सनत्कुमार उवाच । (१।१)

ततः स भगवान्देवो ब्रह्मा तामाह सुस्वरम् । (१।२)

देवि येनैव सृष्टासि मनसा यस्त्वया वृतः । (१।३)

स भर्ता तव देवेशो भविता मा तपः कृथाः ॥ (१।४)

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा ब्रह्मा व्यास गिरेः सुताम् । (२।१)

जगामादर्शनं तस्याः सा चापि विरराम ह ॥ (२।२)

सा देवी युक्तमित्येवमुक्त्वा स्वस्याश्रमस्य ह । (३।१)

द्वारि जातमशोकं वै समुपाश्रित्य संस्थिता ॥ (३।२)

अथागाच्चन्द्रतिलकस्त्रिदशार्तिहरो हरः । (४।१)

विकृतं रूपमास्थाय ह्रस्वो बाहुक एव च ॥ (४।२)

विभुग्ननासिको भूत्वा कुब्जः केशान्तपिङ्गलः । (५।१)

उवाच विकृतास्यश्च देवि त्वां वरयाम्यहम् ॥ (५।२)

अथोमा योगसंसिद्धा ज्ञात्वा शंकरमागतम् । (६।१)

अन्तर्भावविशुद्धा सा क्रियानुष्ठानलिप्सया ॥ (६।२)

तमुवाचार्घ्यमानाय्य मधुपर्केण चैव हि । (७।१)

सम्पूज्य ससुखासीनं ब्राह्मणं ब्राह्मणप्रिया ॥ (७।२)

देव्युवाच । (८।१)

भगवन्नस्वतन्त्रास्मि पिता मे ऽस्त्यरणी तथा । (८।२)

तौ प्रभू मम दाने वै कन्याहं द्विजपुंगव ॥ (८।३)

गत्वा याचस्व पितरं मम शैलेन्द्रमव्ययम् । (९।१)

स चेद्ददाति मां विप्र तुभ्यं तद्रुचितं मम ॥ (९।२)

सनत्कुमार उवाच । (१०।१)

ततः स भगवान्देवस्तथैव विकृतः प्रभुः । (१०।२)

उवाच शैलराजं तमुमां मे यच्छ शैलराट् ॥ (१०।३)

स तं विकृतरूपेण ज्ञात्वा रुद्रमथाव्ययम् । (११।१)

भीतः शापाच्च विमना इदं वचनमब्रवीत् ॥ (११।२)

भगवन्नावमन्यामि ब्राह्मणान्भूमिदैवतान् । (१२।१)

मनीषितं तु यत्पूर्वं तच्छृणुष्व महातपः ॥ (१२।२)

स्वयंवरो मे दुहितुर्भविता विप्रपूजितः । (१३।१)

वरयेद्यं स्वयं तत्र स भर्तास्या भवेदिति ॥ (१३।२)

सनत्कुमार उवाच । (१४।१)

तच्छ्रुत्वा शैलवचनं भगवान्गोवृषध्वजः । (१४।२)

देव्याः समीपमागत्य इदमाह महामनाः ॥ (१४।३)

देवि पित्रा तवाज्ञप्तः स्वयंवर इति श्रुतम् । (१५।१)

तत्र त्वं वरयित्री यं स ते भर्ता किलानघे ॥ (१५।२)

तदापृच्छे गमिष्यामि दुर्लभा त्वं वरानने । (१६।१)

रूपवन्तं समुत्सृज्य वृणीथा मादृशं कथम् ॥ (१६।२)

सनत्कुमार उवाच । (१७।१)

तेनोक्ता सा तदा तत्र भावयन्ती तदीरितम् । (१७।२)

भावं च रुद्रनिहितं प्रसादं मनसस्तथा ॥ (१७।३)

सम्प्राप्योवाच देवेशं मा ते भूद् बुद्धिर् अन्यथा । (१८।१)

अहं त्वां वरयिष्यामि नान्यद्भूतं कथंचन ॥ (१८।२)

अथ वा ते ऽस्ति संदेहो मयि विप्र कथंचन । (१९।१)

इहैव त्वां महाभाग वरयामि मनोरथम् ॥ (१९।२)

सनत्कुमार उवाच । (२०।१)

गृहीत्वा स्तबकं सा तु हस्ताभ्यां तत्र संस्थितम् । (२०।२)

स्कन्धे शम्भोः समादाय देवी प्राह वृतो ऽसि मे ॥ (२०।३)

ततः स भगवान्देवस्तथा देव्या वृतस्तदा । (२१।१)

उवाच तमशोकं वै वाचा संजीवयन्निव ॥ (२१।२)

यस्मात्तव सुपुष्पेण स्तबकेन वृतो ह्य् अहम् । (२२।१)

तस्मात्त्वं जरया त्यक्तः अमरः सम्भविष्यसि ॥ (२२।२)

कामरूपः कामपुष्पः कामगो दयितो मम । (२३।१)

सर्वाभरणपुष्पाढ्यः सर्ववृक्षफलोपगः ॥ (२३।२)

सर्वान्नभक्षदश्चैव अमृतस्रव एव च । (२४।१)

सर्वगन्धश्च देव्यास्त्वं भविष्यसि दृढं प्रियः । (२४।२)

निर्भयः सर्वलोकेषु चरिष्यसि सुनिर्वृतः ॥ (२४।३)

आश्रमं चैवमत्यर्थं चित्रकूटेति विश्रुतम् । (२५।१)

यो ऽभियास्यति पुण्यार्थी सो ऽश्वमेधमवाप्स्यति । (२५।२)

यत्र तत्र मृतश्चापि ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ (२५।३)

यश्चात्र नियमैर्युक्तः प्राणान्सम्यक्परित्यजेत् । (२६।१)

स देव्यास्तपसा युक्तो महागणपतिर्भवेत् ॥ (२६।२)

सनत्कुमार उवाच । (२७।१)

एवमुक्त्वा तदा देव आपृच्छ्य हिमवत्सुताम् । (२७।२)

अन्तर्दधे जगत्स्रष्टा सर्वभूतप ईश्वरः ॥ (२७।३)

सापि देवी गते तस्मिन् भगवत्यमितात्मनि । (२८।१)

तत एवोन्मुखी स्थित्वा शिलायां संविवेश ह ॥ (२८।२)

उन्मुखी सा गते तस्मिन्महेष्वासे प्रजापतौ । (२९।१)

निशेव चन्द्ररहिता सा बभौ विमनास्तदा ॥ (२९।२)

अथ शुश्राव सा शब्दं बालस्यार्तस्य शैलजा । (३०।१)

सरस्युदकसम्पूर्णे समीपे चाश्रमस्य ह ॥ (३०।२)

स कृत्वा बालरूपं तु देवदेवः स्वयं शिवः । (३१।१)

क्रीडाहेतोः सरोमध्ये ग्राहग्रस्तो ऽभवत्तदा ॥ (३१।२)

योगमायामथास्थाय प्रपञ्चोद्भवकारणम् । (३२।१)

तद्रूपं सरसो मध्ये कृत्वेदं समभाषत । (३२।२)

त्रातु मां कश्चिदेत्येह ग्राहेण हृतचेतसम् ॥ (३२।३)

धिक् कष्टं बाल एवाहमप्राप्तार्थमनोरथः । (३३।१)

यास्यामि निधनं वक्त्रे ग्राहस्यास्य दुरात्मनः ॥ (३३।२)

शोचामि न स्वकं देहं ग्राहग्रस्तो ऽपि दुःखितः । (३४।१)

यथा शोचामि पितरं मातरं च तपस्विनीम् ॥ (३४।२)

मां श्रुत्वा ग्राहवदने प्राप्तं निधनमुत्सुकौ । (३५।१)

प्रियपुत्राव् एकपुत्रौ प्राणान्नूनं विहास्यतः ॥ (३५।२)

सनत्कुमार उवाच । (३६।१)

श्रुत्वा तु देवी तं नादं विप्रस्यार्तस्य शोभना । (३६।२)

उत्थाय प्रद्रुता तत्र यत्र तिष्ठत्यसौ द्विजः ॥ (३६।३)

सापश्यदिन्दुवदना बालकं चारुरूपिणम् । (३७।१)

ग्राहेण ग्रस्यमानं तं वेपमानमवस्थितम् ॥ (३७।२)

सो ऽपि ग्राहवरः श्रीमान्दृष्ट्वा देवीमुपागताम् । (३८।१)

तं गृहीत्वा द्रुतं यातो मध्यं सरस एव ह ॥ (३८।२)

स कृष्यमाणस्तेजस्वी नादमार्तं तदाकरोत् । (३९।१)

अथाह देवी दुःखार्ता बालं दृष्ट्वा महाव्रता ॥ (३९।२)

ग्राहराज महासत्त्व बालकं ह्य् एकपुत्रकम् । (४०।१)

विसृजैनं महादंष्ट्र क्षिप्रं भीमपराक्रम ॥ (४०।२)

ग्राह उवाच । (४१।१)

यो देवि दिवसे षष्ठे प्रथमं समुपैति माम् । (४१।२)

स आहारो मम पुरा विहितो लोककर्तृभिः ॥ (४१।३)

सो ऽयं मम महाभागे षष्ठे ऽहनि गिरीन्द्रजे । (४२।१)

ब्रह्मणा विहितो नूनं नैनं मोक्ष्ये कथंचन ॥ (४२।२)

देव्युवाच । (४३।१)

यन्मया हिमवच्छृङ्गे चरितं तप उत्तमम् । (४३।२)

तेन बालमिमं मुञ्च ग्राहराज नमो ऽस्तु ते ॥ (४३।३)

ग्राह उवाच । (४४।१)

मा व्ययं तपसो देवि कार्षीः शैलेन्द्रनन्दने । (४४।२)

नैनं मोचयितुं शक्तो देवराजो ऽपि स स्वयम् ॥ (४४।३)

मह्यमीशेन तुष्टेन शर्वेणोग्रेण शूलिना । (४५।१)

अमरत्वम् अवध्यत्वम् अक्षयं बलमेव च ॥ (४५।२)

स्वयंग्रहणमोक्षश्च ज्ञानं चैवाव्ययं पुनः । (४६।१)

दत्तं ततो ब्रवीमि त्वां नायं मोक्षमवाप्स्यति ॥ (४६।२)

अथ वा ते कृपा देवि भृशं बाले शुभानने । (४७।१)

ब्रवीमि यत्कुरु तथा ततो मोक्षमवाप्स्यति ॥ (४७।२)

देव्युवाच । (४८।१)

ग्राहाधिप वदस्वाशु यत्सताम् अविगर्हितम् । (४८।२)

तत्कृतं नात्र संदेहो मान्या मे ब्राह्मणा दृढम् ॥ (४८।३)

ग्राह उवाच । (४९।१)

यत्कृतं वै तपः किंचिद्भवत्या स्वल्पमन्तशः । (४९।२)

तत्सर्वं मे प्रयच्छस्व ततो मोक्षमवाप्स्यति ॥ (४९।३)

देव्युवाच । (५०।१)

जन्मप्रभृति यत्पुण्यं महाग्राह कृतं मया । (५०।२)

तत्ते सर्वं मया दत्तं बालं मुञ्च ममाग्रतः ॥ (५०।३)

सनत्कुमार उवाच । (५१।१)

प्रजज्वाल ततो ग्राहस्तपसा तेन बृंहितः । (५१।२)

आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यस् तदाभवत् ॥ (५१।३)

उवाच चेदं तुष्टात्मा देवीं लोकस्य धारिणीम् । (५२।१)

देवि किं कृतमेतत्ते अनिश्चित्य महाव्रते । (५२।२)

तपसो ह्य् अर्जनं दुःखं तस्य त्यागो न शस्यते ॥ (५२।३)

गृहाण तप एतच्च बालं चेमं शुचिस्मिते । (५३।१)

तुष्टो ऽस्मि ते विप्रभक्त्या वरं तस्माद्ददामि ते ॥ (५३।२)

सा त्व् एवमुक्ता ग्राहेण उवाचेदं महाव्रता । (५४।१)

सुनिश्चित्य महाग्राह कृतं बालस्य मोक्षणम् । (५४।२)

न विप्रेभ्यस्तपः श्रेष्ठं श्रेष्ठा मे ब्राह्मणा मताः ॥ (५४।३)

दत्त्वा चाहं न गृह्णामि ग्राहेन्द्र विदितं हि ते । (५५।१)

न हि कश्चिन् नरो ग्राह प्रदत्तं पुनराहरेत् ॥ (५५।२)

दत्तमेतन्मया तुभ्यं नाददानि हि तत्पुनः । (५६।१)

त्वय्येव रमतामेतद्बालश्चायं विमुच्यताम् ॥ (५६।२)

तथोक्तस्तां प्रशस्याथ मुक्त्वा बालं नमस्य च । (५७।१)

देवीमादित्यसद्भासं तत्रैवान्तरधीयत ॥ (५७।२)

बालो ऽपि सरसस्तीरे मुक्तो ग्राहेण वै तदा । (५८।१)

स्वप्नलब्ध इवार्थौघस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ (५८।२)

तपसो ऽथ व्ययं मत्वा देवी हिमगिरीन्द्रजा । (५९।१)

भूय एव तपः कर्तुम् आरेभे यत्नमास्थिता ॥ (५९।२)

कर्तुकामां तपो भूयो ज्ञात्वा तां शंकरः स्वयम् । (६०।१)

प्रोवाच वचनं व्यास मा कृथास् तप इत्युत ॥ (६०।२)

मह्यमेतत्तपो देवि त्वया दत्तं महाव्रते । (६१।१)

तेनैवमक्षयं तुभ्यं भविष्यति सहस्रधा ॥ (६१।२)

इति लब्ध्वा वरं देवी तपसो ऽक्षय्यमुत्तमम् । (६२।१)

स्वयंवरम् उदीक्षन्ती तस्थौ प्रीतिमुदायुता ॥ (६२।२)

इदं पठेद्यो हि नरः सदैव बालानुभावाचरणं हि शम्भोः । (६३।१)

स देहभेदं समवाप्य पूतो भवेद्गणस्तस्य कुमारतुल्यः ॥ (६३।२)