मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः । (१।१)

द्विपादाश् चेतना भूस्था भूमिजा भूस्पृशो विशः ॥ (१।२)

पुरुषः पूरुषो ना च नरः पञ्चजनः पुमान् । (२।१)

अर्थाश्रयो ऽधिकारी स्यात् कर्मार्हश् च जनो ऽर्थवान् ॥ (२।२)

स्त्री योषिद्वनिताबला सुनयना नारी च सीमन्तिनी रामा वामदृगङ्गना च ललना कान्ता पुरंध्री वधूः । (३।१)

सुभ्रूः सा वरवर्णिनी च सुतनुस्तन्वी तनुः कामिनी तन्वङ्गी रमणी कुरङ्गनयना भीरुः प्रिया भामिनी ॥ (३।२)

योषिन्महेला महिला विलासिनी नितम्बिनी सापि च मत्तकाशिनी । (४।१)

जनी सुनेत्रा प्रमदा च सुन्दरी स्याद् अञ्चितभ्रूर् ललिता विलासिनी ॥ (४।२)

मानिनी च वरारोहा नताङ्गी च नतोदरा । (५।१)

प्रतीपदर्शिनी श्यामा कामिनी दर्शनी च सा ॥ (५।२)

भर्ता पतिर्वरः कान्तः परिणेता प्रियो गृही ॥ (६।०)

भार्या पत्नी प्रिया जाया दाराश्च गृहिणी च सा ॥ (७।०)

नपुंसकं भवेत् क्लीबं तृतीया प्रकृतिस्तथा । (८।१)

षण्ड्ःअः पण्डश्च नारी तु पोटा स्त्रीपुंसलक्षणा ॥ (८।२)

अथ राज्ञी च पट्टार्हा महिषी राजवल्लभा ॥ (९।०)

भोगिन्यो ऽन्या विलासिन्यः संभुङ्क्ते यास्तु पार्थिवः ॥ (१०।०)

राजभोग्याः सुमुख्यो यास्ता भट्टिन्य इति स्मृताः ॥ (११।०)

वेश्या तु गणिका भोग्या वारस्त्री स्मरदीपिका ॥ (१२।०)

ब्रह्मा तु ब्राह्मणो विप्रः षट्कर्मा च द्विजोत्तमः ॥ (१३।०)

राजा तु सार्वभौमः स्यात् पार्थिवः क्षत्रियो नृपः ॥ (१४।०)

वैश्यस्तु व्यवहर्ता विड् वार्त्तिको वाणिजो वणिक् ॥ (१५।०)

शूद्रः पज्जश्चतुर्थः स्यात् द्विजदास उपासकः ॥ (१६।०)

विप्रः क्षत्रो वैश्यशूद्रौ च वर्णाश्चत्वारोऽमी तत्र पूर्वे द्विजाः स्युः । (१७।१)

एषामेव प्रातिलोम्यानुलोम्याज्जायन्तेऽन्या जातयः संकरेण ॥ (१७।२)

बालः पाकोऽर्भको गर्भः पोतकः पृथुकः शिशुः । (१८।१)

शावो ऽर्भो बालिशो डिम्भो वटुर् माणवको मतः ॥ (१८।२)

जातो ऽर्भकः पक्षदिनेन मासतः पाकस्त्रिभिस्तैरथ पोतकाभिधः । (१९।१)

षड्भिस्तु मासैः पृथुकोऽब्दतः शिशुस् त्रिभिर् वटुर् माणवकश् च सप्तभिः ॥ (१९।२)

बालोऽब्दैः पञ्चदशभिः कुमारस्त्रिंशता स्मृतः । (२०।१)

युवा पञ्चाशता वर्षैर् वृद्धः स्यादत उत्तरैः ॥ (२०।२)

कौमारं पञ्चमाब्दान्तं पौगण्डं दशमावधि । (२१।१)

कैशोरम् आ पञ्चदशाद् यौवनं तु ततः परम् ॥ (२१।२)

युवा वयःस्थस् तरुणो वृद्धस्तु स्थविरो जरन् । (२२।१)

प्रवया यातयामश्च जीनो जीर्णश् च जर्जरः ॥ (२२।२)

बालोत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनंधयी ॥ (२३।०)

कन्या कुमारी गौरी तु नग्निकानागतार्तवा ॥ (२४।०)

सा मध्यमा वयःस्था च युवती सुस्तनी च सा । (२५।१)

चिरण्टी सुवयाः श्यामा प्रौढा दृष्टरजाश्च सा ॥ (२५।२)

गुर्विण्यापन्नसत्त्वा स्याद् अन्तर्वत्नी च गर्भिणी ॥ (२६।०)

निष्फला जरती वृद्धा स्थविरा च गतार्तवा ॥ (२७।०)

पुष्पिता मलिना म्लाना पांशुला च रजस्वला ॥ (२८।०)

वन्ध्यावकेशिनी शून्या मोघपुष्पा वृथार्तवा ॥ (२९।०)

तनुस् तनूः संहननं शरीरं कलेवरं क्षेत्रवपुःपुराणि । (३०।१)

गात्रं च मूर्तिर् घनकायदेहाव् अष्टाङ्गपीडानि च विग्रहश् च ॥ (३०।२)

अङ्गमंसः प्रतीकश् चापघनो ऽवयवो ऽपि च ॥ (३१।०)

शिरः शीर्षकमुण्डं च मूर्धा मौलिश्च मस्तकम् । (३२।१)

वराङ्गम् उत्तमाङ्गं च कपालं केशभृत् स्मृतम् ॥ (३२।२)

केशाः शिरसिजा वालाः कुन्तला मूर्धजाः कचाः । (३३।१)

चिकुराः करुहाश् चाथ तद्वेष्टाः कवरीमुखाः ॥ (३३।२)

दृग्दृष्टिर् लोचनं नेत्रं चक्षुर्नयनमम्बकम् । (३४।१)

ईक्षणं ग्रहणं चाक्षि दर्शनं च विलोचनम् ॥ (३४।२)

अपाङ्गो नेत्रपर्यन्तो नयनोपान्त इत्यपि । (३५।१)

तयोर्मध्यगता तारा बिम्बिनी च कनीनिका ॥ (३५।२)

भालं ललाटमलिकं कथयन्ति गोधिर् भ्रूश् चिल्लिका च नयनोर्ध्वगरोमराजिः । (३६।१)

मध्यं तयोर्भवति कूर्चमथ श्रुतिस्तु श्रोतः श्रवः श्रवणकर्णवचोग्रहाश्च ॥ (३६।२)

ओष्ठोऽधरो दन्तवासो दन्तवस्त्रं रदच्छदः । (३७।१)

तयोरुभयतो देशौ यौ प्रान्तौ सृक्कणी च तौ ॥ (३७।२)

घ्राणं गन्धवहो घोणा सिङ्घिणी नासिका च सा ॥ (३८।०)

शङ्खः कर्णसमीपः स्यात् शिङ्घाणं नासिकामले ॥ (३९।०)

तुण्डमास्यं मुखं वक्त्रं वदनं लपनानने ॥ (४०।०)

ओष्ठाधरस्तु चिबुकं गण्डो गल्लः कपोलकः ॥ (४१।०)

हनूस् तदूर्ध्वं दशनाश्च दन्ता द्विजा रदास्ते रदनास्तथोक्ताः ॥ (४२।०)

जिह्वा रसज्ञा रसना च सोक्ता स्यात्काकुदं तालु च तालुकं च ॥ (४३।०)

तदूर्ध्वं सूक्ष्मजिह्वा या घण्टिका लम्बिका च सा ॥ (४४।०)

अन्याधोमूलजिह्वा स्यात् प्रतिजिह्वोपजिह्विका ॥ (४५।०)

अवटुस्तु शिरःपश्चात्संधिर् घाटा कृकाटिका ॥ (४६।०)

ग्रीवा च कंधरा कंधिः शिरोधिश्च शिरोधरा ॥ (४७।०)

कण्ठो गलो निगालोऽथ घण्टिका गलशुण्ठिका ॥ (४८।०)

धमनी तु शिरांसे तु स्कन्धोऽधःशिखरं तथा ॥ (४९।०)

तस्य संधिस् तु जत्रु स्यात्कक्षा दोर्मूलसंज्ञका ॥ (५०।०)

तदधस्ताद्भवेत्पार्श्वं पृष्ठं पश्चात्तनोः स्मृतम् ॥ (५१।०)

दोर् दोषा च प्रवेष्टश्च बाहुर्बाहा भुजो भुजा ॥ (५२।०)

पाणिस् तु पञ्चशाखः स्यात् करो हस्तः शयस्तथा ॥ (५३।०)

करमूले मणिबन्धो भुजमध्ये कूर्परः कफोणिश्च ॥ (५४।०)

तस्मादधः प्रकोष्ठः प्रगण्डकः कूर्परांसमध्यं स्यात् ॥ (५५।०)

अङ्गुल्यः करशाखाः स्युः प्रदेशिन्यां तु तर्जनी । (५६।१)

परुः स्यादङ्गुलीसंधिः पर्वसंधिश् च कथ्यते ॥ (५६।२)

अथाङ्गुष्ठप्रदेशिन्यौ मध्यमानामिका तथा । (५७।१)

कनिष्ठा चेति पञ्च स्युः क्रमेणाङ्गुलयः स्मृताः ॥ (५७।२)

कामाङ्कुशाः कररुहाः करजा नखरा नखाः । (५८।१)

पाणिजाङ्गुलीसम्भूताः पुनर्भवपुनर्नवाः ॥ (५८।२)

करस्याधः प्रपाणिः स्यादूर्ध्वं करतलं स्मृतम् । (५९।१)

रेखाः सामुद्रिके ज्ञेयाः शुभाशुभनिवेदिकाः ॥ (५९।२)

स्तनोरसिजवक्षोजपयोधरकुचास् तथा ॥ (६०।०)

स्तनाग्रं चूचुकं वृत्तं शिखा स्तनमुखं च तत् ॥ (६१।०)

वक्षो वत्समुरः क्रोडो हृदयं हृद्भुजान्तरम् ॥ (६२।०)

कुक्षिः पिचिण्डो जठरं तुन्दं स्यादुदरं च तत् ॥ (६३।०)

जीवस्थानं तु मर्म स्यात्कटिप्रान्ते त्रिकं स्मृतम् ॥ (६४।०)

नाभिः स्याद् उदरावर्तस् ततो ऽधो वस्तिरुच्यते । (६५।१)

वस्तिश्च वातशीर्षं स्याद् गर्भस्थानं च तत् स्त्रियाः ॥ (६५।२)

गर्भाशयो जरायुश्च गर्भाधारश्च च स्मृतः ॥ (६६।०)

नाभिस्तनान्तरं जन्तोरामाशयः इति स्मृतः ॥ (६७।०)

पक्वाशयो ह्य् अधो नाभेर्वस्तिर्मूत्राशयः स्मृतः ॥ (६८।०)

कटिः ककुद्मती श्रोणी नितम्बश्च कटीरकम् । (६९।१)

आरोहं श्रोणिफलकं कलत्रं रसनापदम् ॥ (६९।२)

नितम्बश्चरमं श्रोणेः स्त्रीणां जघनमग्रतः ॥ (७०।०)

ककुन्दरौ तु सर्वेषां स्यातां जघनकूपकौ । (७१।१)

कटिप्रोथौ स्फिचौ पायुर् गुदापानं तदासनम् ॥ (७१।२)

गुदमुष्कद्वयोर्मध्ये यो भागः स भगः स्मृतः ॥ (७२।०)

मुष्कोऽण्डमण्डकोषश्च वृषणो बीजपेशिका ॥ (७३।०)

शिश्नं शेफश्च लिङ्गं च मेढ्रं साधनमेहने ॥ (७४।०)

योनिर्भगो वराङ्गं स्यादुपस्थं स्मरमन्दिरम् ॥ (७५।०)

ऊरू तु सक्थिनी श्रोणिसक्थ्नोः संधिस् तु वङ्क्षणः । (७६।१)

जङ्घोरूमध्यपर्व स्याज्जान्वष्ठीवच्च चक्रिका ॥ (७६।२)

जङ्घा तु प्रसृता ज्ञेया तन्मध्ये पिण्डिका तथा ॥ (७७।०)

जङ्घाङ्घ्रिसंधिग्रन्थौ तु घुटिका गुल्फ इत्यपि ॥ (७८।०)

गुल्फस्याधस्तु पार्ष्णिः स्यात् पदाग्रं प्रपदं मतम् ॥ (७९।०)

विक्रमश्चरणः पादः पादाङ्घ्रिश् च पदं क्रमः ॥ (८०।०)

क्रोडमङ्कस्तथोत्सङ्गः प्राग्भागो वपुषः स्मृतः ॥ (८१।०)

करो भवेत् संहितविस्तृताङ्गुलस् तलश् चपेटः प्रतलः प्रहस्तकः । (८२।१)

मुष्टिर्भवेत् संहृतपिण्डिताङ्गुलाव् आकुञ्चितो ऽग्रे प्रसृतः प्रकीर्तितः ॥ (८२।२)

स्यात् तर्जनी मध्यमिका त्व् अनामिका कनिष्ठिकाङ्गुष्ठयुता यदा तदा । (८३।१)

प्रादेशतालाभिधगोस्रवस् तथा वितस्तिर् अत्यर्थम् इह क्रमाद् इयम् ॥ (८३।२)

हस्तस् तु विस्तृते पाणाव् आ मध्याङ्गुलिकूर्परम् ॥ (८४।०)

बद्धमुष्टौ सरत्निः स्याद् अरत्निर् अकनिष्ठकः ॥ (८५।०)

व्यामः सहस्तयोः स्यात्तु तिर्यग्बाह्वोर्यदन्तरम् । (८६।१)

ऊर्ध्वं विस्तृतदोष्पाणिर् नृमानं पौरुषं विदुः ॥ (८६।२)

जीवस्थानं तु मर्म स्याज्जीवागारं तद् उच्यते ॥ (८७।०)

मर्मस्थानं च तत्प्रोक्तं भ्रूमध्यादिष्वनेकधा ॥ (८८।०)

वैद्याः शरेक्षणमितानि वदन्ति मर्मस्थानानि चाङ्गगतिनाशकराणि मर्त्ये ॥ (८९।२)

लाला भवेन्मुखस्रावः सृणिका स्यन्दिनी च सा ॥ (९०।०)

स्वेदो घर्मश्च घर्माम्भो दूषिका नेत्रयोर्मलम् ॥ (९१।०)

मलं विष्ठा पुरीषं च विट् किट्टं पूतिकं च तत् । (९२।१)

मूत्रं तु गुह्यनिष्यन्दः प्रस्रावः स्रवणं स्रवः ॥ (९२।२)

वली चर्मतरंगः स्यात् त्वगूर्मिस् त्वक्तरंगकः ॥ (९३।०)

पलितं च जरा लक्ष्म केशशौक्ल्यं च तद्भवेत् ॥ (९४।०)

रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जानः शुक्रसंयुताः । (९५।१)

शरीरस्थैर्यदाः सम्यक् विज्ञेयाः सप्त धातवः ॥ (९५।२)

रसस्तु रसिका प्रोक्ता स्वेदमाता वपुःस्रवः । (९६।१)

चर्माम्भश्चर्मसारश्च रक्तसूर् अस्रमातृका ॥ (९६।२)

रक्तास्रं रुधिरं त्वग्जं कीलालक्षतजानि तु । (९७।१)

शोणितं लोहितं चासृक् शोणं लोहं च चर्मजम् ॥ (९७।२)

मांसं तु पिशितं क्रव्यं पलं तु रस्यम् अस्रजम् । (९८।१)

पललं जाङ्गलं कीरम् आमिषं च तद् उच्यते ॥ (९८।२)

मेदस् तु मांससारः स्यान्मांसस्नेहो वसा वपा ॥ (९९।०)

मेदोजम् अस्थिधातुः स्यात् कुल्यं कीकसकं च तत् ॥ (१००।०)

अस्थिसारस् तु मज्जा स्यात् तेजो बीजं तथास्थिजम् । (१०१।१)

जीवनं देहसारश्च तथास्थिस्नेहसंज्ञकम् ॥ (१०१।२)

शुक्रं पुंस्त्वं रेतो बीजं वीर्यं च पौरुषं कथितम् । (१०२।१)

इन्द्रियमन्नविकारो मज्जरसो हर्षणं बलं चैव ॥ (१०२।२)

रसादस्रं ततो मांसं मांसान्मेदोऽस्थि तद्भवम् । (१०३।१)

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रम् इत्थम् एषां जनिक्रमः ॥ (१०३।२)

तिलकं क्लोम मस्तिष्कं स्नेहस् तु मस्तकोद्भवः ॥ (१०४।०)

अन्त्रं पुरी तद् आख्यातं प्लीहा गुल्म इति स्मृतः ॥ (१०५।०)

वसा तु वस्नसा स्नायुर्वत्सोक्ता देहवल्कलम् । (१०६।१)

सा त्वक् [॥। औ१० ज़ेइछेन्झ्] ॥ (१०६।२)

शिरोधिजा मन्या धमनी धरणी धरा । (१०७।१)

तन्तुकी जीवितज्ञा च नाडी सिंही च कीर्तिता ॥ (१०७।२)

कण्डरा तु महास्नायुर्महानाडी च सा स्मृता ॥ (१०८।०)

शरीरास्थि तु कङ्कालं स्यात्करङ्कोऽस्थिपञ्जरः । (१०९।१)

स्रोतांसि खानि छिद्राणि कालखण्डं यकृन्मतम् ॥ (१०९।२)

शिरोऽस्थि तु करोटिः स्यात् शिरस्त्राणं तु शीर्षकम् । (११०।१)

तत् खण्डं खर्परं प्राहुः कपालं च तद् ईरितम् ॥ (११०।२)

पृष्ठास्थि तु कसेरुः स्यात्शाखास्थि नलकं स्मृतम् ॥ (१११।०)

पार्श्वास्थि पर्शुका प्रोक्तमिति देहाङ्गनिर्णयः ॥ (११२।०)

आत्मा शरीरी क्षेत्रज्ञः पुद्गलः प्राण ईश्वरः । (११३।१)

जीवो विभुः पुमानीशः सर्वज्ञः शम्भुरव्ययः ॥ (११३।२)

प्रधानं प्रकृतिर्माया शक्तिश्चैतन्यमित्यपि ॥ (११४।०)

अहंकारो ऽभिमानः स्याद् अहंताहंमतिस् तथा ॥ (११५।०)

मानसं हृदयं स्वान्तं चित्तं चेतो मनश्च हृत् ॥ (११६।०)

सत्त्वं रजस्तमश्चेति प्रोक्ताः पुंसस् त्रयो गुणाः ॥ (११७।०)

श्रोत्रं त्वग्रसना नेत्रं नासा चेत्यक्षपञ्चकम् ॥ (११८।०)

अक्षं हृषीकं करणं वर्हणं विषयीन्द्रियम् ॥ (११९।०)

शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धश् च विषया अमी । (१२०।१)

इन्द्रियार्था गोचरास्ते पञ्चभूतगुणाः खलु ॥ (१२०।२)

आकाशमनिलस्तोयं तेजः पृथ्वी च तान्यपि । (१२१।१)

क्रमेण पञ्च भूतानि कीर्तितानि मनीषिभिः ॥ (१२१।२)

इत्येष मानुषवयोत्तरवर्णगात्रधात्वङ्गलक्षणनिरूपणपूर्यमाणः । (१२२।१)

वर्गः कृतस्तु भिषजां बहुदेहदोषनामा निदानगणनिर्णयधीनिवेशः ॥ (१२२।२)

इति पशुपतिपादाम्भोजसेवासमाधिप्रतिसमयसमुत्थानन्दसौख्यैकसीम्ना । (१२३।१)

नरहरिकृतिनायं निर्मिते याति नामप्रचयमुकुटरत्ने शान्तिमष्टादशाङ्कः ॥ (१२३।२)