धान्यं भोग्यं च भोगार्हमन्नाद्यं जीवसाधनम् । (१।१)

तच्च तावत् त्रिधा ज्ञेयं शूकशिम्बीतृणाह्वयम् ॥ (१।२)

व्रीह्यादिकं यदिह शूकसमन्वितं स्यात् तच्छूकधान्यम् अथ मुद्गमकुष्टकादि । (२।१)

शिम्बीनिगूढम् इति तत् प्रवदन्ति शिम्बीधान्यं तृणोद्भवतया तृणधान्यम् अन्यत् ॥ (२।२)

वातादिदोषशमनं लघु शूकधान्यं तेजोबलातिशयवीर्यविवृद्धिदायि । (३।१)

शिम्बीभवं गुरु हिमं च विबन्धदायि वातूलकं तु शिशिरं तृणधान्यम् आहुः ॥ (३।२)

देशे देशे शूकधान्येषु संख्या ज्ञातुं शक्या नैव तद्दैवतैर्वा । (४।१)

तस्माद् एषां येषु भोगोपयोगास् तान्यस्माभिर् व्याक्रियन्ते कियन्ति ॥ (४।२)

शालयः कलमा रुच्या व्रीहिश्रेष्ठा नृपप्रियाः । (५।१)

धान्योत्तमाश् च विज्ञेयाः कैदाराः सुकुमारकाः ॥ (५।२)

राजान्नषष्टिकसिततररक्तमुण्डस्थूलाणुगन्धनिरपादिकशालिसंज्ञाः । (६।१)

व्रीहिस् तथेति दशधा भुवि शालयस्तु तेषां क्रमेण गुणनामगणं ब्रवीमि ॥ (६।२)

राजान्नं दीर्घशूकः खरिपुदिवसजं षष्टिको वर्णतो द्वौ निःशूको मुण्डशालिः स्वगुणविशदितः स्वाभिधानास्त्रयोऽन्ये । (७।१)

मासैर् यो ऽन्यस् त्रिभिः स्यात् स भवति निरपो यो ऽपि वृष्ट्यम्बुसम्भूर् एष स्याद्व्रीहिसंज्ञस्तदिति दशविधाः शालयस्तु प्रसिद्धाः ॥ (७।२)

शालिर् नृपान्नं राजान्नं राजार्हं दीर्घशूककम् । (८।१)

धान्यश्रेष्ठं राजधान्यं राजेष्टं दीर्घकूरकम् ॥ (८।२)

राजान्नं तु त्रिदोषघ्नं सुस्निग्धं मधुरं लघु । (९।१)

दीपनं बलकृत्पथ्यं कान्तिदं वीर्यवर्धनम् ॥ (९।२)

राजान्नं त्रिविधं स्वशूकभिदया ज्ञेयं सितं लोहितं कृष्णं चेति रसाधिकं च तदिदं स्याद् औत्तरोत्तर्यतः । (१०।१)

त्रैविध्यादिह तण्डुलाश् च हरिताः श्वेतास्तथा लोहिताः सामान्येन भवन्ति ते ऽप्यथ गुणैः स्युः पूर्वपूर्वोत्तराः ॥ (१०।२)

षष्टिकः षष्टिशालिः स्यात् षष्टिजः स्निग्धतण्डुलः । (११।१)

षष्टिवासरजः सो ऽयं ज्ञेयो मासद्वयोद्भवः ॥ (११।२)

गौरो नीलः षष्टिकोऽयं द्विधा स्याद् आद्यो रुच्यः शीतलो दोषहारी । (१२।१)

बल्यः पथ्यो दीपनो वीर्यवृद्धिं दत्ते चास्मात् किंचिद् ऊनो द्वितीयः ॥ (१२।२)

कृष्णशालिः कालशालिः श्यामशालिः सितेतरः ॥ (१३।०)

कृष्णशालिस् त्रिदोषघ्नो मधुरः पुष्टिवर्धनः । (१४।१)

वर्णकान्तिकरो बल्यो दाहजिद् वीर्यवृद्धिकृत् ॥ (१४।२)

रक्तशालिस् ताम्रशालिः शोणशालिश्च लोहितः । (१५।१)

रक्तशालिः सुमधुरो लघुः स्निग्धो बलावहः ॥ (१५।२)

रुचिकृद्दीपनः पथ्यो मुखजाड्यरुजापहः । (१६।१)

सर्वामयहरो रुच्यः पित्तदाहानिलास्रजित् ॥ (१६।२)

मुण्डशालिर्मुण्डनको निःशूको यवशूकजः ॥ (१७।०)

मुण्डशालिस्त्रिदोषघ्नो मधुराम्लो बलप्रदः ॥ (१८।०)

स्थूलशालिर्महाशालिः स्थूलाङ्गः स्थूलतण्डुलः । (१९।१)

एवंगन्धाढ्यशालेश्च नामान्यूह्यानि सूरिभिः ॥ (१९।२)

महाशालिः स्वादुर्मधुरशिशिरः पित्तशमनो ज्वरं जीर्णं दाहं जठररुजम् अह्नाय शमयेत् । (२०।१)

शिशूनां यूनां वा यदपि जरतां वा हितकरः सदा सेव्यः सर्वैर् अनलबलवीर्याणि कुरुते ॥ (२०।२)

सूक्ष्मशालिः सूचिशालिः पोतशालिश्च सूचकः ॥ (२१।०)

सूक्ष्मशालिः सुमधुरो लघुः पित्तास्रदाहनुत् । (२२।१)

दीपनः पाचनश्चैव किंचिद् वातविकारजित् ॥ (२२।२)

गन्धशालिस्तु कल्माषो गन्धालुः कलमोत्तमः । (२३।१)

सुगन्धिर्गन्धबहुलः सुरभिर् गन्धतण्डुलः ॥ (२३।२)

सुगन्धशालिर् मधुरो ऽतिवृष्यदः पित्तश्रमास्रारुचिदाहशान्तिदः । (२४।१)

स्तन्यस्तु गर्भस्थिरताल्पवातदः पुष्टिप्रदश्चाल्पकफश्च बल्यदः ॥ (२४।२)

निरपो मधुरः स्निग्धः शीतलो दाहपित्तजित् । (२५।१)

त्रिदोषशमनो रुच्यः पथ्यः सर्वामयापनुत् ॥ (२५।२)

व्रीहिर् गौरो मधुरशिशिरः पित्तहारी कषायः स्निग्धो वृष्यः कृमिकफहरस् तापरक्तापहश् च । (२६।१)

पुष्टिं दत्ते श्रमशमनकृद् वीर्यवृद्धिं विधत्ते रुच्यो ऽत्यन्तं जनयति मुदं वातकृन्मेचको ऽन्यः ॥ (२६।२)

मण्डकः स्थूलशालिश् च स्याद् बिम्बशालिकस् तथा । (२७।१)

निजातिशाणहुल्याश् च बिम्बी कौसेन्दुकस् तथा ॥ (२७।२)

प्रसाधिका जीरकाख्या सश्यामा मधुरा मता । (२८।१)

राजानां मौलिकस्यापि शालिः स्याद् उर्वरी तथा ॥ (२८।२)

सूक्ष्मशालिः कुदितिका सुशालिर् गुरुशालयः । (२९।१)

वनशालिर् गुण्डुरूकी क्षीरिका पङ्क्तयः पृथक् । (२९।२)

एतानि शालिनामानि प्रख्यातानि प्रसिद्धतः ॥ (२९।३)

अशोचा पाटला व्रीहिर् व्रीहिको व्रीहिधान्यकः । (३०।१)

व्रीहिसंधान्यम् उद्दिष्टः अर्धधान्यस् तु व्रीहिकः ॥ (३०।२)

गर्भे पाकणिकः षष्टिः षष्टिको बलसम्भवः । (३१।१)

सुधान्यं पथ्यकारी च मुपविः प्रज्ञविप्रियः ॥ (३१।२)

शालिस्तु कलमाद्यस्तु कलमो नाकलायकः । (३२।१)

कदम्बपुष्पगन्धश्च कलजातः कलोद्भवः ॥ (३२।२)

पित्तश्लेष्मकरो वृष्यः कलमो मधुरस्तथा ॥ (३३।०)

लोहितो रक्तशालिः स्यात् काष्ठलोहितशालयः । (३४।१)

रुणाली रुणशालिस्तु रक्तशाल्यः सुशाल्यकः ॥ (३४।२)

तृष्णाघ्नो मलकृच्छ्रघ्नो हृद्यस्तु मतिदाः परे ॥ (३५।०)

महाशालिः सुगन्धा स्यात् सुगन्धा गन्धसम्भवा । (३६।१)

गन्धाढ्या गन्धमाल्या च गन्धानी गन्धमालिनी ॥ (३६।२)

सुगन्धा मधुरा हृद्या कफपित्तज्वरास्रजित् ॥ (३७।०)

जलोद्भवा जलरुहा जलजाता सुजातका । (३८।१)

रक्ताङ्गुलं सुकारं च कुङ्कुमं समवर्णजा ॥ (३८।२)

कुङ्कुमा मधुरा शीता रक्तपित्तातिसारजित् ॥ (३९।०)

तिलजा नीलनामा स्याद् दीर्घकृष्णा सुपूजका । (४०।१)

मधुरा च सुगन्धा च तिलवासी निगद्यते ॥ (४०।२)

राजादनी राजप्रिया राजभावा मुनिप्रिया । (४१।१)

तिलनी तिलपर्णी च आमगन्धा प्रवासिनी ॥ (४१।२)

कफपित्तहराः स्निग्धाः कासश्वासहराः पराः । (४२।१)

शीघ्रपाककरा हृद्या लघवः शुक्रवर्धनाः ॥ (४२।२)

कोमलाहारसम्भूतास् तिलवासीमहागुणाः । (४३।१)

पाण्डुरोगेषु शूलेषु चामवाते प्रशस्यते ॥ (४३।२)

वक्तको वक्तशालिः स्यात् दीर्घस्तु आशुकोपितः । (४४।१)

राजप्रिया पथ्यकरा मध्यदेशसमुद्भवा ॥ (४४।२)

वक्तिका लघवः प्रोक्ता मुखपाककरास्तथा ॥ (४५।०)

कलाटकः कविलः स्याद् गुरुसो गरुडः स्मृतः । (४६।१)

गुरुवको गुरडकः सुखभोजी सुभोजकः ॥ (४६।२)

कविलो गन्धकारी च लघुपाककरोऽपि च । (४७।१)

कफपित्तहरः स्वादुः शूलश्वासनिवारणः । (४७।२)

ग्रहणीगुल्मकुष्ठघ्नो विकलो भोजने शुभः ॥ (४७।३)

कुष्माण्डिका कुम्भडिका रक्ता सुमधुरा गुरुः । (४८।१)

सुगन्धा दुर्जरा पीता स्थूलतण्डुलकोमला ॥ (४८।२)

कुम्भिका मधुरा स्निग्धा वातपित्तनिबर्हिणी ॥ (४९।०)

सौरभं शुण्डिकः शुण्डी कौसुम्भी कठिनो ऽफलः ॥ (५०।०)

कौसुम्भी लघुपाका च वातपित्तनिबर्हिणी ॥ (५१।०)

उम्पास उम्पिकाशालिर् मधुरा गुरुतण्डुला । (५२।१)

बहुशूका सुगन्धाढ्या तारुण्यजनवल्लभा ॥ (५२।२)

उम्पिका मधुरा स्निग्धा सुगन्धा च कषायका । (५३।१)

पित्तश्लेष्महरा रूक्षा उम्पिकानिलनाशिनी ॥ (५३।२)

पक्षिकः पक्षिलावण्यः पक्षिराजो मुनिप्रियः । (५४।१)

स्थूलतण्डुलसम्भूतागन्धो बहलगन्धकृत् ॥ (५४।२)

दग्धायामवनौ जाताः शालयो लघुपाकिनः । (५५।१)

किंचित् सतिक्ता मधुराः पाचना बलवर्धनाः ॥ (५५।२)

केदारा मधुरा वृष्या बल्याः पित्तविवर्धनाः । (५६।१)

ईषत् कषायाल्पमला गुरवः कफनाशनाः ॥ (५६।२)

शालयो ये छिन्नरुहा रूक्षास् ते बद्धवर्चसः ॥ (५७।०)

रोप्यातिरोप्या लघवः शीघ्रपाका गुणोत्तराः । (५८।१)

विदाहिनो दोषहरा बल्या मूत्रविवर्धनाः ॥ (५८।२)

यावनालो यवनालः शिखरी वृत्ततण्डुलः । (५९।१)

दीर्घनालो दीर्घशरः क्षेत्रेक्षुश् चेक्षुपत्त्रकः ॥ (५९।२)

धवलो यावनालस्तु पाण्डुरस् तारतण्डुलः । (६०।१)

नक्षत्राकृतिविस्तारो वृत्तो मौक्तिकतण्डुलः ॥ (६०।२)

जूर्णाह्वयो देवधान्यं जूर्णलो बीजपुष्पकः । (६१।१)

जूनलः पुष्पगन्धश्च सुगन्धः सेगुरुन्दकः ॥ (६१।२)

धवलो यावनालस्तु गौल्यो बल्यस्त्रिदोषजित् । (६२।१)

वृष्यो रुचिप्रदो ऽर्शोघ्नः पथ्यो गुल्मव्रणापहः ॥ (६२।२)

अथ तुवरयावनालस्तुवरश्च कषाययावनालश्च । (६३।१)

स रक्तयावनालो हितलोहितस् तुवरधान्यश् च ॥ (६३।२)

तुवरो यावनालस्तु कषायोष्णो विशोफकृत् । (६४।१)

संग्राही वातशमनो विदाही शोषकारकः ॥ (६४।२)

शारदो यावनालस्तु श्लेष्मदः पिच्छिलो गुरुः । (६५।१)

शिशिरो मधुरो वृष्यो दोषघ्नो बलपुष्टिदः ॥ (६५।२)

गोधूमो बहुदुग्धः स्यादपूपो म्लेच्छभोजनः । (६६।१)

यवनो निस्तुषः क्षीरी रसालः सुमनश्च सः ॥ (६६।२)

गोधूमः स्निग्धमधुरो वातघ्नः पित्तदाहकृत् । (६७।१)

गुरुः श्लेष्मामदो बल्यो रुचिरो वीर्यवर्धनः ॥ (६७।२)

स्निग्धोऽन्यो लघुगोधूमो गुरुर् वृष्यः कफापहः । (६८।१)

आमदोषकरो बल्यो मधुरो वीर्यपुष्टिदः ॥ (६८।२)

यवस्तु मेध्यः सितशूकसंज्ञो दिव्यो ऽक्षतः कञ्चुकिधान्यराजौ । (६९।१)

स्यात् तीक्ष्णशूकस् तुरगप्रियश् च सक्तुर् हयेष्टश् च पवित्रधान्यम् ॥ (६९।२)

यवः कषायो मधुरः सुशीतलः प्रमेहजित् तिक्तकफापहारकः । (७०।१)

अशूकमुण्डस् तु यवो बलप्रदो वृष्यश्च नॄणां बहुवीर्यपुष्टिदः ॥ (७०।२)

वेणुजो वेणुबीजश् च वंशजो वंशतण्डुलः । (७१।१)

वंशधान्यं च वंशाह्वो वेणुवंशद्विधायवः ॥ (७१।२)

शीतः कषायो मधुरस् तु रूक्षो मेहक्रिमिश्लेष्मविषापहश् च । (७२।१)

पुष्टिं च वीर्यं च बलं च दत्ते पित्तापहो वेणुयवः प्रशस्तः ॥ (७२।२)

मुद्गस्तु सूपश्रेष्ठः स्याद्वर्णार्हश् च रसोत्तमः । (७३।१)

भुक्तिप्रदो हयानन्दो भूबलो वाजिभोजनः ॥ (७३।२)

कृष्णमुद्गस् तु वासन्तो माधवश् च सुराष्ट्रजः ॥ (७४।०)

कृष्णमुद्गस् त्रिदोषघ्नो मधुरो वातनाशनः । (७५।१)

लघुश् च दीपनः पथ्यो बलवीर्याङ्गपुष्टिदः ॥ (७५।२)

शारदस् तु हरिन्मुद्गो धूसरो ऽन्यश्च शारदः ॥ (७६।०)

हरिन्मुद्गः कषायश् च मधुरः कफपित्तहृत् । (७७।१)

रक्तमूत्रामयघ्नश् च शीतलो लघुदीपनः ॥ (७७।२)

तद्वच्च धूसरो मुद्गो रसवीर्यादिषु स्मृतः । (७८।१)

कषायो मधुरो रुच्यः पित्तवातविबन्धकृत् ॥ (७८।२)

पित्तज्वरार्तिशमनं लघु मुद्गयूषं संतापहारि तद् अरोचकनाशनं च । (७९।१)

रक्तप्रसादनम् इदं यदि सैन्धवेन युक्तं तदा भवति सर्वरुजापहारि ॥ (७९।२)

माषस्तु कुरुविन्दः स्याद्धान्यवीरो वृषाकरः । (८०।१)

मांसलश् च बलाढ्यश् च पित्र्यश् च पितृजोत्तमः ॥ (८०।२)

माषः स्निग्धो बहुमलकरः शोषणः श्लेष्मकारी वीर्येणोष्णो झटिति कुरुते रक्तपित्तप्रकोपम् । (८१।१)

हन्याद्वातं गुरुबलकरो रोचनो भक्ष्यमाणः स्वादुर् नित्यं श्रमसुखवतां सेवनीयो नराणाम् ॥ (८१।२)

राजमाषो नीलमाषो नृपमाषो नृपोचितः ॥ (८२।०)

कफपित्तहरो रुच्यो वातकृद्बलदायकः ॥ (८३।०)

चणस्तु हरिमन्थः स्यात्सुगन्धः कृष्णकञ्चुकः । (८४।१)

बालभोज्यो वाजिभक्षश् चणकः कञ्चुकी च सः ॥ (८४।२)

चणको मधुरो रूक्षो मेहजिद् वातपित्तकृत् । (८५।१)

दीप्तिवर्णकरो बल्यो रुच्यश् चाध्मानकारकः ॥ (८५।२)

आमश्चणः शीतलरुच्यकारी संतर्पणो दाहतृषापहारी । (८६।१)

गौल्यो ऽश्मरीशोषविनाशकारी कषाय ईषत् कटुर् वीर्यकारी ॥ (८६।२)

कृष्णस्तु चणकः शीतो मधुरः कासपित्तहृत् । (८७।१)

पित्तातिसारकासघ्नो बल्यश् चैव रसायनः ॥ (८७।२)

चणो गौरस्तु मधुरो बलकृद् रोचनः परः । (८८।१)

श्वेतो वातकरो रुच्यः पित्तघ्नः शिशिरो गुरुः ॥ (८८।२)

सुभृष्टचणको रुच्यो वातघ्नो रक्तदोषकृत् । (८९।१)

वीर्येणोष्णो लघुश् चैव कफशैत्यापहारकः ॥ (८९।२)

चणस्य यूषं मधुरं कषायं कफापहं वातविकारहेतुः । (९०।१)

श्वासोर्ध्वकासक्लमपीनसानां करोति नाशं बलदीपनत्वम् ॥ (९०।२)

चणोदकं चन्द्रमरीचिशीतं पीतं प्रगे पित्तरुजापहारि । (९१।१)

पुष्टिप्रदं नैजगुणं च पाके संतर्पणं मञ्जुलमाधुरीकम् ॥ (९१।२)

मकुष्टको मयष्टश् च वनमुद्गः कृमीलकः । (९२।१)

अमृतो ऽरण्यमुद्गश् च वल्लीमुद्गश् च कीर्तितः ॥ (९२।२)

मकुष्टकः कषायः स्यान्मधुरो रक्तपित्तजित् । (९३।१)

ज्वरदाहहरः पथ्यो रुचिकृत्सर्वदोषहृत् ॥ (९३।२)

मसूरो रागदालिस्तु मङ्गल्यः पृथुबीजकः । (९४।१)

शूरः कल्याणबीजश् च गुरुबीजो मसूरकः ॥ (९४।२)

मसूरो मधुरः शीतः संग्रही कफपित्तजित् । (९५।१)

वातामयकरश् चैव मूत्रकृच्छ्रहरो लघुः ॥ (९५।२)

कलायो मुण्डचणको हरेणुश् च सतीनकः । (९६।१)

त्रासनो नालकः कण्ठी सतीनश् च हरेणुकः ॥ (९६।२)

कलायः कुरुते वातं पित्तदाहकफापहः । (९७।१)

रुचिपुष्टिप्रदः शीतः कषायश्चामदोषकृत् ॥ (९७।२)

लङ्का कराला त्रिपुटा काण्डिका रूक्षणात्मिका ॥ (९८।०)

लङ्का रुच्या हिमा गौल्या पित्तजिद् वातकृद्गुरुः ॥ (९९।०)

आढकी तुवरी वर्या करवीरभुजा तथा । (१००।१)

वृत्तबीजा पीतपुष्पा श्वेता रक्तासिता त्रिधा ॥ (१००।२)

आढकी तु कषाया च मधुरा कफपित्तजित् । (१०१।१)

ईषद् वातकरा रुच्या विदला गुरुग्राहिका ॥ (१०१।२)

सा च श्वेता दोषदात्री तु रक्ता रुच्या बल्या पित्ततापादिहन्त्री । (१०२।१)

सा श्यामा चेद् दीपनी पित्तदाहध्वंसा बल्यं चाढकीयूषम् उक्तम् ॥ (१०२।२)

कुलित्थस् ताम्रबीजश् च श्वेतबीजः सितेतरः ॥ (१०३।०)

कुलित्थस्तु कषायोष्णो रूक्षो वातकफापहः ॥ (१०४।०)

क्षवः क्षुधाभिजननश् चपलो दीर्घशिम्बिकः । (१०५।१)

सुकुमारो वृत्तबीजो मधुरः क्षवकश्च सः ॥ (१०५।२)

क्षवः कषायमधुरः शीतलः कफपित्तहृत् । (१०६।१)

वृष्यः श्रमहरो रुच्यः पवनाध्मानकारकः ॥ (१०६।२)

मधुरमधुरः श्वेतनिष्पावो माध्वीका मधुशर्करा । (१०७।१)

पलंकषा स्थूलशिम्बी वृत्ता मधुसिता सिता ॥ (१०७।२)

मधुशर्करा सुरुच्या मधुराल्पकषायका । (१०८।१)

शिशिरा वातुला बल्याप्य् आध्मानगुरुपुष्टिदा ॥ (१०८।२)

सो ऽन्यश्च कटुनिष्पावः खर्वुरो नदीजस्तथा ॥ (१०९।०)

नदीनिष्पावकस्तिक्तः कटुकोऽस्रप्रदो गुरुः । (११०।१)

वातलः कफदो रूक्षः कषायो विषदोषनुत् ॥ (११०।२)

तिलस्तु होमधान्यं स्यात् पवित्रः पितृतर्पणः । (१११।१)

पापघ्नः पूतधान्यं च जटिलस्तु वनोद्भवः ॥ (१११।२)

स्निग्धो वर्णबलाग्निवृद्धिजननस्तन्यानिलघ्नो गुरुः सोष्णः पित्तकरोऽल्पमूत्रकरणः केश्यो ऽतिपथ्यो व्रणे । (११२।१)

संग्राही मधुरः कषायसहितस्तिक्तो विपाके कटुः कृष्णः पथ्यतमः सितोऽल्पगुणदः क्षीणास् तथान्ये तिलाः ॥ (११२।२)

पललं तिलकल्कं स्यात्तिलचूर्णं च पिष्टकम् ॥ (११३।०)

पललं मधुरं रुच्यं पित्तास्रबलपुष्टिदम् ॥ (११४।०)

तिलकिट्टं तु पिण्याकः खलः स्यात् तिलकल्कजः ॥ (११५।०)

पिण्याकः कटुको गौल्यः कफवातप्रमेहनुत् ॥ (११६।०)

अतसी पिच्छला देवी मदगन्धा मदोत्कटा । (११७।१)

उमा क्षुमा हैमवती सुनीला नीलपुष्पिका ॥ (११७।२)

अतसी मदगन्धा स्यान्मधुरा बलकारिका । (११८।१)

कफवातकरी चेषत् पित्तहृत् कुष्ठवातनुत् ॥ (११८।२)

आसुरी राजिका राजी रक्तिका रक्तसर्षपः । (११९।१)

तीक्ष्णगन्धा मधुरिका क्षवकः क्षुवकः क्षवः ॥ (११९।२)

आसुरी कटुतिक्तोष्णा वातप्लीहार्तिशूलनुत् । (१२०।१)

दाहपित्तप्रदा हन्ति कफगुल्मकृमिव्रणान् ॥ (१२०।२)

राजक्षवकः कृष्णस्तीक्ष्णफला राजराजिका राज्ञी । (१२१।१)

सा कृष्णसर्षपाख्या विज्ञेया राजसर्षपाख्या च ॥ (१२१।२)

राजसर्षपकस् तिक्तः कटूष्णो वातशूलनुत् । (१२२।१)

पित्तदाहप्रदो गुल्मकण्डूकुष्ठव्रणापहः ॥ (१२२।२)

तीक्ष्णकश्च दुराधर्षो रक्षोघ्नः कुष्ठनाशनः । (१२३।१)

सिद्धप्रयोजनः सिद्धसाधनः सितसर्षपः ॥ (१२३।२)

सिद्धार्थः कटुतिक्तोष्णो वातरक्तग्रहापहः । (१२४।१)

त्वग्दोषशमनो रुच्यो विषभूतव्रणापहः ॥ (१२४।२)

धान्यानां कञ्चुके शिम्बी बीजगुप्तिश् च शाम्भवी । (१२५।१)

तद्गुप्तानि च धान्यानि शिम्बीधान्यानि चक्षते ॥ (१२५।२)

श्यामाकः श्यामकः श्यामस् त्रिबीजः स्यादविप्रियः । (१२६।१)

सुकुमारी राजधान्यं तृणबीजोत्तमश् च सः ॥ (१२६।२)

श्यामाको मधुरः स्निग्धः कषायो लघुशीतलः । (१२७।१)

वातकृत् कफपित्तघ्नः संग्राही विषदोषनुत् ॥ (१२७।२)

कोद्रवः कोरदूषश् च कुद्दालो मदनाग्रजः । (१२८।१)

स च देशविशेषेण नानाभेदः प्रकीर्तितः ॥ (१२८।२)

कोद्रवो मधुरस् तिक्तो व्रणिनां पथ्यकारकः । (१२९।१)

कफपित्तहरो रूक्षो मोहकृद्वातलो गुरुः ॥ (१२९।२)

वरकः स्थूलकङ्गुश् च रूक्षः स्थूलप्रियङ्गुकः ॥ (१३०।०)

वरको मधुरो रूक्षः कषायो वातपित्तकृत् ॥ (१३१।०)

कङ्गुणी कङ्गुनी प्रोक्ता चीनकः पीततण्डुलः । (१३२।१)

वातलः सुकुमारश्च स च नानाविधाभिधः ॥ (१३२।२)

प्रियङ्गुर्मधुरो रुच्यः कषायः स्वादुशीतलः । (१३३।१)

वातकृत् पित्तदाहघ्नो रूक्षो भग्नास्थिबन्धकृत् ॥ (१३३।२)

नीवारोऽरण्यधान्यं स्यान्मुनिधान्यं तृणोद्भवम् ॥ (१३४।०)

नीवारो मधुरः स्निग्धः पवित्रः पथ्यदो लघुः ॥ (१३५।०)

रागी तु लाञ्छनः स्याद् बहुदलकणिशश् च गुच्छकणिशश् च ॥ (१३६।०)

तिक्तो मधुरकषायः शीतः पित्तास्रनाशनो बलदः ॥ (१३७।०)

कुरी तु तृणधान्यं स्यान्मधुरं तद्बलप्रदम् । (१३८।१)

हरितं वार्द्धकं पक्वं वाजिनां पुष्टिदायकम् ॥ (१३८।२)

ये के च व्रीहयो भृष्टास्ते लाजा इति कीर्तिताः ॥ (१३९।०)

यवादयश्च ये भृष्टा धानास्ते परिकीर्तिताः ॥ (१४०।०)

लाजा च यवधाना च तर्पणी पित्तनाशिनी । (१४१।१)

गोधूमयावनालोत्थाः किंचिद् उष्णाश्च दीपनाः ॥ (१४१।२)

तप्तैर् अपक्वगोधूमैर् आकुलाः परिकीर्तिताः । (१४२।१)

आकुला गुरवो वृष्या मधुराः बलकारिणः ॥ (१४२।२)

व्रीहयो ऽप्यर्धपक्वाश् च तप्तास् ते पृथुकाः स्मृताः । (१४३।१)

पृथुकाः स्वादवः स्निग्धा हृद्या मदनवर्धनाः ॥ (१४३।२)

पूपला मधुराः प्रोक्ता वृष्यास्ते बलदाः स्मृताः । (१४४।१)

पित्तहृत्तर्पणा हृद्याः स्निग्धास्ते बलवर्धनाः ॥ (१४४।२)

ये चान्ये यावनालाद्याश् चिपिटास् तप्ततण्डुलाः ॥ (१४५।०)

शालेययावनालीयचिपिटाः पुष्टिवर्धनाः ॥ (१४६।०)

अतप्ततण्डुलास्ते तु दुग्धबीजाः प्रकीर्तिताः ॥ (१४७।०)

दुग्धबीजा सुमधुरा दुर्जरा वीर्यपुष्टिदा ॥ (१४८।०)

तप्तास्तु मुद्गचणकाः सुमनादिलङ्का सद्यस् तृषार्तिरुचिपित्तकृतश् च जग्धाः । (१४९।१)

वाताल्पदाः सुखकरा ह्य् अबलाश्च रूक्षा हृद्या भवन्ति युवजर्जरबालकानाम् ॥ (१४९।२)

मुद्गगोधूमचणका यावनालादयः स्मृताः । (१५०।१)

यद् अर्धपक्वं तद्धान्यं विष्टम्भाध्मानदोषकृत् ॥ (१५०।२)

शुष्कगोधूमचूर्णं तु कर्णिका समुदाहृता ॥ (१५१।०)

स्फोटस् तु चणकादीनां दाल् इति परिकीर्तिताः ॥ (१५२।०)

पक्वं हरितलूनं च धान्यं सर्वगुणावहम् ॥ (१५३।०)

शुष्कलूनं तु निःसारं रूक्षं तत्सत्त्वनाशनम् ॥ (१५४।०)

कोषधान्यं नवं बल्यं मधुरं वत्सरोषितम् ॥ (१५५।०)

नवं धान्यम् अभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् । (१५६।१)

द्व्यब्दोषितं लघु पथ्यं त्रिवर्षादबलं भवेत् ॥ (१५६।२)

चणास् तु यवगोधूमतिलमाषा नवा हिताः । (१५७।१)

पुराणा विरसा रूक्षास्त्वहिता दुर्जराबलाः ॥ (१५७।२)

धान्यं वापितमुत्तमं तदखिलं छिन्नोद्भवं मध्यमं ज्ञेयं यद्यदवापितं तदधमं निःसारदोषप्रदम् । (१५८।१)

दग्धायां भुवि यत्नतोऽपि विपिने ये वापिताः शालयो ये च छिन्नभवा भवन्ति खलु ते विण्मूत्रबन्धप्रदाः ॥ (१५८।२)

क्षारोदकसमुत्पन्नं धान्यं श्लेष्मरुजापहम् ॥ (१५९।०)

सुस्निग्धमृत्तिकोद्भूतं धान्यम् ओजोबलावहम् ॥ (१६०।०)

बलपुष्टिप्रभावघ्नं वालुकामृत्तिकोद्भवम् ॥ (१६१।०)

धान्यं श्रेष्ठं षष्टिकं राजभोग्यं मांसं त्व् आजं तैत्तिरं लावकीयम् । (१६२।१)

पानीयं स्यात् कृष्णमृत्स्नासमुत्थं क्षीराज्यादौ गव्यमाजं प्रशस्तम् ॥ (१६२।२)

इत्थं प्रसिद्धतरधान्यगुणाभिधानवीर्याभिवर्णनविशृङ्खलवाग्विलासम् । (१६३।१)

आम्नाय वर्गम् इमम् आशु लभेत वैद्यो विद्यां विषण्णजनजीवनदानधन्याम् ॥ (१६३।२)

यानि सदा भुज्यन्ते भुञ्जानजनाश्च यानि भुञ्जन्ते । (१६४।१)

तेषां खलु धान्यानां वर्गो ऽयं भोज्यवर्ग इति कथितः ॥ (१६४।२)

येनाचारचणेन मुग्धमधुरश्रीशालिना सन्महामानार्हा बहुधान्यसम्पदुचिता संनीयते संततम् । (१६५।१)

तेन श्रीनृहरीश्वरेण रचिते नामोक्तिचूडामणौ वर्गो ऽयं स्थितम् एति नूतनरचनो धान्याह्वयः षोडशः ॥ (१६५।२)