क्रमात् । (१९६।१)
ittham etāni ratnāni tattaduddeśataḥ kramāt |
यो दद्याद्बिभृयाद् वापि तस्मिन् सानुग्रहा ग्रहाः ॥ (१९६।२)
yo dadyādbibhṛyād vāpi tasmin sānugrahā grahāḥ ||
संत्यज्य वज्रम् एकं सर्वत्रान्यत्र संघाते । (१९७।१)
saṃtyajya vajram ekaṃ sarvatrānyatra saṃghāte |
लाघवमथ कोमलता साधारणदोष एव विज्ञेयः ॥ (१९७।२)
lāghavamatha komalatā sādhāraṇadoṣa eva vijñeyaḥ ||
लोहितकवज्रमौक्तिकमरकतनीला महोपलाः पञ्च । (१९८।१)
lohitakavajramauktikamarakatanīlā mahopalāḥ pañca |
वैडूर्यपुष्परागप्रवालगोमेदकादयो ऽर्वाञ्चः ॥ (१९८।२)
vaiḍūryapuṣparāgapravālagomedakādayo 'rvāñcaḥ ||
गोमेदप्रवालवायव्यं देवेज्यमणीन्द्रतरणिकान्ताद्याः । (१९९।१)
gomedapravālavāyavyaṃ devejyamaṇīndrataraṇikāntādyāḥ |
नानावर्णगुणाढ्या विज्ञेयाः स्फटिकजातयः प्राज्ञैः ॥ (१९९।२)
nānāvarṇaguṇāḍhyā vijñeyāḥ sphaṭikajātayaḥ prājñaiḥ ||
स्फटिक:: स्य्नोन्य्म्स्स्फटिकः सितोपलः स्याद् अमलमणिर् निर्मलोपलः स्वच्छः । (२००।१)
sphaṭika:: synonymssphaṭikaḥ sitopalaḥ syād amalamaṇir nirmalopalaḥ svacchaḥ |
स्वच्छमणिरमलरत्नं निस्तुषरत्नं शिवप्रियं नवधा ॥ (२००।२)
svacchamaṇiramalaratnaṃ nistuṣaratnaṃ śivapriyaṃ navadhā ||
स्फटिक:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्स्फटिकः समवीर्यश्च पित्तदाहार्तिदोषनुत् । (२०१।१)
sphaṭika:: medic. propertiessphaṭikaḥ samavīryaśca pittadāhārtidoṣanut |
तस्याक्षमाला जपतां दत्ते कोटिगुणं फलम् ॥ (२०१।२)
tasyākṣamālā japatāṃ datte koṭiguṇaṃ phalam ||
स्फटिक:: परीक्षा:: त्रुएयद् गङ्गातोयबिन्दुछविविमलतमं निस्तुषं नेत्रहृद्यं स्निग्धं शुद्धान्तरालं मधुरम् अतिहिमं पित्तदाहास्रहारि । (२०२।१)
sphaṭika:: parīkṣā:: trueyad gaṅgātoyabinduchavivimalatamaṃ nistuṣaṃ netrahṛdyaṃ snigdhaṃ śuddhāntarālaṃ madhuram atihimaṃ pittadāhāsrahāri |
पाषाणैर् यन् निघृष्टं स्फुटितम् अपि निजां स्वच्छतां नैव जह्यात् तज्जात्यं जात्वलभ्यं शुभम् उपचिनुते शैवरत्नं विचित्रम् ॥ (२०२।२)
pāṣāṇair yan nighṛṣṭaṃ sphuṭitam api nijāṃ svacchatāṃ naiva jahyāt tajjātyaṃ jātvalabhyaṃ śubham upacinute śaivaratnaṃ vicitram ||
सूर्यकान्त:: स्य्नोन्य्म्सथ भवति सूर्यकान्तस् तपनमणिस् तपनश्च रविकान्तः । (२०३।१)
sūryakānta:: synonymsatha bhavati sūryakāntas tapanamaṇis tapanaśca ravikāntaḥ |
दीप्तोपलोऽग्निगर्भो ज्वलनाश्मा ऽर्कोपलश्च वसुनामा ॥ (२०३।२)
dīptopalo'gnigarbho jvalanāśmā 'rkopalaśca vasunāmā ||
सूर्यकान्त:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्सूर्यकान्तो भवेदुष्णो निर्मलश्च रसायनः । (२०४।१)
sūryakānta:: medic. propertiessūryakānto bhaveduṣṇo nirmalaśca rasāyanaḥ |
वातश्लेष्महरो मेध्यः पूजनाद् रवितुष्टिदः ॥ (२०४।२)
vātaśleṣmaharo medhyaḥ pūjanād ravituṣṭidaḥ ||
सूर्यकान्त:: परीक्षा:: त्रुएशुद्धः स्निग्धो निर्व्रणो निस्तुषोऽन्तर्यो निर्मृष्टो व्योम्नि नैर्मल्यम् एति । (२०५।१)
sūryakānta:: parīkṣā:: trueśuddhaḥ snigdho nirvraṇo nistuṣo'ntaryo nirmṛṣṭo vyomni nairmalyam eti |
यः सूर्यांशुस्पर्शनिष्ठ्यूतवह्निर् जात्यः सो ऽयं जायते सूर्यकान्तः ॥ (२०५।२)
yaḥ sūryāṃśusparśaniṣṭhyūtavahnir jātyaḥ so 'yaṃ jāyate sūryakāntaḥ ||
वैक्रान्त:: स्य्नोन्य्म्स्वैक्रान्तं चैव विक्रान्तं नीचवज्रं कुवज्रकम् । (२०६।१)
vaikrānta:: synonymsvaikrāntaṃ caiva vikrāntaṃ nīcavajraṃ kuvajrakam |
गोनासः क्षुद्रकुलिशं चूर्णवज्रं च गोनसः ॥ (२०६।२)
gonāsaḥ kṣudrakuliśaṃ cūrṇavajraṃ ca gonasaḥ ||
वैक्रान्त:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्वज्राभावे च वैक्रान्तं रसवीर्यादिके समम् । (२०७।१)
vaikrānta:: medic. propertiesvajrābhāve ca vaikrāntaṃ rasavīryādike samam |
क्षयकुष्ठविषघ्नं च पुष्टिदं सुरसायनम् ॥ (२०७।२)
kṣayakuṣṭhaviṣaghnaṃ ca puṣṭidaṃ surasāyanam ||
वैक्रान्त:: निरुक्तिवज्राकारतयैव प्रसह्य हरणाय सर्वरोगाणाम् । (२०८।१)
vaikrānta:: niruktivajrākāratayaiva prasahya haraṇāya sarvarogāṇām |
यद्विक्रान्तिं धत्ते तद्वैक्रान्तं बुधैरिदं कथितम् ॥ (२०८।२)
yadvikrāntiṃ dhatte tadvaikrāntaṃ budhairidaṃ kathitam ||
चन्द्रकान्त:: स्य्नोन्य्म्सिन्द्रकान्तश् चन्द्रकान्तश् चन्द्राश्मा चन्द्रजोपलः । (२०९।१)
candrakānta:: synonymsindrakāntaś candrakāntaś candrāśmā candrajopalaḥ |
शीताश्मा चन्द्रिकाद्रावः शशिकान्तश्च सप्तधा ॥ (२०९।२)
śītāśmā candrikādrāvaḥ śaśikāntaśca saptadhā ||
चन्द्रकान्त:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्चन्द्रकान्तस्तु शिशिरः स्निग्धः पित्तास्रतापहृत् । (२१०।१)
candrakānta:: medic. propertiescandrakāntastu śiśiraḥ snigdhaḥ pittāsratāpahṛt |
शिवप्रीतिकरः स्वच्छो ग्रहालक्ष्मीविनाशकृत् ॥ (२१०।२)
śivaprītikaraḥ svaccho grahālakṣmīvināśakṛt ||
चन्द्रकान्त:: परीक्षा:: त्रुएस्निग्धं श्वेतं पीतमात्रासमेतं धत्ते चित्ते स्वच्छतां यन् मुनीनाम् । (२११।१)
candrakānta:: parīkṣā:: truesnigdhaṃ śvetaṃ pītamātrāsametaṃ dhatte citte svacchatāṃ yan munīnām |
यच्च स्रावं याति चन्द्रांशुसङ्गाज् जात्यं रत्नं चन्द्रकान्ताख्यमेतत् ॥ (२११।२)
yacca srāvaṃ yāti candrāṃśusaṅgāj jātyaṃ ratnaṃ candrakāntākhyametat ||
राजावर्त:: स्य्नोन्य्म्स्राजावर्तो नृपावर्तो राजन्यावर्तकस् तथा । (२१२।१)
rājāvarta:: synonymsrājāvarto nṛpāvarto rājanyāvartakas tathā |
आवर्तमणिर् आवर्तः स्यादित्येषः शराह्वयः ॥ (२१२।२)
āvartamaṇir āvartaḥ syādityeṣaḥ śarāhvayaḥ ||
राजावर्त:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्राजावर्तः कटुः स्निग्धः शिशिरः पित्तनाशनः । (२१३।१)
rājāvarta:: medic. propertiesrājāvartaḥ kaṭuḥ snigdhaḥ śiśiraḥ pittanāśanaḥ |
सौभाग्यं कुरुते नॄणां भूषणेषु प्रयोजितः ॥ (२१३।२)
saubhāgyaṃ kurute nṝṇāṃ bhūṣaṇeṣu prayojitaḥ ||
राजावर्त:: परीक्षा:: त्रुएनिर्गारम् असितमसृणं नीलं गुरु निर्मलं बहुछायम् । (२१४।१)
rājāvarta:: parīkṣā:: truenirgāram asitamasṛṇaṃ nīlaṃ guru nirmalaṃ bahuchāyam |
शिखिकण्ठसमं सौम्यं राजावर्तं वदन्ति जात्यमणिम् ॥ (२१४।२)
śikhikaṇṭhasamaṃ saumyaṃ rājāvartaṃ vadanti jātyamaṇim ||
पेरोज:: स्य्नोन्य्म्स्पेरोजं हरिताश्मं च भस्माङ्गं हरितं द्विधा । (२१५।१)
peroja:: synonymsperojaṃ haritāśmaṃ ca bhasmāṅgaṃ haritaṃ dvidhā |
पेरोज:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पेरोजं सुकषायं स्यान्मधुरं दीपनं परम् ॥ (२१५।२)
peroja:: medic. propertiesperojaṃ sukaṣāyaṃ syānmadhuraṃ dīpanaṃ param ||
स्थावरं जङ्गमं चैव संयोगाच् च यथा विषम् । (२१६।१)
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva saṃyogāc ca yathā viṣam |
तत्सर्वं नाशयेत् शीघ्रं शूलं भूतादिदोषजम् ॥ (२१६।२)
tatsarvaṃ nāśayet śīghraṃ śūlaṃ bhūtādidoṣajam ||
सिद्धाः पारदम् अभ्रकं च विविधान् धातूंश् च लोहानि च प्राहुः किंच मणीनपीह सकलान् संस्कारतः सिद्धिदान् । (२१७।१)
siddhāḥ pāradam abhrakaṃ ca vividhān dhātūṃś ca lohāni ca prāhuḥ kiṃca maṇīnapīha sakalān saṃskārataḥ siddhidān |
यत् संस्कारविहीनम् एषु हि भवेद् यच्चान्यथा संस्कृतं तन्मर्त्यं विषवन् निहन्ति तदिह ज्ञेया बुधैः संस्क्रियाः ॥ (२१७।२)
yat saṃskāravihīnam eṣu hi bhaved yaccānyathā saṃskṛtaṃ tanmartyaṃ viṣavan nihanti tadiha jñeyā budhaiḥ saṃskriyāḥ ||
यान् संस्कृतान् शुभगुणान् अथ चान्यथा चेद् दोषांश् च यान् अपि दिशन्ति रसादयो ऽमी । (२१८।१)
yān saṃskṛtān śubhaguṇān atha cānyathā ced doṣāṃś ca yān api diśanti rasādayo 'mī |
याश् चेह सन्ति खलु संस्कृतयस् तदेतन् नात्राभ्यधायि बहुविस्तरभीतिभाग्भिः ॥ (२१८।२)
yāś ceha santi khalu saṃskṛtayas tadetan nātrābhyadhāyi bahuvistarabhītibhāgbhiḥ ||
इति लोहधातुरसरत्नतद्भिदाद्यभिधागुणप्रकटनस्फुटाक्षरम् । (२१९।१)
iti lohadhāturasaratnatadbhidādyabhidhāguṇaprakaṭanasphuṭākṣaram |
अवधार्य वर्गम् इमम् आद्यवैद्यकप्रगुणप्रयोगकुशलो भवेद् बुधः ॥ (२१९।२)
avadhārya vargam imam ādyavaidyakapraguṇaprayogakuśalo bhaved budhaḥ ||
कुर्वन्ति ये निजगुणेन रसाध्वगेन नॄणां जरन्त्यपि वपूंषि पुनर्नवानि । (२२०।१)
kurvanti ye nijaguṇena rasādhvagena nṝṇāṃ jarantyapi vapūṃṣi punarnavāni |
तेषामयं निवसतिः कनकादिकानां वर्गः प्रसिध्यति रसायनवर्गनाम्ना ॥ (२२०।२)
teṣāmayaṃ nivasatiḥ kanakādikānāṃ vargaḥ prasidhyati rasāyanavarganāmnā ||
नित्यं यस्य गुणाः किलान्तरलसत्कल्याणभूयस् तथा चित्ताकर्षणचञ्चवस् त्रिभुवनं भूम्ना परिकुर्वते । (२२१।१)
nityaṃ yasya guṇāḥ kilāntaralasatkalyāṇabhūyas tathā cittākarṣaṇacañcavas tribhuvanaṃ bhūmnā parikurvate |
तेनात्रैष कृते नृसिंहकृतिना नामादिचूडामणौ संस्थामेति मितस् त्रयोदशतया वर्गः सुवर्णादिकः ॥ (२२१।२)
tenātraiṣa kṛte nṛsiṃhakṛtinā nāmādicūḍāmaṇau saṃsthāmeti mitas trayodaśatayā vargaḥ suvarṇādikaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.