RājNigh, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
काकोली च द्विधा प्रोक्ता माषपर्णी तथापरे ॥ (१।२)
kākolī ca dvidhā proktā māṣaparṇī tathāpare ||
मुद्गपर्णी च जीवन्ती त्रिविधा चाथ लिङ्गिनी । (२।१)
mudgaparṇī ca jīvantī trividhā cātha liṅginī |
वन्ध्याकर्कोटकी प्रोक्ता कटुतुण्ड्य् आखुकर्णिका ॥ (३।२)
vandhyākarkoṭakī proktā kaṭutuṇḍy ākhukarṇikā ||
द्विधेन्द्रवारुणी चात्र यवतिक्तेश्वरी तथा । (४।१)
dvidhendravāruṇī cātra yavatikteśvarī tathā |
ज्योतिष्मती द्विधा चैव द्विधा च गिरिकर्णिका ॥ (४।२)
jyotiṣmatī dvidhā caiva dvidhā ca girikarṇikā ||
मोरटश् चाथ चेद् इन्दीवरा वस्तान्त्रिका च सा । (५।१)
moraṭaś cātha ced indīvarā vastāntrikā ca sā |
काकतुण्डी द्विधा चाथ गुञ्जा द्विर् वृद्धदारु च । (६।१)
kākatuṇḍī dvidhā cātha guñjā dvir vṛddhadāru ca |
कैवर्ती ताम्रवल्ली च काण्डीरी चाथ जन्तुका ॥ (६।२)
kaivartī tāmravallī ca kāṇḍīrī cātha jantukā ||
सुमतिभिर् इत्थम् अनुक्ता बोद्धव्या वीरुधः क्रमाद् एताः । (८।१)
sumatibhir ittham anuktā boddhavyā vīrudhaḥ kramād etāḥ |
अस्मिन् वीरुद्वर्गे नाम्ना च गुणैश् च कीर्त्यन्ते ॥ (८।२)
asmin vīrudvarge nāmnā ca guṇaiś ca kīrtyante ||
आ पानीयात् परिगणनयैवाप्रसिद्धाभिधाना नाम्नाम् उक्ता परिमितिकथाप्य् अत्र सर्वौषधीनाम् । (९।१)
ā pānīyāt parigaṇanayaivāprasiddhābhidhānā nāmnām uktā parimitikathāpy atra sarvauṣadhīnām |
सापि क्वापि स्फुटम् अभिधया क्वापि च प्रौढिभङ्ग्या प्रोक्ता नोक्ता प्रथितविषये सापि नष्टाङ्कवाक्ये ॥ (९।२)
sāpi kvāpi sphuṭam abhidhayā kvāpi ca prauḍhibhaṅgyā proktā noktā prathitaviṣaye sāpi naṣṭāṅkavākye ||
तस्माद् इह न यत्रोक्ता नाम्नाम् अङ्कादिनिर्मितिः । (१०।१)
tasmād iha na yatroktā nāmnām aṅkādinirmitiḥ |
तत्र तत्राष्टसंख्यैव ज्ञेया सर्वत्र सूरिभिः ॥ (१०।२)
tatra tatrāṣṭasaṃkhyaiva jñeyā sarvatra sūribhiḥ ||
यद्य् अपि क्वापि नष्टाङ्कसंख्यानियतिर् ईक्ष्यते । (११।१)
yady api kvāpi naṣṭāṅkasaṃkhyāniyatir īkṣyate |
तत्र स्फुटत्वबुद्ध्यैव नोक्ता संख्येति बुध्यताम् ॥ (११।२)
tatra sphuṭatvabuddhyaiva noktā saṃkhyeti budhyatām ||
द्रव्याणां गणयशो नियोगवशतो वीर्यं परे प्रोचिरे प्राचीनैर् न च तद्वशेन निगमेषूक्तश् चिकित्साक्रमः । (१२।१)
dravyāṇāṃ gaṇayaśo niyogavaśato vīryaṃ pare procire prācīnair na ca tadvaśena nigameṣūktaś cikitsākramaḥ |
तस्यान्नैगमयोगसंग्रहविदां संवादवाग्भिस् तथा नैवास्माभिर् अभाणि किंतु तद् इह प्रत्येकशः कथ्यते ॥ (१२।२)
tasyānnaigamayogasaṃgrahavidāṃ saṃvādavāgbhis tathā naivāsmābhir abhāṇi kiṃtu tad iha pratyekaśaḥ kathyate ||
गुडूचीज्ञेया गुडूच्य् अमृतवल्ल्य् अमृता ज्वरारिः श्यामा वरा सुरकृता मधुपर्णिका च । (१३।१)
Guḍūcījñeyā guḍūcy amṛtavally amṛtā jvarāriḥ śyāmā varā surakṛtā madhuparṇikā ca |
छिन्नोद्भवामृतलता च रसायनी च छिन्ना च सोमलतिकामृतसम्भवा च ॥ (१३।२)
chinnodbhavāmṛtalatā ca rasāyanī ca chinnā ca somalatikāmṛtasambhavā ca ||
वत्सादनी छिन्नरुहा विशल्या भिषक्प्रिया कुण्डलिनी वयःस्था । (१४।१)
vatsādanī chinnaruhā viśalyā bhiṣakpriyā kuṇḍalinī vayaḥsthā |
जीवन्तिका नागकुमारिका च स्याच् छद्मिका सैव च चण्डहासा ॥ (१४।२)
jīvantikā nāgakumārikā ca syāc chadmikā saiva ca caṇḍahāsā ||
पिण्डगुडूचीअन्या कन्दोद्भवा कन्दामृता पिण्डगुडूचिका । (१५।०)
piṇḍaguḍūcīanyā kandodbhavā kandāmṛtā piṇḍaguḍūcikā |
बहुच्छिन्ना बहुरुहा पिण्डालुः कन्दरोहिणी ॥ (१५।१)
bahucchinnā bahuruhā piṇḍāluḥ kandarohiṇī ||
पूर्वा वार्धिकराह्वा स्याद् उत्तरा लोकसंज्ञिका । (१६।१)
pūrvā vārdhikarāhvā syād uttarā lokasaṃjñikā |
गुडूच्योर् उभयोर् इत्थम् एकत्रिंशद् इहाभिधाः ॥ (१६।२)
guḍūcyor ubhayor ittham ekatriṃśad ihābhidhāḥ ||
ज्ञेया गुडूची गुरुर् उष्णवीर्या तिक्ता कषाया ज्वरनाशिनी च । (१७।१)
jñeyā guḍūcī gurur uṣṇavīryā tiktā kaṣāyā jvaranāśinī ca |
दाहार्तितृष्णावमिरक्तवातप्रमेहपाण्डुभ्रमहारिणी च ॥ (१७।२)
dāhārtitṛṣṇāvamiraktavātapramehapāṇḍubhramahāriṇī ca ||
कन्दोद्भवा गुडूची च कटूष्णा संनिपातहा विषघ्नी ज्वरभूतघ्नी वलीपलितनाशिनी ॥ (१८।१)
kandodbhavā guḍūcī ca kaṭūṣṇā saṃnipātahā viṣaghnī jvarabhūtaghnī valīpalitanāśinī ||
मूर्वामूर्वा दिव्यलता मिरा मधुरसा देवी त्रिपर्णी मधुश्रेणी भिन्नदलामरी मधुमती तिक्ता पृथक्पर्णिका । (१९।१)
mūrvāmūrvā divyalatā mirā madhurasā devī triparṇī madhuśreṇī bhinnadalāmarī madhumatī tiktā pṛthakparṇikā |
गोकर्णी लघुपर्णिका च दहनी तेजस्विनी मोरटा देवश्रेणीमधूलिकामधुदलाः स्युः पीलुनी रक्तला ॥ (१९।२)
gokarṇī laghuparṇikā ca dahanī tejasvinī moraṭā devaśreṇīmadhūlikāmadhudalāḥ syuḥ pīlunī raktalā ||
सुखोषिता स्निग्धपर्णी पीलुपर्णी मधुस्रवा । (२०।१)
sukhoṣitā snigdhaparṇī pīluparṇī madhusravā |
ज्वलनी गोपवल्ली चेत्य् अष्टविंशतिसंज्ञकाः ॥ (२०।२)
jvalanī gopavallī cety aṣṭaviṃśatisaṃjñakāḥ ||
पटोलस्यात् पटोलः कटुफलः कुलकः कर्कशच्छदः । (२२।१)
Paṭolasyāt paṭolaḥ kaṭuphalaḥ kulakaḥ karkaśacchadaḥ |
पञ्चराजिफलो ज्योत्स्नी कुष्ठघ्नः षोडशाह्वयः ॥ (२३।२)
pañcarājiphalo jyotsnī kuṣṭhaghnaḥ ṣoḍaśāhvayaḥ ||
काकोलीकाकोली मधुरा काकी कालिका वायसोलिका । (२५।१)
kākolīkākolī madhurā kākī kālikā vāyasolikā |
क्षीरा च ध्वाङ्क्षिका वीरा शुक्ला धीरा च मेदुरा ॥ (२५।२)
kṣīrā ca dhvāṅkṣikā vīrā śuklā dhīrā ca medurā ||
ध्वाङ्क्षोली स्वादुमांसी च वयःस्था चैव जीविनी । (२६।१)
dhvāṅkṣolī svādumāṃsī ca vayaḥsthā caiva jīvinī |
इत्य् एषा खलु काकोली ज्ञेया पञ्चदशाह्वया ॥ (२६।२)
ity eṣā khalu kākolī jñeyā pañcadaśāhvayā ||
काकोली मधुरा स्निग्धा क्षयपित्तानिलार्तिनुत् । (२७।१)
kākolī madhurā snigdhā kṣayapittānilārtinut |
द्वितीया क्षीरकाकोली क्षीरशुक्ला पयस्विनी । (२८।१)
dvitīyā kṣīrakākolī kṣīraśuklā payasvinī |
जीववल्ली जीवशुक्ला स्याद् इत्य् एषा नवाह्वया । (२९।१)
jīvavallī jīvaśuklā syād ity eṣā navāhvayā |
माषपर्णीमाषपर्णी तु काम्बोजी कृष्णवृन्ता महासहा । (३०।१)
māṣaparṇīmāṣaparṇī tu kāmbojī kṛṣṇavṛntā mahāsahā |
आर्द्रमाषा मांसमाषा मङ्गल्या हयपुच्छिका ॥ (३०।२)
ārdramāṣā māṃsamāṣā maṅgalyā hayapucchikā ||
हंसमाषाश्वपुच्छा च पाण्डुरा माषपत्त्रिका । (३१।१)
haṃsamāṣāśvapucchā ca pāṇḍurā māṣapattrikā |
आत्मोद्भवा बहुफला स्वयम्भूः सुलभा घना । (३२।१)
ātmodbhavā bahuphalā svayambhūḥ sulabhā ghanā |
शुक्रवृद्धिकरी बल्या शीतला पुष्टिवर्धिनी ॥ (३३।२)
śukravṛddhikarī balyā śītalā puṣṭivardhinī ||
मुद्गपर्णीमुद्गपर्णी क्षुद्रसहा शिम्बी मार्जारगन्धिका । (३४।१)
mudgaparṇīmudgaparṇī kṣudrasahā śimbī mārjāragandhikā |
वनजा रिङ्गिणी ह्रस्वा सूर्यपर्णी कुरङ्गिका ॥ (३४।२)
vanajā riṅgiṇī hrasvā sūryaparṇī kuraṅgikā ||
पित्तदाहज्वरान् हन्ति चक्षुष्या शुक्रवृद्धिकृत् ॥ (३६।२)
pittadāhajvarān hanti cakṣuṣyā śukravṛddhikṛt ||
जीवन्तीजीवन्ती स्याज् जीवनी जीवनीया जीवा जीव्या जीवदा जीवदात्री । (३७।१)
jīvantījīvantī syāj jīvanī jīvanīyā jīvā jīvyā jīvadā jīvadātrī |
शाकश्रेष्ठा जीवभद्रा च भद्रा मङ्गल्या च क्षुद्रजीवा यशस्या ॥ (३७।२)
śākaśreṣṭhā jīvabhadrā ca bhadrā maṅgalyā ca kṣudrajīvā yaśasyā ||
शृङ्गाटी जीवपृष्ठा च काञ्जिका शशशिम्बिका । (३८।१)
śṛṅgāṭī jīvapṛṣṭhā ca kāñjikā śaśaśimbikā |
सुपिङ्गलेति जीवन्ती ज्ञेया चाष्टादशाभिधा ॥ (३८।२)
supiṅgaleti jīvantī jñeyā cāṣṭādaśābhidhā ||
बृहज्जीवन्तीजीवन्त्य् अन्या बृहत्पूर्वा पुत्रभद्रा प्रियंकरी । (४०।१)
bṛhajjīvantījīvanty anyā bṛhatpūrvā putrabhadrā priyaṃkarī |
हेमाहेमा हेमवती सौम्या तृणग्रन्थिर् हिमाश्रया । (४२।१)
hemāhemā hemavatī saumyā tṛṇagranthir himāśrayā |
स्वर्णपर्णी सुजीवन्ती स्वर्णजीवा सुवर्णिका ॥ (४२।२)
svarṇaparṇī sujīvantī svarṇajīvā suvarṇikā ||
हेमपुष्पी स्वर्णलता स्वर्णजीवन्तिका च सा । (४३।१)
hemapuṣpī svarṇalatā svarṇajīvantikā ca sā |
हेमवल्ली हेमलता नामान्य् अस्याश् चतुर्दश ॥ (४३।२)
hemavallī hemalatā nāmāny asyāś caturdaśa ||
स्वर्णजीवन्तिका वृष्या चक्षुष्या मधुरा तथा । (४४।१)
svarṇajīvantikā vṛṣyā cakṣuṣyā madhurā tathā |
लिङ्गिनीलिङ्गिनी बहुपत्त्रा स्याद् ईश्वरी शैवमल्लिका । (४५।१)
liṅginīliṅginī bahupattrā syād īśvarī śaivamallikā |
स्वयम्भूर् लिङ्गसम्भूता लिङ्गी चित्रफलामृता ॥ (४५।२)
svayambhūr liṅgasambhūtā liṅgī citraphalāmṛtā ||
पण्डोली लिङ्गजा देवी चण्डापस्तम्भिनी तथा । (४६।१)
paṇḍolī liṅgajā devī caṇḍāpastambhinī tathā |
लिङ्गिनी कटुर् उष्णा च दुर्गन्धा च रसायनी । (४७।१)
liṅginī kaṭur uṣṇā ca durgandhā ca rasāyanī |
कोशातकीकोषातकी कृतच्छिद्रा जालिनी कृतवेधना । (४८।१)
kośātakīkoṣātakī kṛtacchidrā jālinī kṛtavedhanā |
क्ष्वेडा सुतिक्ता घण्टाली मृदङ्गफलिनी तथा ॥ (४८।२)
kṣveḍā sutiktā ghaṇṭālī mṛdaṅgaphalinī tathā ||
कपिकच्छुकपिकच्छुर् आत्मगुप्ता स्वयंगुप्ता महर्षभी । (५०।१)
kapikacchukapikacchur ātmaguptā svayaṃguptā maharṣabhī |
लाङ्गूली कुण्डली चण्डा मर्कटी दुरभिग्रहा ॥ (५०।२)
lāṅgūlī kuṇḍalī caṇḍā markaṭī durabhigrahā ||
कपिरोमफला गुप्ता दुःस्पर्शा कच्छुरा जया । (५१।१)
kapiromaphalā guptā duḥsparśā kacchurā jayā |
प्रावृषेण्या शूकशिम्बी बदरी गुरुर् आर्षभी ॥ (५१।२)
prāvṛṣeṇyā śūkaśimbī badarī gurur ārṣabhī ||
खवल्लीखवल्ल्य् आकाशवल्ली स्याद् अस्पर्शा व्योमवल्लिका । (५४।१)
khavallīkhavally ākāśavallī syād asparśā vyomavallikā |
वृष्या रसायनी बल्या दिव्यौषधिपरा स्मृता ॥ (५५।२)
vṛṣyā rasāyanī balyā divyauṣadhiparā smṛtā ||
कटुतुम्बीकटुतुम्बी कटुफला तुम्बिनी कटुतुम्बिनी । (५६।१)
kaṭutumbīkaṭutumbī kaṭuphalā tumbinī kaṭutumbinī |
बृहत्फला राजपुत्री तिक्तबीजा च तुम्बिका ॥ (५६।२)
bṛhatphalā rājaputrī tiktabījā ca tumbikā ||
कटुतुम्बी कटुस् तीक्ष्णा वान्तिकृत् श्वासवातजित् । (५७।१)
kaṭutumbī kaṭus tīkṣṇā vāntikṛt śvāsavātajit |
जीमूतकजीमूतकः कण्टफला गरागरी वेणी सहा क्रोशफला च कट्फला । (५८।१)
jīmūtakajīmūtakaḥ kaṇṭaphalā garāgarī veṇī sahā krośaphalā ca kaṭphalā |
घोरा कदम्बा विषहा च कर्कटी स्याद् देवदाली खलु सारमूषिका ॥ (५८।२)
ghorā kadambā viṣahā ca karkaṭī syād devadālī khalu sāramūṣikā ||
तुरङ्गिका च तर्कारी नाम्नाम् एकोनविंशतिः ॥ (५९।२)
turaṅgikā ca tarkārī nāmnām ekonaviṃśatiḥ ||
वन्ध्याकर्कोटकीवन्ध्या देवी वन्ध्यकर्कोटका स्यान् नागारातिर् नागहन्त्री मनोज्ञा । (६१।१)
vandhyākarkoṭakīvandhyā devī vandhyakarkoṭakā syān nāgārātir nāgahantrī manojñā |
पथ्या दिव्या पुत्रदात्री सुकन्दा श्रीकन्दा सा कन्दवल्लीश्वरी च ॥ (६१।२)
pathyā divyā putradātrī sukandā śrīkandā sā kandavallīśvarī ca ||
कुमारी भूतहन्त्री च नाम्नाम् इत्य् ऊनविंशतिः ॥ (६२।२)
kumārī bhūtahantrī ca nāmnām ity ūnaviṃśatiḥ ||
वन्ध्याकर्कोटकी तिक्ता कटूष्णा च कफापहा । (६३।१)
vandhyākarkoṭakī tiktā kaṭūṣṇā ca kaphāpahā |
तिक्ततुण्डीतिक्ततुण्डी तु तिक्ताख्या कटुका कटुतुण्डिका । (६४।१)
tiktatuṇḍītiktatuṇḍī tu tiktākhyā kaṭukā kaṭutuṇḍikā |
आखुकर्णीस्याद् आखुकर्णी कृषिका द्रवन्ती चित्रा सुकर्णोन्दुरुकर्णिका च । (६६।१)
ākhukarṇīsyād ākhukarṇī kṛṣikā dravantī citrā sukarṇondurukarṇikā ca |
न्यग्रोधिका मूषिकनागकर्णी स्याद् वृश्चिकर्णी बहुकर्णिका च ॥ (६६।२)
nyagrodhikā mūṣikanāgakarṇī syād vṛścikarṇī bahukarṇikā ca ||
प्रत्यक्श्रेणी वृषा चैव पुत्रश्रेण्य् अद्रिभूह्वया ॥ (६७।२)
pratyakśreṇī vṛṣā caiva putraśreṇy adribhūhvayā ||
इन्द्रवारुणीऐन्द्रीन्द्रवारुण्य् अरुणा मृगादनी गवादनी क्षुद्रसहेन्द्रचिर्भिटा । (६९।१)
indravāruṇīaindrīndravāruṇy aruṇā mṛgādanī gavādanī kṣudrasahendracirbhiṭā |
सूर्या विषघ्नी गुणकर्णिकामरा माता सुवर्णा सुफला च तारका ॥ (६९।२)
sūryā viṣaghnī guṇakarṇikāmarā mātā suvarṇā suphalā ca tārakā ||
वृषभाक्षी गवाक्षी च पीतपुष्पीन्द्रवल्लरी । (७०।१)
vṛṣabhākṣī gavākṣī ca pītapuṣpīndravallarī |
महेन्द्रवारुणीमहेन्द्रवारुणी रम्या चित्रवल्ली महाफला । (७३।१)
mahendravāruṇīmahendravāruṇī ramyā citravallī mahāphalā |
सा माहेन्द्री चित्रफला त्रपुसी त्रपुसा च सा ॥ (७३।२)
sā māhendrī citraphalā trapusī trapusā ca sā ||
स्याद् बृहद्वारुणी सौम्या नामान्य् अस्याश् चतुर्दश ॥ (७४।२)
syād bṛhadvāruṇī saumyā nāmāny asyāś caturdaśa ||
रसे वीर्ये विपाके च किंचिद् एषा गुणाधिका ॥ (७५।२)
rase vīrye vipāke ca kiṃcid eṣā guṇādhikā ||
यवतिक्तायवतिक्ता महातिक्ता दृढपादा विसर्पिणी । (७६।१)
yavatiktāyavatiktā mahātiktā dṛḍhapādā visarpiṇī |
तण्डुली चाक्षपीडा च सूक्ष्मपुष्पी यशस्विनी । (७७।१)
taṇḍulī cākṣapīḍā ca sūkṣmapuṣpī yaśasvinī |
क्रिमिकुष्ठविषघ्न्य् आमदोषघ्नी रेचनी च सा ॥ (७८।२)
krimikuṣṭhaviṣaghny āmadoṣaghnī recanī ca sā ||
रौद्रीरौद्री जटा रुद्रजटा च रुद्रा सौम्या सुगन्धा सुहता घना च । (७९।१)
raudrīraudrī jaṭā rudrajaṭā ca rudrā saumyā sugandhā suhatā ghanā ca |
स्याद् ईश्वरी रुद्रलता सुपत्त्रा सुगन्धपत्रा सुरभिः शिवाह्वा ॥ (७९।२)
syād īśvarī rudralatā supattrā sugandhapatrā surabhiḥ śivāhvā ||
पत्त्रवल्ली जटावल्ली रुद्राणी नेत्रपुष्करा । (८०।१)
pattravallī jaṭāvallī rudrāṇī netrapuṣkarā |
ज्योतिष्मतीज्योतिष्मती स्वर्णलतानलप्रभा ज्योतिर्लता सा कटभी सुपिङ्गला । (८२।१)
jyotiṣmatījyotiṣmatī svarṇalatānalaprabhā jyotirlatā sā kaṭabhī supiṅgalā |
दीप्ता च मेध्या मतिदो च दुर्जरा सरस्वती स्याद् अमृतार्कसंख्यया ॥ (८२।२)
dīptā ca medhyā matido ca durjarā sarasvatī syād amṛtārkasaṃkhyayā ||
तेजोवती बहुरसा कनकप्रभान्या तीक्ष्णा सुवर्णनकुली लवणाग्निदीप्ता । (८३।१)
tejovatī bahurasā kanakaprabhānyā tīkṣṇā suvarṇanakulī lavaṇāgnidīptā |
तेजस्विनी सुरलताग्निफलाग्निगर्भा स्यात् कङ्गणी तद् अनु शैलसुता सुतैला ॥ (८३।२)
tejasvinī suralatāgniphalāgnigarbhā syāt kaṅgaṇī tad anu śailasutā sutailā ||
गीर्लता श्रीफली सौम्या ब्राह्मी लवणकिंशुका ॥ (८४।२)
gīrlatā śrīphalī saumyā brāhmī lavaṇakiṃśukā ||
मेध्या मेधाविनी धीरा स्याद् एकत्रिंशदाह्वया ॥ (८५।२)
medhyā medhāvinī dhīrā syād ekatriṃśadāhvayā ||
ज्योतिष्मती तिक्तरसा च रूक्षा किंचित् कटुर् वातकफापहा च । (८६।१)
jyotiṣmatī tiktarasā ca rūkṣā kiṃcit kaṭur vātakaphāpahā ca |
दाहप्रदा दीपनकृच् च मेध्या प्रज्ञां च पुष्णाति तथा द्वितीया ॥ (८६।२)
dāhapradā dīpanakṛc ca medhyā prajñāṃ ca puṣṇāti tathā dvitīyā ||
अश्वक्षुराअश्वक्षुराद्रिकर्णी च कटभी दधिपुष्पिका । (८७।१)
aśvakṣurāaśvakṣurādrikarṇī ca kaṭabhī dadhipuṣpikā |
श्वेता भद्रा सुपुष्पी च विषहन्त्री त्रिर् एकधा । (८८।१)
śvetā bhadrā supuṣpī ca viṣahantrī trir ekadhā |
नागपर्यायकर्णी स्याद् अश्वाह्वादिक्षुरी स्मृता ॥ (८८।२)
nāgaparyāyakarṇī syād aśvāhvādikṣurī smṛtā ||
नीलपुष्पीनीलपुष्पी महानीला स्यान् नीला गिरिकर्णिका । (९०।१)
nīlapuṣpīnīlapuṣpī mahānīlā syān nīlā girikarṇikā |
गवादनी व्यक्तगन्धा नीलस्यन्दा षडाह्वया ॥ (९०।२)
gavādanī vyaktagandhā nīlasyandā ṣaḍāhvayā ||
नीलाद्रिकर्णी शिशिरा सतिक्ता रक्तातिसारज्वरदाहहन्त्री । (९१।१)
nīlādrikarṇī śiśirā satiktā raktātisārajvaradāhahantrī |
विच्छर्दिकोन्मादमदभ्रमार्तिश्वासातिकासामयहारिणी च ॥ (९१।२)
vicchardikonmādamadabhramārtiśvāsātikāsāmayahāriṇī ca ||
मोरटमोरटः कीर्णपुष्पश् च पीलुपत्त्रो मधुस्रवः । (९२।१)
moraṭamoraṭaḥ kīrṇapuṣpaś ca pīlupattro madhusravaḥ |
पित्तदाहज्वरान् हन्ति वृष्यो बलविवर्धनः ॥ (९३।२)
pittadāhajvarān hanti vṛṣyo balavivardhanaḥ ||
इन्दीवराइन्दीवरा युग्मफला दीर्घवृत्तोत्तमारणी । (९४।१)
indīvarāindīvarā yugmaphalā dīrghavṛttottamāraṇī |
पुष्पमञ्जरिका द्रोणी करम्भा नलिका च सा ॥ (९४।२)
puṣpamañjarikā droṇī karambhā nalikā ca sā ||
वस्तान्त्रीवस्तान्त्री वृषगन्धाख्या मेषान्त्री वृत्तपत्त्रिका । (९६।१)
vastāntrīvastāntrī vṛṣagandhākhyā meṣāntrī vṛttapattrikā |
अजान्त्री वोकडी चैव स्याद् इत्य् एषा षडाह्वया ॥ (९६।२)
ajāntrī vokaḍī caiva syād ity eṣā ṣaḍāhvayā ||
सोमवल्लीसोमवल्ली महागुल्मा यज्ञश्रेष्ठा धनुर्लता । (९८।१)
somavallīsomavallī mahāgulmā yajñaśreṣṭhā dhanurlatā |
सोमार्हा गुल्मवल्ली च यज्ञवल्ली द्विजप्रिया । (९८।२)
somārhā gulmavallī ca yajñavallī dvijapriyā |
सोमक्षीरा च सोमा च यज्ञाङ्गा रुद्रसंख्यया ॥ (९८।३)
somakṣīrā ca somā ca yajñāṅgā rudrasaṃkhyayā ||
सौम्यासौम्या महिषवल्ली च प्रतिसोमान्त्रवल्लिका । (१००।१)
saumyāsaumyā mahiṣavallī ca pratisomāntravallikā |
अपत्त्रवल्लिका प्रोक्ता काण्डशाखा षडाह्वया । (१००।२)
apattravallikā proktā kāṇḍaśākhā ṣaḍāhvayā |
वत्सादनीवत्सादनी सोमवल्ली विक्रान्ता मेचकाभिधा । (१०१।१)
vatsādanīvatsādanī somavallī vikrāntā mecakābhidhā |
पातालगरुडी तार्क्षी सौपर्णी गारुडी तथा ॥ (१०१।२)
pātālagaruḍī tārkṣī sauparṇī gāruḍī tathā ||
दीर्घवल्ली दृढलता नामान्य् अस्याश् चतुर्दश ॥ (१०२।२)
dīrghavallī dṛḍhalatā nāmāny asyāś caturdaśa ||
गोपालकर्कटीगोपालकर्कटी वन्या गोपकर्कटिका तथा । (१०४।१)
gopālakarkaṭīgopālakarkaṭī vanyā gopakarkaṭikā tathā |
क्षुद्रेर्वारुः क्षुद्रफला गोपाली क्षुद्रचिर्भटा ॥ (१०४।२)
kṣudrervāruḥ kṣudraphalā gopālī kṣudracirbhaṭā ||
काकनासाकाकनासा ध्वाङ्क्षनासा काकतुण्डा च वायसी । (१०६।१)
kākanāsākākanāsā dhvāṅkṣanāsā kākatuṇḍā ca vāyasī |
सुरङ्गी तस्करस्नायुर् ध्वाङ्क्षतुण्डा सुनासिका ॥ (१०६।२)
suraṅgī taskarasnāyur dhvāṅkṣatuṇḍā sunāsikā ||
वायसाह्वा ध्वाङ्क्षनखी काकाक्षा ध्वाङ्क्षनासिका । (१०७।१)
vāyasāhvā dhvāṅkṣanakhī kākākṣā dhvāṅkṣanāsikā |
काकप्राणा च विज्ञेया नामान्य् अस्यास् त्रयोदश ॥ (१०७।२)
kākaprāṇā ca vijñeyā nāmāny asyās trayodaśa ||
काकादनीकाकादनी काकपीलुः काकशिम्बी च रक्तला । (१०९।१)
kākādanīkākādanī kākapīluḥ kākaśimbī ca raktalā |
ध्वाङ्क्षादनी वक्त्रशल्या दुर्मोहा वायसादनी ॥ (१०९।२)
dhvāṅkṣādanī vaktraśalyā durmohā vāyasādanī ||
काकतुण्डी ध्वाङ्क्षनखी वायसी काकदन्तिका । (११०।१)
kākatuṇḍī dhvāṅkṣanakhī vāyasī kākadantikā |
ध्वाङ्क्षदन्तीति विज्ञेयास् तिस्रश् च दश चाभिधाः ॥ (११०।२)
dhvāṅkṣadantīti vijñeyās tisraś ca daśa cābhidhāḥ ||
गुञ्जागुञ्जा चूडामणिः सौम्या शिखण्डी कृष्णलारुणा । (११२।१)
guñjāguñjā cūḍāmaṇiḥ saumyā śikhaṇḍī kṛṣṇalāruṇā |
ताम्रिका शीतपाकी स्याद् उच्चटा कृष्णचूडिका ॥ (११२।२)
tāmrikā śītapākī syād uccaṭā kṛṣṇacūḍikā ||
रक्ता च रक्तिका चैव काम्भोजी भिल्लिभूषणा । (११३।१)
raktā ca raktikā caiva kāmbhojī bhillibhūṣaṇā |
वन्यास्या मानचूडा च विज्ञेया षोडशाह्वया ॥ (११३।२)
vanyāsyā mānacūḍā ca vijñeyā ṣoḍaśāhvayā ||
गुञ्जा::श्वेतकाम्भोजीद्वितीया श्वेतकाम्भोजी श्वेतगुञ्जा भिरिण्टिका । (११४।१)
guñjā::śvetakāmbhojīdvitīyā śvetakāmbhojī śvetaguñjā bhiriṇṭikā |
काकादनी काकपीलुर् वक्त्रशल्या षडाह्वया ॥ (११४।२)
kākādanī kākapīlur vaktraśalyā ṣaḍāhvayā ||
गुञ्जाद्वयं तु तिक्तोष्णं बीजं वान्तिकरी शिफा । (११५।१)
guñjādvayaṃ tu tiktoṣṇaṃ bījaṃ vāntikarī śiphā |
शूलघ्नं विषकृत् पत्त्रं वश्ये श्वेतं च शस्यते ॥ (११५।२)
śūlaghnaṃ viṣakṛt pattraṃ vaśye śvetaṃ ca śasyate ||
वृद्धदारुकवृद्धदारुक आवेगी जुङ्गको दीर्घबालुकः । (११६।१)
vṛddhadārukavṛddhadāruka āvegī juṅgako dīrghabālukaḥ |
वृद्धः कोटरपुष्पी स्याद् अजान्त्री छागलान्त्रिका ॥ (११६।२)
vṛddhaḥ koṭarapuṣpī syād ajāntrī chāgalāntrikā ||
जीर्णदारु द्वितीया स्याज् जीर्णा फञ्जी सुपुष्पिका । (११७।१)
jīrṇadāru dvitīyā syāj jīrṇā phañjī supuṣpikā |
अजरा सूक्ष्मपत्त्रा च विज्ञेया च षडाह्वया ॥ (११७।२)
ajarā sūkṣmapattrā ca vijñeyā ca ṣaḍāhvayā ||
वृद्धदारुद्वयं गौल्यं पिच्छिलं कफवातहृत् । (११८।१)
vṛddhadārudvayaṃ gaulyaṃ picchilaṃ kaphavātahṛt |
बल्यं कासामदोषघ्नं द्वितीयं स्वल्पवीर्यदम् ॥ (११८।२)
balyaṃ kāsāmadoṣaghnaṃ dvitīyaṃ svalpavīryadam ||
कैवर्तिकाकैवर्तिका सुरङ्गा च लता वल्ली द्रुमारुहा । (११९।१)
kaivartikākaivartikā suraṅgā ca latā vallī drumāruhā |
रिङ्गिणी वस्त्ररङ्गा च भगा चेत्य् अष्टधाभिधा ॥ (११९।२)
riṅgiṇī vastraraṅgā ca bhagā cety aṣṭadhābhidhā ||
कैवर्तिका लघुर् वृष्या कषाया कफनाशनी । (१२०।१)
kaivartikā laghur vṛṣyā kaṣāyā kaphanāśanī |
कासश्वासहरा चैव सैव मन्दाग्निदोषनुत् ॥ (१२०।२)
kāsaśvāsaharā caiva saiva mandāgnidoṣanut ||
तालीताली तमाली ताम्रा च ताम्रवल्ली तमालिका । (१२१।१)
tālītālī tamālī tāmrā ca tāmravallī tamālikā |
सूक्ष्मवल्ली सुलोमा च शोधनी तालिका नव ॥ (१२१।२)
sūkṣmavallī sulomā ca śodhanī tālikā nava ||
मुखकण्ठोत्थदोषघ्नी श्लेष्मशुद्धिकरी परा ॥ (१२२।२)
mukhakaṇṭhotthadoṣaghnī śleṣmaśuddhikarī parā ||
कण्डीरकाण्डीरः काण्डकटुको नासासंवेदनः पटुः । (१२३।१)
kaṇḍīrakāṇḍīraḥ kāṇḍakaṭuko nāsāsaṃvedanaḥ paṭuḥ |
उग्रकाण्डस् तोयवल्ली कारवल्ली सुकाण्डकः ॥ (१२३।२)
ugrakāṇḍas toyavallī kāravallī sukāṇḍakaḥ ||
काण्डीरः कटुतिक्तोष्णः सरो दुष्टव्रणार्तिनुत् । (१२४।१)
kāṇḍīraḥ kaṭutiktoṣṇaḥ saro duṣṭavraṇārtinut |
जन्तुकाजन्तुका जन्तुकारी च जननी चक्रवर्तिनी । (१२५।१)
jantukājantukā jantukārī ca jananī cakravartinī |
तिर्यक्फला निशान्धा च बहुपत्त्रा सुपत्त्रिका ॥ (१२५।२)
tiryakphalā niśāndhā ca bahupattrā supattrikā ||
रञ्जनी सूक्ष्मवल्ली च भ्रमरी कृष्णवल्लिका ॥ (१२६।२)
rañjanī sūkṣmavallī ca bhramarī kṛṣṇavallikā ||
विज्जुल्लिका वृक्षरुहा ग्रन्थिपर्णी सुवल्लिका । (१२७।१)
vijjullikā vṛkṣaruhā granthiparṇī suvallikā |
दाहतृष्णावमिघ्नी च रुचिकृद् दीपनी परा ॥ (१२८।२)
dāhatṛṣṇāvamighnī ca rucikṛd dīpanī parā ||
अत्यम्लपर्णीअत्यम्लपर्णी तीक्ष्णा च कण्डुला वल्लिसूरणा । (१२९।१)
atyamlaparṇīatyamlaparṇī tīkṣṇā ca kaṇḍulā vallisūraṇā |
अत्यम्लपर्णी तीक्ष्णाम्ला प्लीहशूलविनाशनी । (१३०।१)
atyamlaparṇī tīkṣṇāmlā plīhaśūlavināśanī |
वातहृद् दीपनी रुच्या गुल्मश्लेष्मामयापहा ॥ (१३०।२)
vātahṛd dīpanī rucyā gulmaśleṣmāmayāpahā ||
शङ्खपुष्पी:: स्य्नोन्य्म्स्शङ्खपुष्पी सुपुष्पी च शङ्खाह्वा कम्बुमालिनी । (१३१।१)
śaṅkhapuṣpī:: synonymsśaṅkhapuṣpī supuṣpī ca śaṅkhāhvā kambumālinī |
सितपुष्पी कम्बुपुष्पी मेध्या वनविलासिनी ॥ (१३१।२)
sitapuṣpī kambupuṣpī medhyā vanavilāsinī ||
चिरिण्टी शङ्खकुसुमा भूलग्ना शङ्खमालिनी । (१३२।१)
ciriṇṭī śaṅkhakusumā bhūlagnā śaṅkhamālinī |
इत्य् एषा शङ्खपुष्पी स्याद् उक्ता द्वादशनामभिः ॥ (१३२।२)
ity eṣā śaṅkhapuṣpī syād uktā dvādaśanāmabhiḥ ||
शङ्खपुष्पी:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्शङ्खपुष्पी हिमा तिक्ता मेधाकृत् स्वरकारिणी । (१३३।१)
śaṅkhapuṣpī:: medic. propertiesśaṅkhapuṣpī himā tiktā medhākṛt svarakāriṇī |
वर्तकीवर्तकी तिन्दुकिनी विभाण्डी विषाणिका रङ्गलता मनोज्ञा । (१३४।१)
vartakīvartakī tindukinī vibhāṇḍī viṣāṇikā raṅgalatā manojñā |
सा रक्तपुष्पी महादिजाली सा पीतकीलापि च चर्मरङ्गा ॥ (१३४।२)
sā raktapuṣpī mahādijālī sā pītakīlāpi ca carmaraṅgā ||
वामावर्ता च संयुक्ता भूसंख्या शशिसंयुता । (१३५।१)
vāmāvartā ca saṃyuktā bhūsaṃkhyā śaśisaṃyutā |
कर्णस्फोटाकर्णस्फोटा श्रुतिस्फोटा त्रिपुटा कृष्णतण्डुला । (१३६।१)
karṇasphoṭākarṇasphoṭā śrutisphoṭā tripuṭā kṛṣṇataṇḍulā |
चित्रपर्णी स्फोटलता चन्द्रिका चार्धचन्द्रिका ॥ (१३६।२)
citraparṇī sphoṭalatā candrikā cārdhacandrikā ||
कर्णस्फोटा कटुस् तिक्ता हिमा सर्वविषापहा । (१३७।१)
karṇasphoṭā kaṭus tiktā himā sarvaviṣāpahā |
कट्वीकट्वी कटुकवल्ली च सुकाष्ठा काष्ठवल्लिका । (१३८।१)
kaṭvīkaṭvī kaṭukavallī ca sukāṣṭhā kāṣṭhavallikā |
अमृतस्रवाज्ञेयामृतस्रवा वृत्तारुहाख्या तोयवल्लिका । (१४०।१)
amṛtasravājñeyāmṛtasravā vṛttāruhākhyā toyavallikā |
उक्तामृतस्रवा पथ्या ईषत् तिक्ता रसायनी । (१४१।१)
uktāmṛtasravā pathyā īṣat tiktā rasāyanī |
विषघ्नी व्रणकुष्ठादीन् कामलां श्वयथुं जयेत् ॥ (१४१।२)
viṣaghnī vraṇakuṣṭhādīn kāmalāṃ śvayathuṃ jayet ||
पुत्रदात्रीपुत्रदात्री तु वातारिर् भ्रमरी श्वेतपुष्पिका । (१४२।१)
putradātrīputradātrī tu vātārir bhramarī śvetapuṣpikā |
वृत्तपत्त्रातिगन्धालुर् वैशिजाता सुवल्लरी ॥ (१४२।२)
vṛttapattrātigandhālur vaiśijātā suvallarī ||
पुत्रदात्री तु वातघ्नी कटुर् उष्णा कफापहा । (१४३।१)
putradātrī tu vātaghnī kaṭur uṣṇā kaphāpahā |
सुरभिः सर्वदा पथ्या वन्ध्यादोषविनाशनी ॥ (१४३।२)
surabhiḥ sarvadā pathyā vandhyādoṣavināśanī ||
पलाशीपलाशी पत्त्रवल्ली पर्णवल्ली पलाशिका । (१४४।१)
palāśīpalāśī pattravallī parṇavallī palāśikā |
खुरपर्णी सुपर्णी च दीर्घवल्ली विषादनी ॥ (१४४।२)
khuraparṇī suparṇī ca dīrghavallī viṣādanī ||
अम्लपत्त्री दीर्घपत्त्री रसाम्ला चाम्लका च सा । (१४५।१)
amlapattrī dīrghapattrī rasāmlā cāmlakā ca sā |
अम्लातकी काञ्जिका च स्याच् चतुर्दशधाभिधा ॥ (१४५।२)
amlātakī kāñjikā ca syāc caturdaśadhābhidhā ||
इति बहुविधवल्लीस्तोमनामाभिधानप्रगुणगुणयथावद्वर्णनापूर्णम् एनम् । (१४७।१)
iti bahuvidhavallīstomanāmābhidhānapraguṇaguṇayathāvadvarṇanāpūrṇam enam |
सुललितपदसर्गं वर्गनाम्ना च वैद्यः सदसि बहुविलासं व्यासवद् व्यातनोतु ॥ (१४७।२)
sulalitapadasargaṃ varganāmnā ca vaidyaḥ sadasi bahuvilāsaṃ vyāsavad vyātanotu ||
दीप्ता दीधितयस् तथान्धतमसध्वंसाय भानोर् इव व्यातन्वन्ति निजं रुजां विजयते वीर्यं विरुद्धौ च याः । (१४८।१)
dīptā dīdhitayas tathāndhatamasadhvaṃsāya bhānor iva vyātanvanti nijaṃ rujāṃ vijayate vīryaṃ viruddhau ca yāḥ |
तासाम् एव विलासभूमिर् असमो वर्गः श्रुतो वीरुधां वीरुद्वर्ग इति प्रतीतमहिमा नैसर्गिकैर् यो गुणैः ॥ (१४८।२)
tāsām eva vilāsabhūmir asamo vargaḥ śruto vīrudhāṃ vīrudvarga iti pratītamahimā naisargikair yo guṇaiḥ ||
प्राप्ता यस्य परिग्रहं त्रिविधसद्वीरैकचूडामणेस् तीव्राण्य् ओषधयः स्रवन्ति सहसा वीर्याण्य् अजर्याद् इव । (१४९।१)
prāptā yasya parigrahaṃ trividhasadvīraikacūḍāmaṇes tīvrāṇy oṣadhayaḥ sravanti sahasā vīryāṇy ajaryād iva |
तस्यायं नृहरेः कृतौ स्थितिम् अगाद् वर्गो गुडूच्यादिकस् तार्तीयीकतयाभिधानरचनाचूडामणौ कीर्तितः ॥ (१४९।२)
tasyāyaṃ nṛhareḥ kṛtau sthitim agād vargo guḍūcyādikas tārtīyīkatayābhidhānaracanācūḍāmaṇau kīrtitaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.