सनत्कुमार उवाच । (१।१)

तन् नैमिषं समासाद्य ऋषयो दीप्ततेजसः । (१।२)

दिव्यं सत्त्रं समासन्त महद्वर्षसहस्रिकम् ॥ (१।३)

एकाग्रमनसः सर्वे निर्ममा ह्य् अनहंकृताः । (२।१)

ध्यायन्तो नित्यमीशेशं सदारतनयाग्नयः ॥ (२।२)

तन्निष्ठास् तत्पराः सर्वे तद्युक्तास्तदपाश्रयाः । (३।१)

सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसा गताः ॥ (३।२)

तेषां तं भावमालक्ष्य मातरिश्वा महातपाः । (४।१)

सर्वप्राणिचरः श्रीमान्सर्वभूतप्रवर्तकः । (४।२)

ददौ स रूपी भगवान्दर्शनं सत्त्रिणां शुभः ॥ (४।३)

तं ते दृष्ट्वार्चयित्वा च मातरिश्वानमव्ययम् । (५।१)

आसीनमासने पुण्ये ऋषयः संशितव्रताः । (५।२)

पप्रच्छुरुद्भवं कृत्स्नं जगतः प्रलयं तथा ॥ (५।३)

स्थितिं च कृत्स्नां वंशांश्च युगमन्वन्तराणि च । (६।१)

वंशानुचरितं कृत्स्नं दिव्यमानं तथैव च ॥ (६।२)

अष्टानां देवयोनीनामुत्पत्तिं प्रलयं तथा । (७।१)

पितृसर्गं तथाशेषं ब्रह्मणो मानमेव च ॥ (७।२)

चन्द्रादित्यगतिं सर्वां ताराग्रहगतिं तथा । (८।१)

स्थितिं सर्वेश्वराणां च द्वीपधर्ममशेषतः । (८।२)

वर्णाश्रमव्यवस्थानं यज्ञानां च प्रवर्तनम् ॥ (८।३)

एतत्सर्वमशेषेण कथयामास स प्रभुः । (९।१)

दिव्यं वर्षसहस्रं च तेषां तद् अभियात् तथा ॥ (९।२)

अथ दिव्येन रूपेण सामवाग्दिङ्निरीक्षणा । (१०।१)

यजुर्घ्राणाथर्वशिराः शब्दजिह्वा शुभा सती ॥ (१०।२)

न्यायश्रोत्रा निरुक्तत्वगृक्पादपदगामिनी । (११।१)

कालबाहूर्वर्षकरा दिवसाङ्गुलिधारिणी ॥ (११।२)

कलादिभिः पर्वभिश्च मासैः कररुहैस्तथा । (१२।१)

कल्पसाधारणा दिव्या शिक्षाविद्योन्नतस्तनी ॥ (१२।२)

छन्दोविचितिमध्या च मीमांसानाभिरेव च । (१३।१)

पुराणविस्तीर्णकटिर्धर्मशास्त्रमनोरथा ॥ (१३।२)

आश्रमोरूर् वर्णजानुर् यज्ञगुल्फा फलाङ्गुलिः । (१४।१)

लोकवेदशरीरा च रोमभिश्छान्दसैः शुभैः ॥ (१४।२)

श्रद्धाशुभाचारवस्त्रा योगधर्माभिभाषिणी । (१५।१)

वेदीमध्याद्विनिःसृत्य प्रवृत्ता परमाम्भसा ॥ (१५।२)

तस्यान्ते ऽवभृथे प्लुत्य वायुना सह संगताः । (१६।१)

तामपृच्छन्त का न्व् एषा वायुं देवं महाधियम् ॥ (१६।२)

उवाच स महातेजा ऋषीन्धर्मानुभावितान् । (१७।१)

शुद्धाः स्थ तपसा सर्वे महान्धर्मश्च वः कृतः ॥ (१७।२)

यस्मादियं नदी पुण्या ब्रह्मलोकादिहागता । (१८।१)

इयं सरस्वती नाम ब्रह्मलोकविभूषणा ॥ (१८।२)

प्रथमं मर्त्यलोके ऽस्मिन्युष्मत्सिद्ध्यर्थमागता । (१९।१)

नास्याः पुण्यतमा काचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ (१९।२)

ऋषय ऊचुः । (२०।१)

कथमेषा महापुण्या प्रवृत्ता ब्रह्मलोकगा । (२०।२)

कारणं किं च तत्रासीदेतदिच्छाम वेदितुम् ॥ (२०।३)

वायुरुवाच । (२१।१)

अत्र वो वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । (२१।२)

ब्रह्मणश्चैव संवादं पुरा यज्ञस्य चैव ह ॥ (२१।३)

यज्ञैरिष्ट्वा पुरा देवो ब्रह्मा दीप्तेन तेजसा । (२२।१)

असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ (२२।२)

स दृष्ट्वा दीप्तिमान्देवो दीप्त्या परमया युतः । (२३।१)

अवेक्षमाणः स्वांल् लोकांश् चतुर्भिर्मुखपङ्कजैः ॥ (२३।२)

देवादीन्मनुष्यादींश्च दृष्ट्वा दृष्ट्वा महामनाः । (२४।१)

अमन्यत न मे ऽन्यो ऽस्ति समो लोके न चाधिकः ॥ (२४।२)

यो ऽहमेताः प्रजाः सर्वाः सप्तलोकप्रतिष्ठिताः । (२५।१)

देवमानुषतिर्यक्षु ग्रसामि विसृजामि च ॥ (२५।२)

अहं स्रष्टा हि भूतानां नान्यः कश्चन विद्यते । (२६।१)

नियन्ता लोककर्ता च न मयास्ति समः क्वचित् ॥ (२६।२)

तस्यैवं मन्यमानस्य यज्ञ आगान्महामनाः । (२७।१)

उवाच चैनं दीप्तात्मा मैवं मंस्था महामते । (२७।२)

अयं हि तव सम्मोहो विनाशाय भविष्यति ॥ (२७।३)

न युक्तमीदृशं ते ऽद्य सत्त्वस्थस्यात्मयोनिनः । (२८।१)

स्रष्टा त्वं चैव नान्यो ऽस्ति तथापि न यशस्करम् ॥ (२८।२)

अहं कर्ता हि भूतानां भुवनस्य तथैव च । (२९।१)

करोमि न च सम्मोहं यथा त्वं देव कत्थसे ॥ (२९।२)

तमुवाच तदा ब्रह्मा न त्वं धारयिता विभो । (३०।१)

अहमेव हि भूतानां धर्ता भर्ता तथैव च । (३०।२)

मया सृष्टानि भूतानि त्वमेवात्र विमुह्यसे ॥ (३०।३)

अथागात्तत्र संविग्नो वेदः परमदीप्तिमान् । (३१।१)

उवाच चैव तौ वेदो नैतदेवमिति प्रभुः ॥ (३१।२)

अहं श्रेष्ठो महाभागौ न वदाम्यनृतं क्वचित् । (३२।१)

शृणुध्वं मम यः कर्ता भूतानां युवयोश्च ह ॥ (३२।२)

परमेशो महादेवो रुद्रः सर्वगतः प्रभुः । (३३।१)

येनाहं तव दत्तश्च कृतस्त्वं च प्रजापतिः ॥ (३३।२)

यज्ञो ऽयं यत्प्रसूतिश्च अण्डं यत्रास्ति संस्थितम् । (३४।१)

सर्वं तस्मात्प्रसूतं वै नान्यः कर्तास्ति नः क्वचित् ॥ (३४।२)

तमेवंवादिनं देवो ब्रह्मा वेदमभाषत । (३५।१)

अहं श्रुतीनां सर्वासां नेता स्रष्टा तथैव च ॥ (३५।२)

मत्प्रसादाद्धि वेदस्त्वं यज्ञश्चायं न संशयः । (३६।१)

मूढौ युवामधर्मो वा भवद्भ्यामन्यथा कृतः । (३६।२)

प्रायश्चित्तं चरध्वं वः किल्बिषान्मोक्ष्यथस्ततः ॥ (३६।३)

एवमुक्ते तदा तेन महाञ्छब्दो बभूव ह । (३७।१)

आदित्यमण्डलाकारमदृश्यत च मण्डलम् । (३७।२)

महच्छब्देन महता उपरिष्टाद्वियत्स्थितम् ॥ (३७।३)

स चापि तस्माद्विभ्रष्टो भूतलं समुपाश्रितः । (३८।१)

हिमवत्कुञ्जमासाद्य नानाविहगनादितम् । (३८।२)

व्योमगश्च चिरं भूत्वा भूमिगः संबभूव ह ॥ (३८।३)

ततो ब्रह्मा दिशः सर्वा निरीक्ष्य मुखपङ्कजैः । (३९।१)

चतुर्भिर्न वियत्स्थं तमपश्यत्स पितामहः ॥ (३९।२)

स मुखं पञ्चमं दीप्तमसृजन्मूर्ध्नि संस्थितम् । (४०।१)

तेनापश्यद्वियत्स्थं तं सूर्यायुतसमप्रभम् । (४०।२)

आदित्यमण्डलाकारं शब्दवद्घोरदर्शनम् ॥ (४०।३)

तं दृष्ट्वा पञ्चमं तस्य शिरो वै क्रोधजं महत् । (४१।१)

संवर्तकाग्निसदृशं ग्रसिष्यत्तमवर्धत ॥ (४१।२)

वर्धमानं तदा तत्तु वडवामुखसंनिभम् । (४२।१)

दीप्तिमच् छब्दवच् चैव देवो ऽसौ दीप्तमण्डलः ॥ (४२।२)

हस्ताङ्गुष्ठनखेनाशु वामेनावज्ञयैव हि । (४३।१)

चकर्त तन्महद्घोरं ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः ॥ (४३।२)

दीप्तिकृत्तशिराः सो ऽथ दुःखेनोस्रेण चार्दितः । (४४।१)

पपात मूढचेता वै योगधर्मविवर्जितः ॥ (४४।२)

ततः सुप्तोत्थित इव संज्ञां लब्ध्वा महातपाः । (४५।१)

मण्डलस्थं महादेवम् अस्तौषीद् दीनया गिरा ॥ (४५।२)

ब्रह्मोवाच । (४६।१)

नमः सहस्रनेत्राय शतनेत्राय वै नमः । (४६।२)

नमो विवृतवक्त्राय शतवक्त्राय वै नमः ॥ (४६।३)

नमः सहस्रवक्त्राय सर्ववक्त्राय वै नमः । (४७।१)

नमः सहस्रपादाय सर्वपादाय वै नमः ॥ (४७।२)

सहस्रपाणये चैव सर्वतःपाणये नमः । (४८।१)

नमः सर्वस्य स्रष्ट्रे च द्रष्ट्रे सर्वस्य ते नमः ॥ (४८।२)

आदित्यवर्णाय नमः शिरसश्छेदनाय च । (४९।१)

सृष्टिप्रलयकर्त्रे च स्थितिकर्त्रे तथा नमः ॥ (४९।२)

नमः सहस्रलिङ्गाय सहस्रचरणाय च । (५०।१)

संहारलिङ्गिने चैव जललिङ्गाय वै नमः ॥ (५०।२)

अन्तश्चराय सर्वाय प्रकृतेः प्रेरणाय च । (५१।१)

व्यापिने सर्वसत्त्वानां पुरुषप्रेरकाय च ॥ (५१।२)

इन्द्रियार्थविशेषाय तथा नियमकारिणे । (५२।१)

भूतभव्याय शर्वाय नित्यं सत्त्ववदाय च ॥ (५२।२)

त्वमेव स्रष्टा लोकानां मन्ता दाता तथा विभो । (५३।१)

शरणागताय दान्ताय प्रसादं कर्तुम् अर्हसि ॥ (५३।२)

तस्यैवं स्तुवतः सम्यग्भावेन परमेण ह । (५४।१)

स तस्मै देवदेवेशो दिव्यं चक्षुरदात्तदा ॥ (५४।२)

चक्षुषा तेन स तदा ब्रह्मा लोकपितामहः । (५५।१)

विमाने सूर्यसंकाशे तेजोराशिमपश्यत ॥ (५५।२)

तस्य मध्यात्ततो वाचं महतीं समशृण्वत । (५६।१)

गम्भीरां मधुरां युक्तामथ सम्पन्नलक्षणाम् । (५६।२)

विशदां पुत्र पुत्रेति पूर्वं देवेन चोदिताम् ॥ (५६।३)

संस्वेदात्पुत्र उत्पन्नो यत्तुभ्यं नीललोहितः । (५७।१)

यच् च पूर्वं मया प्रोक्तस्त्वं तदा सुतमार्गणे ॥ (५७।२)

मदीयो गणपो यस्ते मन्मूर्तिश्च भविष्यति । (५८।१)

स प्राप्य परमं ज्ञानं मूढ त्वा विनयिष्यति ॥ (५८।२)

तस्येयं फलनिष्पत्तिः शिरसश्छेदनं तव । (५९।१)

मयैव कारिता तेन निर्वृतश्चाधुना भव ॥ (५९।२)

तस्य चैवोत्पथस्थस्य यज्ञस्य तु महामते । (६०।१)

शिरश् छेत्स्यत्यसाव् एव कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । (६०।२)

स्तवेनानेन तुष्टो ऽस्मि किं ददानि च ते ऽनघ ॥ (६०।३)

वायुरुवाच । (६१।१)

ततः स भगवान्हृष्टः प्रणम्य शुभया गिरा । (६१।२)

उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा लक्ष्यालक्ष्यं तमीश्वरम् ॥ (६१।३)

भगवन्नैव मे दुःखं दर्शनात्ते प्रबाधते । (६२।१)

इच्छामि शिरसो ह्य् अस्य धारणं सर्वदा त्वया । (६२।२)

ननु स्मरेयमेतच् च शिरसश्छेदनं विभो ॥ (६२।३)

भूयश् चाधर्मकार्येभ्यस्त्वयैवेच्छे निवारणम् । (६३।१)

तथा च कृत्यमुद्दिश्य पश्येयं त्वा यथासुखम् ॥ (६३।२)

विज्ञप्तिं ब्रह्मणः श्रुत्वा प्रोवाच भुवनेश्वरः । (६४।१)

स एव सुतसंज्ञस्ते मन्मूर्तिर्नीललोहितः । (६४।२)

शिरश्छेत्स्यति यज्ञस्य बिभर्त्स्यति शिरश्च ते ॥ (६४।३)

इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तत्रैवान्तरधीयत । (६५।१)

गते तस्मिन्महादेवे ब्रह्मा लोकपितामहः । (६५।२)

सयज्ञः सहवेदश्च स्वं लोकं प्रत्यपद्यत ॥ (६५।३)

वायुरुवाच । (६६।१)

य इमं शृणुयान्मर्त्यो गुह्यं वेदार्थसंमितम् । (६६।२)

स देहभेदमासाद्य सायुज्यं ब्रह्मणो व्रजेत् ॥ (६६।३)

यश्चेमं पठते नित्यं ब्राह्मणानां समीपतः । (६७।१)

स सर्वपापनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते ॥ (६७।२)

नापुत्रशिष्ययोगिभ्य इदमाख्यानमैश्वरम् । (६८।१)

आख्येयं नापि चाज्ञाय न शठाय न मानिने ॥ (६८।२)

इदं महद् दिव्यम् अधर्मशासनं पठेत्सदा ब्राह्मणवैद्यसंसदि । (६९।१)

कृतावकाशो भवतीह मानवः शरीरभेदे प्रविशेत्पितामहम् ॥ (६९।२)