पानीयजीवनवनामृतपुष्कराम्भःपाथोऽम्बुशम्बरपयःसलिलोदकानि । (१।१)

आपः कवारुणकबन्धजलानि नीरकीलालवारिकमलानि विषार्णसी च ॥ (१।२)

भुवनं दहनारातिर्वास्तोयं सर्वतोमुखं क्षीरम् । (२।१)

घनरसनिम्नगमेघप्रसवरसाश् चेति वह्निमिताः ॥ (२।२)

पानीयं मधुरं हिमं च रुचिदं तृष्णाविशोषापहं मोहभ्रान्तिमपाकरोति कुरुते भुक्तान्नपक्तिं पराम् । (३।१)

निद्रालस्यनिरासनं विषहरं श्रान्तातिसंतर्पणं नॄणां धीबलवीर्यतुष्टिजननं नष्टाङ्गपुष्टिप्रदम् ॥ (३।२)

दिव्योदकं खरारि स्यादाकाशसलिलं तथा । (४।१)

व्योमोदकं चान्तरिक्षजलं चेष्वभिधाह्वयम् ॥ (४।२)

व्योमोदकं त्रिदोषघ्नं मधुरं पथ्यदं परम् । (५।१)

रुच्यं दीपनदं तृष्णाश्रममेहापहारकम् ॥ (५।२)

सद्योवृष्ट्यम्बु भूमिस्थं कलुषं दोषदायकम् । (६।१)

चिरस्थितं लघु स्वच्छं पथ्यं स्वादु सुखावहम् ॥ (६।२)

यादोनाथसमुद्रसिन्धुजलदाकूपारपाथोधयः पारावारपयोधिसागरसरिन्नाथाश्च वारां निधिः । (७।१)

अम्भोराशिसरस्वदम्बुधिनदीनाथाब्धिनित्यार्णवोदन्वद्वारिधिवार्धयः कधिरपांनाथोऽपि रत्नाकरः ॥ (७।२)

सागरसलिलं विस्रं लवणं रक्तामयप्रदं चोष्णम् । (८।१)

वैवर्ण्यदोषजननं विशेषाद् दाहार्तिपित्तकरणं च ॥ (८।२)

नदी धुनी निर्झरिणी तरंगिणी सरस्वती शैवलिनी समुद्रगा । (९।१)

कूलंकषा कूलवती च निम्नगा शैवालिनी सिन्धुर् अथापगापि च ॥ (९।२)

ह्रदिनी समुद्रकान्ता सागरगा ह्रादिनी सरित्कर्षूः । (१०।१)

स्रोतस्विनी सुनीरा रोधोवक्रा च वाहिनी तटिनी ॥ (१०।२)

नादेयं सलिलं स्वच्छं लघु दीपनपाचनम् । (११।१)

रुच्यं तृष्णापहं पथ्यं मधुरं चेषदुष्णकम् ॥ (११।२)

गङ्गा भानुसुता रेवा चन्द्रभागा सरस्वती । (१२।१)

मधुमती विपाशाथ शोणो घर्घरकस्तथा ॥ (१२।२)

वेत्रावती क्षौद्रवती पयोष्णी तापी वितस्ता सरयूश्च सिन्धुः । (१३।१)

महाशतद्रुर् ह्य् अथ गौतमी स्यात् कृष्णा च तुङ्गा च कवेरिकन्या ॥ (१३।२)

इत्येवम् आद्याः सरितः समस्तास् तडागवापीह्रदकूपकाद्याः । (१४।१)

अन्ये ऽप्य् अनूपात्मकदेशभेदाः कौलाभिधानैः स्वयम् ऊहनीयाः ॥ (१४।२)

धाराकारादिकातोयम् अन्तरिक्षोद्भवं तथा । (१५।१)

परीक्ष्येत यथा चोक्तं ज्ञातव्यं जलवेदिभिः ॥ (१५।२)

गङ्गा स्वर्गसरिद् वरा त्रिपथगा मन्दाकिनी जाह्नवी पुण्या विष्णुपदी समुद्रसुभगा भागीरथी स्वर्णदी । (१६।१)

त्रिःस्रोता सुरदीर्घिका सुरनदी सिद्धापगा स्वर्धुनी ज्येष्ठा जह्नुसुता च भीष्मजननी शुभ्रा च शैलेन्द्रजा ॥ (१६।२)

शीतं स्वादु स्वच्छम् अत्यन्तरुच्यं पथ्यं पाक्यं पावनं पापहारि । (१७।१)

तृष्णामोहध्वंसनं दीपनं च प्रज्ञां दत्ते वारि भागीरथीयम् ॥ (१७।२)

यमुना तपनतनुजा कलिन्दकन्या यमस्वसा च कालिन्दी ॥ (१८।०)

पित्तदाहवमनश्रमापहं स्वादु वातजननं च पाचनम् । (१९।१)

वह्निदीपनकरं विरोचनं यामुनं जलम् इदं बलप्रदम् ॥ (१९।२)

रेवा मेकलकन्या सोमसुता नर्मदा च विज्ञेया ॥ (२०।०)

सलिलं शीतलं सुपथ्यं कुरुते पित्तकफप्रकोपणम् । (२१।१)

सकलामयमर्दनं च रुच्यं मधुरं मेकलकन्यकासमुत्थम् ॥ (२१।२)

चान्द्रभागसलिलं सुशीतलं दाहपित्तशमनं च वातदम् ॥ (२२।०)

सरस्वती प्लक्षसमुद्भवा च सा वाक्प्रदा ब्रह्मसती च भारती । (२३।१)

वेदाग्रणीश् चैव पयोष्णिजाता वाणी विशाला कुटिला दशाह्वा ॥ (२३।२)

सरस्वतीजलं स्वादु पूतं सर्वरुजापहम् । (२४।१)

रुच्यं दीपनदं पथ्यं देहकान्तिकरं लघु ॥ (२४।२)

चान्द्रभागगुणसाम्यदं जलं किंच माधुमतमग्निदीपनम् ॥ (२५।०)

शतद्रोर् विपाशायुजः सिन्धुनद्याः सुशीतं लघु स्वादु सर्वामयघ्नम् । (२६।१)

जलं निर्मलं दीपनं पाचनं च प्रदत्ते बलं बुद्धिमेधायुषं च ॥ (२६।२)

शोणे घर्घरके जलं तु रुचिदं संतापशोषापहं पथ्यं वह्निकरं तथा च बलदं क्षीणाङ्गपुष्टिप्रदम् । (२७।१)

तत्रान्या दधते जलं सुमधुरं कान्तिप्रदं पुष्टिदं वृष्यं दीपनपाचनं बलकरं वेत्रावती तापिनी ॥ (२७।२)

पयोष्णीसलिलं रुच्यं पवित्रं पापनाशनम् । (२८।१)

सर्वामयहरं सौख्यं बलकान्तिप्रदं लघु ॥ (२८।२)

वितस्तासलिलं स्वादु त्रिदोषशमनं लघु । (२९।१)

प्रज्ञाबुद्धिप्रदं पथ्यं तापजाड्यहरं परम् ॥ (२९।२)

सरयूसलिलं स्वादु बलपुष्टिप्रदायकम् ॥ (३०।०)

गोदावरी गौतमसम्भवा सा ब्रह्माद्रिजाताप्यथ गौतमी च ॥ (३१।०)

पित्तार्तिरक्तार्तिसमीरहारि पथ्यं परं दीपनपापहारि । (३२।१)

कुष्ठादिदुष्टामयदोषहारि गोदावरीवारि तृषानिवारि ॥ (३२।२)

कृष्णानदी कृष्णसमुद्भवा स्यात्सा कृष्णवेणापि च कृष्णगङ्गा ॥ (३३।०)

कार्ष्ण्यं जाड्यकरं स्वादु पूतं पित्तास्रकोपनम् । (३४।१)

कृष्णवेणाजलं स्वच्छं रुच्यं दीपनपाचनम् ॥ (३४।२)

मलापहा भीमरथी च घट्टगा यथा च कृष्णाजलसाम्यदा गुणैः । (३५।१)

मलापहाघट्टगयोस् तथापि पथ्यं लघु स्वादुतरं सुकान्तिदम् ॥ (३५।२)

तुङ्गभद्राजलं स्निग्धं निर्मलं स्वाददं गुरु । (३६।१)

कण्डूपित्तास्रदं प्रायः सात्म्ये पथ्यकरं परम् ॥ (३६।२)

कावेरीसलिलं स्वादु श्रमघ्नं लघु दीपनम् । (३७।१)

दद्रुकुष्ठादिदोषघ्नं मेधाबुद्धिरुचिप्रदम् ॥ (३७।२)

नदीनामित्थम् अन्यासां देशदोषादिभेदतः । (३८।१)

तत्तद्गुणान्वितं वारि ज्ञातव्यं कृतबुद्धिभिः ॥ (३८।२)

सर्वा गुर्वी प्राङ्मुखी वाहिनी या लघ्वी पश्चाद्वाहिनी निश्चयेन । (३९।१)

देशे देशे तद्गुणानां विशेषादेषा धत्ते गौरवं लाघवं च ॥ (३९।२)

विन्ध्यात् प्राची याप्य् अवाची प्रतीची या चोदीची स्यान्नदी सा क्रमेण । (४०।१)

वाताटोपं श्लेष्मपित्तार्तिलोपं पित्तोद्रेकं पथ्यपाकं च धत्ते ॥ (४०।२)

हिमवति मलयाचले च विन्ध्ये प्रभवति सह्यगिरौ च या स्रवन्ती । (४१।१)

सृजति किल शिरोरुजादिदोषान् अपनुदते ऽपि च पारियात्रजाता ॥ (४१।२)

नद्यः प्रावृषिजास् तु पीनसकफश्वासार्तिकासप्रदाः पथ्या वातकफापहाः शरदिजा हेमन्तजा बुद्धिदाः । (४२।१)

संतापं शमयन्ति शं विदधते शैशिर्यवासन्तजास् तृष्णादाहवमिश्रमार्तिशमदा ग्रीष्मे यथा सद्गुणाः ॥ (४२।२)

अनूपसलिलं स्वादु स्निग्धं पित्तहरं गुरु । (४३।१)

तनोति पामकण्डूतिकफवातज्वरामयान् ॥ (४३।२)

जाङ्गलसलिलं स्वादु त्रिदोषघ्नं रुचिप्रदम् । (४४।१)

पथ्यं चायुर्बलवीर्यपुष्टिदं कान्तिकृत्परम् ॥ (४४।२)

साधारणं जलं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु । (४५।१)

श्रमतृष्णापहं वातकफमेदोघ्नपुष्टिदम् ॥ (४५।२)

जातं ताम्रमृदस् तदेव सलिलं वातादिदोषप्रदं देशाज् जाड्यकरं च दुर्जरतरं दोषावहं धूसरम् । (४६।१)

वातघ्नं तु शिलाशिरोत्थम् अमलं पथ्यं लघु स्वादु च श्रेष्ठं श्याममृदस् त्रिदोषशमनं सर्वामयघ्नं पयः ॥ (४६।२)

ह्रदवारि वह्निजननं मधुरं कफवातहारि पथ्यं च ॥ (४७।०)

प्रस्रवणजलं स्वच्छं लघु मधुरं रोचनं च दीपनकृत् ॥ (४८।१)

तडागसलिलं स्वादु कषायं वातदं कियत् ॥ (४९।०)

वापीजलं तु संतापि वातश्लेष्मकरं गुरु ॥ (५०।०)

कफघ्नं कूपपानीयं क्षारं पित्तकरं लघु ॥ (५१।०)

औद्भिदं पित्तशमनं सलिलं लघु च स्मृतम् ॥ (५२।०)

केदारसलिलं स्वादु विपाके दोषदं गुरु । (५३।१)

तदेव बद्धमुक्तं तु विशेषाद् दोषदं भवेत् ॥ (५३।२)

नादेयं नवमृद्घटेषु निहितं संतप्तम् अर्कांशुभिर् यामिन्यां च निविष्टम् इन्द्रकिरणैर् मन्दानिलान्दोलितम् । (५४।१)

एलाद्यैः परिवासितं श्रमहरं पित्तोष्णदाहे विषे मूर्छारक्तमदात्ययेषु च हितं शंसन्ति हंसोदकम् ॥ (५४।२)

यः पानीयं पिबति शिशिरं स्वादु नित्यं निशीथे प्रत्यूषे वा पिबति यदि वा घ्राणरन्ध्रेण धीरः । (५५।१)

सो ऽयं सद्यः पतगपतिना स्पर्धते नेत्रशक्त्या स्वर्गाचार्यं प्रहसति धिया द्वेष्टि दस्रौ च तन्वा ॥ (५५।२)

विण्मूत्रारुणनीलिकाविषहतं तप्तं घनं फेनिलं दन्तग्राह्यम् अनार्तवं सलवणं शैवालकैः संवृतम् । (५६।१)

जन्तुव्रातविमिश्रितं गुरुतरं पर्णौघपङ्काविलं चन्द्रार्कांशुतिरोहितं च न पिबेन्नीरं जडं दोषलम् ॥ (५६।२)

पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातदोषे नवज्वरे । (५७।१)

हिक्काध्मानादिदोषेषु शीताम्बु परिवर्जयेत् ॥ (५७।२)

धातुक्षये रक्तविकारदोषे वान्त्यस्रमेहे विषविभ्रमेषु । (५८।१)

जीर्णज्वरे शैथिल्यसंनिपाते जलं प्रशस्तं शृतशीतलं तु ॥ (५८।२)

तप्तं पाथः पादभागेन हीनं प्रोक्तं पथ्यं वातजातामयघ्नम् । (५९।१)

अर्धांशोनं नाशयेद् वातपित्तं पादप्रायं तत्तु दोषत्रयघ्नम् ॥ (५९।२)

हेमन्ते पादहीनं तु पादार्धोनं तु शारदे । (६०।१)

प्रावृड्वसन्ते शिशिरे ग्रीष्मे चार्धावशेषितम् ॥ (६०।२)

कौपं प्रास्रवणं वापि शिशिरर्तुवसन्तयोः । (६१।१)

ग्रीष्मे चौडं तु सेवेत दोषदं स्यादतो ऽन्यथा ॥ (६१।२)

तप्तं दिवा जाड्यम् उपैति नक्तं नक्तं च तप्तं तु दिवा गुरु स्यात् । (६२।१)

दिवा च नक्तं च नृभिस् तदात्वतप्तं जलं युक्तमतो ग्रहीतुम् ॥ (६२।२)

उष्णं क्वापि क्वापि शीतं कवोष्णं क्वापि क्वापि क्वाथशीतं च पाथः । (६३।१)

इत्थं नॄणां पथ्यमेतत् प्रयुक्तं कालावस्थादेहसंस्थानुरोधात् ॥ (६३।२)

अपनयति पवनदोषं दलयति कफमाशु नाशयत्यरुचिम् । (६४।१)

पाचयति चान्नमनलं पुष्णाति निशीथपीतम् उष्णाम्भः ॥ (६४।२)

रात्रौ पीतमजीर्णदोषशमनं शंसन्ति सामान्यतः पीतं वारि निशावसानसमये सर्वामयध्वंसनम् । (६५।१)

भुक्त्वा तूर्ध्वमिदं च पुष्टिजननं प्राक् चेद् अपुष्टिप्रदं रुच्यं जाठरवह्निपाटवकरं पथ्यं च भुक्त्यन्तरे ॥ (६५।२)

अत्यम्बुपानान्न विपच्यते ऽन्नम् अनम्बुपानाच्च स एव दोषः । (६६।१)

तस्मान्नरो वह्निविवर्धनार्थं मुहुर् मुहुर् वारि पिबेद् अभूरि ॥ (६६।२)

जलं चतुर्विधं प्राहुर् अन्तरिक्षोद्भवं बुधाः । (६७।१)

धारं च कारकं चैव तौषारं हैममित्यपि ॥ (६७।२)

अम्बु वर्षोद्भवं धारं कारं वर्षोपलोद्भवम् । (६८।१)

नीहारतोयं तौषारं हैमं प्रातर्हिमोद्भवम् ॥ (६८।२)

धारं च द्विविधं प्रोक्तं गाङ्गसामुद्रभेदतः । (६९।१)

तत्र गाङ्गं गुणाढ्यं स्यात् अदोषं पाचनं परम् ॥ (६९।२)

यदा स्यादाश्विने मासि सूर्यः स्वातिविशाखयोः । (७०।१)

तदाम्बु जलदैर्मुक्तं गाङ्गमुक्तं मनीषिभिः ॥ (७०।२)

अन्यदा मृगशीर्षादिनक्षत्रेषु यद् अम्बुदैः । (७१।१)

अभिवृष्टमिदं तोयं सामुद्रमिति शब्दितम् ॥ (७१।२)

धाराधरे वर्षति रौप्यपात्रे विन्यस्य शाल्योदनसिद्धपिण्डे । (७२।१)

दध्नोपदिग्धे निहितं मुहूर्ताद् अविक्रियं गाङ्गम् अथान्यथा स्यात् ॥ (७२।२)

गाङ्गं जलं स्वादु सुशीतलं च रुचिप्रदं पित्तकफापहं च । (७३।१)

निर्दोषम् अच्छं लघु तच्च नित्यं गुणाधिकं व्योम्नि गृहीतम् आहुः ॥ (७३।२)

चन्द्रकान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं लघु । (७४।१)

मूर्छापित्तास्रदाहेषु हितं कासमदात्यये ॥ (७४।२)

सामुद्रसलिलं शीतं कफवातप्रदं गुरु । (७५।१)

चित्रायामाश्विने तच्च गुणाढ्यं गाङ्गवद्भवेत् ॥ (७५।२)

पतितं भुवि यत्तोयं गाङ्गं सामुद्रमेव वा । (७६।१)

स्वस्वाश्रयवशाद् गच्छेद् अन्यद् अन्यद् रसादिकम् ॥ (७६।२)

अस्रं च लवणं च स्यात्पतितं पार्थिवस्थले । (७७।१)

आप्ये तु मधुरं प्रोक्तं कटु तिक्तं च तैजसे ॥ (७७।२)

कषायं वायवीये स्यादव्यक्तं नाभसे स्मृतम् । (७८।१)

तत्र नाभसमेवोक्तम् उत्तमं दोषवर्जितम् ॥ (७८।२)

यत्र चेदाश्विने मासि नैव वर्षति वारिदः । (७९।१)

गाङ्गतोयविहीने स्युः काले तत्राधिका रुजः ॥ (७९।२)

क्वचिद् उष्णं क्वचिच्छीतं क्वचित् क्वथितशीतलम् । (८०।१)

क्वचिद्भेषजसंयुक्तं न क्वचिद्वारि वार्यते ॥ (८०।२)

इक्षवः पञ्चधा प्रोक्ता नानावर्णगुणान्विताः । (८१।१)

सितः पुण्ड्रः करङ्केक्षुः कृष्णो रक्तश्च ते क्रमात् ॥ (८१।२)

इक्षुः कर्कटको वंशः कान्तारः सुकुमारकः । (८२।१)

असिपत्त्रो मधुतृणो वृष्यो गुडतृणो नव ॥ (८२।२)

श्वेतेक्षुस् तु सितेक्षुः स्यात् काष्ठेक्षुर् वंशपत्त्रकः । (८३।१)

सुवंशः पाण्डुरेक्षुश्च काण्डेक्षुर् धवलेक्षुकः ॥ (८३।२)

सितेक्षुः कठिनो रुच्यो गुरुश्च कफमूत्रकृत् । (८४।१)

दीपनः पित्तदाहघ्नो विपाके कोष्णदः स्मृतः ॥ (८४।२)

पुण्ड्रकस्तु रसालः स्यात् रसेक्षुः सुकुमारकः । (८५।१)

कर्बुरो मिश्रवर्णश् च नेपालेक्षुश् च सप्तधा ॥ (८५।२)

पुण्ड्रो ऽतिमधुरः शीतः कफकृत् पित्तनाशनः । (८६।१)

दाहश्रमहरो रुच्यो रसे संतर्पणः परः ॥ (८६।२)

अन्यः करङ्कशालिः स्यादिक्षुवाटीक्षुवाटिका । (८७।१)

यावनी चेक्षुयोनिश्च रसाली रसदालिका ॥ (८७।२)

करङ्कशालिर्मधुरः शीतलो रुचिकृन्मृदुः । (८८।१)

पित्तदाहहरो वृष्यस्तेजोबलविवर्धनः ॥ (८८।२)

कृष्णेक्षुरिक्षुरः प्रोक्तः श्यामेक्षुः कोकिलाक्षकः । (८९।१)

श्यामवंशः श्यामलेक्षुः कोकिलेक्षुश्च कथ्यते ॥ (८९।२)

कृष्णेक्षुर् उक्तो मधुरश् च पाके स्वादुः सुहृद्यः कटुको रसाढ्यः । (९०।१)

त्रिदोषहारी शमवीर्यदश्च सुबल्यदायी बहुवीर्यदायी ॥ (९०।२)

रक्तेक्षुः सूक्ष्मपत्त्रश्च शोणो लोहित उत्कटः । (९१।१)

मधुरो ह्रस्वमूलश्च लोहितेक्षुश्च कीर्तितः ॥ (९१।२)

लोहितेक्षुश्च मधुरः पाके स्याच्छीतलो मृदुः । (९२।१)

पित्तदाहहरो वृष्यस्तेजोबलविवर्धनः ॥ (९२।२)

इक्षुमूलं त्विक्षुनेत्रं तच्च मोरटकं तथा । (९३।१)

वंशनेत्रं वंशमूलं मोरटं वंशपूरकम् ॥ (९३।२)

मूलाद् ऊर्ध्वं तु मधुरा मध्ये ऽतिमधुरास् तथा । (९४।१)

इक्षवस्तेऽग्रभागेषु क्रमाल्लवणनीरसाः ॥ (९४।२)

अभुक्ते पित्तहाश् चैते भुक्ते वातप्रकोपणाः । (९५।१)

भुक्तमध्ये गुरुतरा इतीक्षूणां गुणास् त्रयः ॥ (९५।२)

वृष्यो रक्तास्रपित्तश्रमशमनपटुः शीतलः श्लेष्मदो ऽल्पः स्निग्धो हृद्यश् च रुच्यो रचयति च मुदं सूत्रशुद्धिं विधत्ते । (९६।१)

कान्तिं देहस्य दत्ते बलमति कुरुते बृंहणं तृप्तिदायी दन्तैर् निष्पीड्य काण्डं मृदुयतिरसितो मोहनश् चेक्षुदण्डः ॥ (९६।२)

पीयूषोपमितं त्रिदोषशमनं स्याद् दन्तनिष्पीडितं तद्वच्चेद् गृहयन्त्रजं तदपरं श्लेष्मानिलघ्नं कियत् । (९७।१)

एतद् वातहरं तु वातजननं जाड्यप्रतिश्यायदं प्रोक्तं पर्युषितं कफानिलकरं पानीयम् इक्षद्भवम् ॥ (९७।२)

मधुरं लवणक्षारं स्निग्धं सोष्णं रुचिप्रदम् । (९८।१)

वृष्यं वातकफघ्नं च यावनालशरात् रसम् ॥ (९८।२)

पक्वेक्षुरसः स्निग्धः स्यात् कफवातनाशनोऽतिगुरुः । (९९।१)

अतिपाकेन विदाहं तनुते पित्तास्रदोषशोषांश्च ॥ (९९।२)

गुडः स्यादिक्षुसारस्तु मधुरो रसपाकजः । (१००।१)

शिशुप्रियः सितादिः स्यादरुणो रसजः स्मृतः ॥ (१००।२)

पित्तघ्नः पवनार्तिजिद् रुचिकरो हृद्यस्त्रिदोषापहः संयोगेन विशेषतो ज्वरहरः संतापशान्तिप्रदः । (१०१।१)

विण्मूत्रामयशोधनोऽग्निजननः पाण्डुप्रमेहान्तकः स्निग्धः स्वादुतरो लघुः श्रमहरः पथ्यः पुराणो गुडः ॥ (१०१।२)

स्याद्यावनालरसपाकभवो गुडोऽयं क्षारः कटुः सुमधुरः कफवातहारी । (१०२।१)

पित्तप्रदः सततमेष निषेव्यमाणः कण्डूतिकुष्ठजननो ऽस्रविदाहहारी ॥ (१०२।२)

शर्करोक्ता तु मीनाण्डी श्वेता मत्स्यण्डिका च सा । (१०३।१)

अहिच्छत्रा तु सिकता सिता चैव गुडोद्भवा ॥ (१०३।२)

शर्करा मधुरा शीता पित्तदाहश्रमापहा । (१०४।१)

रक्तदोषहरा भ्रान्तिक्रिमिकोपप्रणाशिनी ॥ (१०४।२)

स्निग्धा पुण्ड्रकशर्करा हितकरी क्षीणे क्षयेऽरोचके चक्षुष्या बलवर्धिनी सुमधुरा रूक्षा च वंशेक्षुजा । (१०५।१)

वृष्या तृप्तिबलप्रदा श्रमहरा श्यामेक्षुजा शीतला स्निग्धा कान्तिकरी रसालजनिता रक्तेक्षुजा पित्तजित् ॥ (१०५।२)

यावनाली हिमोत्पन्ना हिमानी हिमशर्करा । (१०६।१)

क्षुद्रशर्करिका क्षुद्रा गुद्गुडा जालबिन्दुजा ॥ (१०६।२)

हिमजा शर्करा गौल्या सोष्णा तिक्तातिपिच्छिला । (१०७।१)

वातघ्नी सारिका रुच्या दाहपित्तास्रदायिनी ॥ (१०७।२)

सितजान्या शर्करजा माधवी मधुशर्करा । (१०८।१)

माक्षीकशर्करा प्रोक्ता सिताखण्डश्च खण्डकः ॥ (१०८।२)

सिताखण्डोऽतिमधुरश्चक्षुष्यः छर्दिनाशनः । (१०९।१)

कुष्ठव्रणकफश्वासहिक्कापित्तास्रदोषनुत् ॥ (१०९।२)

यवासशर्करा त्व् अन्या सुधा मोदकमोदकः । (११०।१)

तवराजः खण्डसारः खण्डजा खण्डमोदकः ॥ (११०।२)

तवराजो ऽतिमधुरः पित्तश्रमतृषापहः । (१११।१)

वृष्यो विदाहमूर्छार्तिभ्रान्तिशान्तिकरः सरः ॥ (१११।२)

तवराजोद्भवः खण्डः सुधा मोदकजस् तथा । (११२।१)

खण्डजो द्रवजः सिद्धमोदकामृतसारजः ॥ (११२।२)

दाहं निवारयति तापमपाकरोति तृप्तिं नियच्छति निहन्ति च मोहमूर्छाम् । (११३।१)

श्वासं निवारयति तर्पयतीन्द्रियाणि शीतः सदा सुमधुरः खलु सिद्धिखण्डः ॥ (११३।२)

मधु क्षौद्रं च माक्षीकं माक्षिकं कुसुमासवम् । (११४।१)

पुष्पासवं पवित्रं च पित्र्यं पुष्परसाह्वयम् ॥ (११४।२)

माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं छात्त्रकं तथा । (११५।१)

आर्घ्यमौद्दालकं दालम् इत्यष्टौ मधुजातयः ॥ (११५।२)

नानापुष्परसाहाराः कपिला वनमक्षिकाः । (११६।१)

याः स्थूलास्ताभिरुत्पन्नं मधु माक्षिकमुच्यते ॥ (११६।२)

ये स्निग्धाञ्जनगोलाभाः पुष्पासवपरायणाः । (११७।१)

भ्रमरैर्जनितं तैस्तु भ्रामरं मधु भण्यते ॥ (११७।२)

पिङ्गला मक्षिकाः सूक्ष्माः क्षुद्रा इति हि विश्रुताः । (११८।१)

ताभिरुत्पादितं यत्तु तत् क्षौद्रं मधु कथ्यते ॥ (११८।२)

अन्नजा मक्षिकाः पिङ्गाः पुत्तिका इति कीर्तिताः । (११९।१)

तज्जातं मधु धीमद्भिः पौत्तिकं समुदाहृतम् ॥ (११९।२)

छत्त्राकारं तु पटलं सरघाः पीतपिङ्गलाः । (१२०।१)

यत्कुर्वन्ति तदुत्पन्नं मधु छात्त्रकम् ईरितम् ॥ (१२०।२)

मक्षिकास्तीक्ष्णतुण्डा यास्तथा षट्पदसंनिभाः । (१२१।१)

तदुद्भूतं यदर्घार्हं तदार्घ्यं मधु वर्ण्यते ॥ (१२१।२)

औद्दालाः कपिलाः कीटा भूमेर् उद्दलनाः स्मृताः । (१२२।१)

वल्मीकान्तस् तदुत्पन्नमौद्दालकम् उदीर्यते ॥ (१२२।२)

इन्द्रनीलदलाकाराः सूक्ष्माश् चिन्वन्ति मक्षिकाः । (१२३।१)

यद्वृक्षकोटरान्तस्थं मधु दालमिदं स्मृतम् ॥ (१२३।२)

इत्येतस्याष्टधा भेदैरुत्पत्तिः कथिता क्रमात् । (१२४।१)

अथ वक्ष्याम्यहं तेषां वर्णवीर्यादिकं क्रमात् ॥ (१२४।२)

माक्षिकं तैलवर्णं स्यात् श्वेतं भ्रामरमुच्यते । (१२५।१)

क्षौद्रं तु कपिलाभासं पौत्तिकं घृतसंनिभम् ॥ (१२५।२)

आपीतवर्णं छात्त्रं स्यात्पिङ्गं चार्घ्यनामकम् । (१२६।१)

औद्दालं स्वर्णसदृशम् आपीतं दालमुच्यते ॥ (१२६।२)

माक्षिकं मधुरं रूक्षं लघु श्वासादिदोषनुत् । (१२७।१)

भ्रामरं पिच्छिलं रूक्षं मधुरं मुखजाड्यजित् ॥ (१२७।२)

क्षौद्रं तु शीतं चक्षुष्यं पिच्छिलं पित्तवातहृत् । (१२८।१)

पौत्तिकं मधु रूक्षोष्णम् अस्रपित्तादिदाहकृत् ॥ (१२८।२)

श्वित्रमेहक्रिमिघ्नं च विद्याच्छात्त्रं गुणोत्तरम् । (१२९।१)

आर्घ्यमध्व् अतिचक्षुष्यं कफपित्तादिदोषहृत् ॥ (१२९।२)

औद्दालकं तु कुष्ठादिदोषघ्नं सर्वसिद्धिदम् । (१३०।१)

दालं कटु कषायाम्लं मधुरं पित्तदायि च ॥ (१३०।२)

नवं मधु भवेत् स्थौल्यं नातिश्लेष्मकरं परम् । (१३१।१)

देहस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणं मधु लेखनम् ॥ (१३१।२)

पक्वं दोषत्रयघ्नं मधु विविधरुजाजाड्यजिह्वामयादिध्वंसं धत्ते च रुच्यं बलमतिधृतिदं वीर्यवृद्धिं विधत्ते । (१३२।१)

आमं चेद् आमगुल्मामयपवनरुजापित्तदाहास्रदोषं हन्याद् वातं च शोषं जनयति नियतं ध्वंसयत्य् अन्तवृद्धिम् ॥ (१३२।२)

व्रणशोधनसंधाने व्रणसंरोपणादिषु । (१३३।१)

साधारण्या मधु हितं तत्तुल्या मधुशर्करा ॥ (१३३।२)

उष्णैः सहोष्णकाले वा स्वयमुष्णमथापि वा । (१३४।१)

आमं मधु मनुष्याणां विषवत् तापदायकम् ॥ (१३४।२)

कीटकादियुतमम्लदूषितं यच्च पर्युषितकं मधु स्वतः । (१३५।१)

कण्टकोटरगतं च मेचकं तच्च गेहजनितं च दोषकृत् ॥ (१३५।२)

दण्डैर् निहत्य यदुपात्तमपास्तदंशं तादृग्विधं मधु रसायनयोगयोग्यम् । (१३६।१)

हिक्कागुदाङ्कुरविशोफकफव्रणादिदोषापहं भवति दोषदम् अन्यथा चेत् ॥ (१३६।२)

माध्वी सिता मधूत्पन्ना मधुजा मधुशर्करा । (१३७।१)

माक्षीकशर्करा चैषा क्षौद्रजा क्षौद्रशर्करा ॥ (१३७।२)

यद्गुणं यन्मधु प्रोक्तं तद्गुणा तस्य शर्करा । (१३८।१)

विशेषाद् बलवृष्यं च तर्पणं क्षीणदेहिनाम् ॥ (१३८।२)

मद्यं सुरा प्रसन्ना स्यान्मदिरा वारुणी वरा । (१३९।१)

मत्ता कादम्बरी शीता चपला कामिनी प्रिया ॥ (१३९।२)

मदगन्धा च माध्वीकं मधु संधानम् आसवः । (१४०।१)

परिसृतामृता वीरा मेधावी मदनी च सा ॥ (१४०।२)

सुप्रतिभा मनोज्ञा च विपाना मोदिनी तथा । (१४१।१)

हालाहलगुणारिष्टं सरकोऽथ मधूलिका । (१४१।२)

मदोत्कटा महानन्दा द्वात्रिंशदभिधाः क्रमात् ॥ (१४१।३)

मद्यं सुमधुराम्लं च कफमारुतनाशनम् । (१४२।१)

बलदीप्तिकरं हृद्यं सरम् एतन्मदावहम् ॥ (१४२।२)

स्याद्धातकीरसगुडादिकृता तु गौडी पुष्पद्रवादिमधुसारमयी तु माध्वी । (१४३।१)

पैष्टी पुनर्विविधधान्यविकारजाता ख्याता मदाधिकतयात्र च पूर्वपूर्वा ॥ (१४३।२)

तालादिरसनिर्यासैः सैन्धीं हालां सुरां जगुः । (१४४।१)

नानाद्रव्यकदम्बेन मद्यं कादम्बरं स्मृतम् । (१४४।२)

सैन्धी कादम्बरी चैव द्विविधं मद्यलक्षणम् ॥ (१४४।३)

गौडी तीक्ष्णोष्णमधुरा वातहृत् पित्तकारिणी । (१४५।१)

बलकृद्दीपनी पथ्या कान्तिकृत् तर्पणी परा ॥ (१४५।२)

माध्वी तु मधुरा हृद्या नात्युष्णा पित्तवातहृत् । (१४६।१)

पाण्डुकामलगुल्मार्शःप्रमेहशमनी परा ॥ (१४६।२)

पैष्टी कटूष्णा तीक्ष्णा स्यान्मधुरा दीपनी परा ॥ (१४७।०)

सैन्धी शीता कषायाम्ला पित्तहृद्वातदा च सा ॥ (१४८।०)

गौडी तु शिशिरे पेया पैष्टी हेमन्तवर्षयोः । (१४९।१)

शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु माध्वी ग्राह्या न चान्यथा ॥ (१४९।२)

कादम्बरीशर्करजादि मद्यं सुशीतलं वृष्यकरं मदाढ्यम् । (१५०।१)

माध्वीसमं स्यात्तृणवृक्षजातं मद्यं सुशीतं गुरु तर्पणं च ॥ (१५०।२)

सर्वेषां तृणवृक्षाणां निर्यासं शीतलं गुरु । (१५१।१)

मोहनं बलकृद्धृद्यं तृष्णासंतापनाशनम् ॥ (१५१।२)

ऐक्षवं तु भवेन्मद्यं शिशिरं च मदोत्कटम् । (१५२।१)

यवधान्यकृतं मद्यं गुरु विष्टम्भदायकम् ॥ (१५२।२)

शर्कराधातकीतोये कृतं शीतं मनोहरम् । (१५३।१)

शार्करं कथ्यते मद्यं वृष्यं दीपनमोहनम् ॥ (१५३।२)

अन्ये द्वादशधा मद्यभेदान् आहुर् मनीषिणः । (१५४।१)

उक्तेष्वन्तर्भवन्तीति नान्यैस्तु पृथगीरिताः ॥ (१५४।२)

मद्यं नवं सर्वविकारहेतुः सर्वं तु वातादिकदोषदायि । (१५५।१)

जीर्णं तु सर्वं सकलामयघ्नं बलप्रदं वृष्यकरं च दीपनम् ॥ (१५५।२)

मद्यप्रयोगं कुर्वन्ति शूद्रादिषु महार्तिषु । (१५६।१)

द्विजैस् त्रिभिस् तु न ग्राह्यं यद्यप्य् उज्जीवयेन्मृतम् ॥ (१५६।२)

इत्थं वार्धिनदीनदह्रदसरःकुल्यादितीरान्तरप्रक्रान्तेक्षुगुडादिमाक्षिकभिदामद्यप्रभेदान् अपि । (१५७।१)

प्रागस्मात्प्रतिबुध्य नामगुणतो निर्णीतयोगौचिती याथातथ्यवशाद् विनिश्चितमनाः कुर्वीत वैद्यः क्रियाम् ॥ (१५७।२)

यै रस्यमाना हि नृणां यथास्वं दोषान्निरस्यन्त्यपि दुर्निरासान् । (१५८।१)

तेषां रसानां वसतिः किलायं वर्गः प्रसिद्धो रसवर्गनाम्ना ॥ (१५८।२)

निस्यन्दं दुग्धसिन्धाव् अमृतमथ समस्तौषधीनां न दोहं तापाहं नो चिकित्सामभिलषति रसं नापि दोषाकरस्य । (१५९।१)

लब्ध्वा यत् सौहृदय्यं जगति बुधजनस्तेन वर्गः कृतोऽस्मिन् पानीयादिः प्रसिद्धिं व्रजति मनुमितो नामगीर्मौलिरत्ने ॥ (१५९।२)