व्यास उवाच । (१।१)

उमाहरौ तु देवेशौ चक्रतुर्यच्च संगतौ । (१।२)

तन्मे सर्वमशेषेण कथयस्व महामुने ॥ (१।३)

सनत्कुमार उवाच । (२।१)

उमाहरौ तु संगम्य परस्परमनिन्दितौ । (२।२)

शालङ्कस्यान्वये विप्रं युयुजाते वरेण ह ॥ (२।३)

स चाप्ययोनिजः पुत्र आराध्य परमेश्वरम् । (३।१)

रुद्रेण समतां लब्ध्वा महागणपतिर्बभौ ॥ (३।२)

व्यास उवाच । (४।१)

कथं नन्दी समुत्पन्नः कथं चाराध्य शंकरम् । (४।२)

समानत्वमगाच्छम्भोः प्रतीहारत्वमेव च ॥ (४।३)

सनत्कुमार उवाच । (५।१)

अभूदृषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम वीर्यवान् । (५।२)

तस्याभूच् छिलकैर् वृत्तिः शिलादस्तेन सो ऽभवत् ॥ (५।३)

अपश्यल्लम्बमानांस्तु गर्तायां स पितॄन् द्विजः । (६।१)

विच्छिन्नसंततीन्घोरं निरयं वै प्रपेतुषः ॥ (६।२)

तैर् उक्तो ऽपत्यकामैस्तु देवं लोकेशमव्ययम् । (७।१)

आराधय महादेवं सुतार्थं द्विजसत्तम ॥ (७।२)

तस्य वर्षसहस्रेण तप्यमानस्य शूलधृक् । (८।१)

शर्वः सोमो गणवृतो वरदो ऽस्मीत्यभाषत ॥ (८।२)

तं दृष्ट्वा सोममीशेशं प्रणतः पादयोर्विभोः । (९।१)

हर्षगद्गदया वाचा तुष्टाव विबुधेश्वरम् ॥ (९।२)

नमः परमदेवाय महेशाय महात्मने । (१०।१)

स्रष्ट्रे सर्वसुरेशानां ब्रह्मणः पतये नमः ॥ (१०।२)

नमः कामाङ्गनाशाय योगसम्भवहेतवे । (११।१)

नमः पर्वतवासाय ध्यानगम्याय वेधसे ॥ (११।२)

ऋषीणां पतये नित्यं देवानां पतये नमः । (१२।१)

वेदानां पतये चैव योगिनां पतये नमः ॥ (१२।२)

प्रधानाय नमो नित्यं तत्त्वायामरसंज्ञिणे । (१३।१)

वरदाय च भक्तानां नमः सर्वगताय च ॥ (१३।२)

तन्मात्रेन्द्रियभूतानां विकाराणां गुणैः सह । (१४।१)

स्रष्ट्रे च पतये चैव नमश्च प्रभविष्णवे ॥ (१४।२)

जगतः पतये चैव जगत्स्रष्ट्रे नमः सदा । (१५।१)

प्रकृतेः पतये नित्यं पुरुषात्परगामिने ॥ (१५।२)

ईश्वराय नमो नित्यं योगगम्याय रंहसे । (१६।१)

संसारोत्पत्तिनाशाय सर्वकामप्रदाय च ॥ (१६।२)

शरण्याय नमो नित्यं नमो भस्माङ्गरागिणे । (१७।१)

नमस्ते ऽयोग्रहस्ताय तेजसां पतये नमः ॥ (१७।२)

सूर्यानिलहुताशाम्बुचन्द्राकाशधराय च । (१८।१)

स्थिताय सर्वदा नित्यं नमस् त्रिलोकवेधसे ॥ (१८।२)

स्तोतव्यस्य कुतो देव विश्रामस्तव विद्यते । (१९।१)

यदा हेतुस्त्वमेवास्य जगतः स्थितिनाशयोः ॥ (१९।२)

अशरण्यस्य देवेश त्वत्तश्च शरणार्थिनः । (२०।१)

प्रसादं परमालम्ब्य वरदो भव विश्वकृत् ॥ (२०।२)

सनत्कुमार उवाच । (२१।१)

यः स्तोत्रमेतदखिलं पठते द्विजन्मा प्रातः शुचिर्नियमवान्पुरतो द्विजानाम् । (२१।२)

तं ब्रह्मराक्षसनिशाचरभूतयक्षा हिंसन्ति नो द्विपदपन्नगपूतनाश्च ॥ (२१।३)

ततः स भगवान्देवः स्तूयमानः सहोमया । (२२।१)

उवाच वरदो ऽस्मीति ब्रूहि यत्ते मनोगतम् ॥ (२२।२)

तमेवंवादिनं देवं शिलादो ऽभ्यर्चयत्तदा । (२३।१)

उवाच चेदं देवेशं स वाचा सज्जमानया ॥ (२३।२)

भगवन्यदि तुष्टो ऽसि यदि देयो वरश्च मे । (२४।१)

इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं मृत्युहीनमयोनिजम् ॥ (२४।२)

एवमुक्तस्ततो देवः प्रीयमाणस्त्रिलोचनः । (२५।१)

एवमस्त्विति तं प्रोच्य तत्रैवान्तरधीयत ॥ (२५।२)

गते तस्मिन्महेष्वासे ऋषिः परमपूजितः । (२६।१)

स्वमाश्रममुपागम्य ऋषिभ्यो ऽकथयत्ततः ॥ (२६।२)

तैः प्रशस्तस्ततश्चैव कालेन मुनिसत्तम । (२७।१)

यियक्षुर्यज्ञभूमिं स्वां लाङ्गलेन चकर्ष ताम् ॥ (२७।२)

तस्यां तु कृष्यमाणायां सीतायां तत्समुत्थितः । (२८।१)

संवर्तकानलप्रख्यः कुमारः प्रत्यदृश्यत ॥ (२८।२)

स तं दृष्ट्वा तथोद्भूतं कुमारं दीप्ततेजसम् । (२९।१)

राक्षसो ऽयमिति ज्ञात्वा भयान्नोपससार तम् ॥ (२९।२)

कुमारो ऽपि तथोद्भूतः पितरं दीप्ततेजसम् । (३०।१)

उपासर्पत दीनात्मा तात तातेति चाब्रवीत् ॥ (३०।२)

स तातेत्युच्यमानो ऽपि यदा तं नाभ्यनन्दत । (३१।१)

ततो वायुस्तमाकाशे शिलादं प्राह सुस्वरम् ॥ (३१।२)

वायुरुवाच । (३२।१)

शालङ्कायन पुत्रस्ते यो ऽसौ देवेन शम्भुना । (३२।२)

अयोनिजः पुरा दत्तः स एष प्रतिनन्दय ॥ (३२।३)

यस्मान्नन्दीकरस्ते ऽयं सदैव द्विजसत्तम । (३३।१)

तस्मान्नन्दीति नाम्नायं भविष्यति सुतस्तव ॥ (३३।२)

सनत्कुमार उवाच । (३४।१)

ततः स वायुवचनान्नन्दिनं परिषस्वजे । (३४।२)

गृहीत्वा चाश्रमं स्वेन सो ऽनयत्तुष्टिवर्धनम् । (३४।३)

चूडोपनयनादीनि कर्माण्यस्य चकार सः ॥ (३४।४)

कृत्वा चाध्यापयामास वेदान्साङ्गानशेषतः । (३५।१)

आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं शब्दलक्षणम् ॥ (३५।२)

हस्तिनां चरितं यच्च नरनार्योश्च लक्षणम् । (३६।१)

शिल्पानि चैव सर्वाणि निमित्तज्ञानमेव च ॥ (३६।२)

भूतग्रामचिकित्सां च मातॄणां चरितं च यत् । (३७।१)

भुजंगानां च सर्वेषां यच्च किंचिद्विचेष्टितम् । (३७।२)

अब्दैरधीतवान्सर्वं व्यास पञ्चभिरेव च ॥ (३७।३)

दक्षः शुचिर् अदीनात्मा प्रियवागनसूयकः । (३८।१)

सर्वलोकप्रियो नित्यं मनोनयननन्दनः ॥ (३८।२)

तस्याथ सप्तमे वर्षे ऋषी दिव्यौ तपोधनौ । (३९।१)

आश्रमं समनुप्राप्तौ शिलादस्य महौजसौ ॥ (३९।२)

ताव् अभ्यर्च्य यथान्यायं शिलादः सुमहातपाः । (४०।१)

सुखासीनौ समालक्ष्य आसने परमार्चितौ ॥ (४०।२)

मित्रावरुणनामानौ तपोयोगबलान्वितौ । (४१।१)

अभिज्ञौ सर्वभूतानां त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ (४१।२)

ताभ्यामनुज्ञातश्चैव निषसाद वरासने । (४२।१)

उपविष्टस्ततः प्रीत इष्टाभिर्वाग्भिरस्तुवत् ॥ (४२।२)

ताभ्यां पृष्टश्च कच्चित्ते पुत्रस्तुष्टिप्रदः शुभः । (४३।१)

स्वाध्यायनियतः कच्चित्कच्चिद्धर्मस्य संततिः ॥ (४३।२)

कच्चिन्न वृद्धान्बालो न गुरून्वाप्यवमन्यते । (४४।१)

कच्चिन्नियमवांश्चैव कच्चित्तुष्टिप्रदः सताम् ॥ (४४।२)

स एवमुक्तस्तेजस्वी शिलादः पुत्रवत्सलः । (४५।१)

उवाच गुणवान्सम्यक्कुलवंशविवर्धनः ॥ (४५।२)

तमाहूय स तुष्ट्या तु पुत्रं नन्दिनमच्युतम् । (४६।१)

तयोः पादेषु शिरसा अपातयत नन्दिनम् ॥ (४६।२)

तौ तु तस्याशिषं देवौ प्रयुङ्क्तो धर्मनित्यताम् । (४७।१)

गुरुशुश्रूषणे भावं लोकांश्चैव तथाक्षयान् ॥ (४७।२)

सनत्कुमार उवाच । (४८।१)

शिलादस्तामथालक्ष्य आशिषं देवयोस्तदा । (४८।२)

विसृज्य नन्दिनं भीतः सो ऽपृच्छदृषिसत्तमौ ॥ (४८।३)

शिलाद उवाच । (४९।१)

भगवन्ताव् ऋषी सत्यौ गतिज्ञौ सर्वदेहिनाम् । (४९।२)

किमर्थं मम पुत्रस्य दीर्घमायुर् उभाव् अपि । (४९।३)

प्रयुक्तवन्तौ सम्यक्तु नाशिषं मुनिसत्तमौ ॥ (४९।४)

मित्रावरुणाव् ऊचतुः । (५०।१)

तवैष तनयस्तात अल्पायुः सर्वसंमतः । (५०।२)

अतो ऽन्यद्वर्षमेकं वै जीवितं धारयिष्यति ॥ (५०।३)

सनत्कुमार उवाच । (५१।१)

ततः स शोकसंतप्तो न्यपतद्भुवि दुःखितः । (५१।२)

विसृज्य ऋषिशार्दूलाव् एकाकी विललाप च ॥ (५१।३)

तस्य शोकाद्विलपतः स्वरं श्रुत्वा सुतः शुभः । (५२।१)

नन्द्यागात्तमथापश्यत्पितरं दुःखितं भृशम् ॥ (५२।२)

नन्द्युवाच । (५३।१)

केन त्वं तात दुःखेन दूयमानः प्ररोदिषि । (५३।२)

दुःखं ते कुत उद्भूतं ज्ञातुमिच्छाम्यहं पितः ॥ (५३।३)

शिलाद उवाच । (५४।१)

पुत्र त्वं किल वर्षेण जीवितं सम्प्रहास्यसि । (५४।२)

ऊचतुस्ताव् ऋषीत्येवं ततो मां कृच्छ्रमाविशत् ॥ (५४।३)

नन्द्युवाच । (५५।१)

सत्यं देवऋषी तात न ताव् अनृतम् ऊचतुः । (५५।२)

तथापि तु न मृत्युर्मे प्रभविष्यति मा शुचः ॥ (५५।३)

शिलाद उवाच । (५६।१)

किं तपः किं परिज्ञानं को योगः कः श्रमश्च ते । (५६।२)

येन त्वं मृत्युमुद्युक्तं वञ्चयिष्यसि कथ्यताम् ॥ (५६।३)

नन्द्युवाच । (५७।१)

न तात तपसा मृत्युं वञ्चयिष्ये न विद्यया । (५७।२)

महादेवप्रसादेन मृत्युं जेष्यामि नान्यथा ॥ (५७।३)

द्रक्ष्यामि शंकरं देवं ततो मृत्युर्न मे भवेत् । (५८।१)

नष्टे मृत्यौ त्वया सार्धं चिरं वत्स्यामि निर्वृतः ॥ (५८।२)

शिलाद उवाच । (५९।१)

मया वर्षसहस्रेण तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् । (५९।२)

महादेवः पुरा दृष्टो लब्धस्त्वं मे यतः सुतः ॥ (५९।३)

भवांस्तु वर्षेणैकेन तपसा नातिभावितः । (६०।१)

कथं द्रष्टा महादेवमेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ (६०।२)

नन्द्युवाच । (६१।१)

न तात तपसा देवो दृश्यते न च विद्यया । (६१।२)

शुद्धेन मनसा भक्त्या दृश्यते परमेश्वरः ॥ (६१।३)

त्वया विसृष्टो गत्वाहम् अचिरेण त्रिलोचनम् । (६२।१)

द्रष्टा तात न संदेहो विसृजाशु ततस्तु माम् ॥ (६२।२)

तिष्ठन्तं मां यमो ऽभ्येत्य पश्यतस्ते ऽभिसंमतम् । (६३।१)

न हिंसति तथा तस्मादितस्तात व्रजाम्यहम् ॥ (६३।२)

तिष्ठन्तं वा शयानं वा धावन्तं पतितं तथा । (६४।१)

न प्रतीक्षति वै मृत्युरिति बुद्ध्वा शमं व्रज ॥ (६४।२)

अवतीर्य जलं दिव्यं भावं शुद्धं समास्थितः । (६५।१)

अभ्यस्य रौद्रमध्यायं ततो द्रक्ष्यामि शंकरम् ॥ (६५।२)

जपतश्चापि युक्तस्य रुद्रभावार्पितस्य च । (६६।१)

न मृत्युकाला बहवः करिष्यन्ति मम व्यथाम् ॥ (६६।२)

सनत्कुमार उवाच । (६७।१)

तमेवंवादिनं मत्वा ब्रुवाणं शुद्धया गिरा । (६७।२)

व्यसर्जयद् अदीनात्मा कृच्छ्रात्पुत्रं महातपाः ॥ (६७।३)

अभिवन्द्य पितुः पादौ शिरसा स महायशाः । (६८।१)

प्रदक्षिणं समावृत्य सम्प्रतस्थे ऽतिनिश्चितः ॥ (६८।२)

अभिवाद्य ऋषीन्सर्वान्स दिदृक्षुरुदारधीः । (६९।१)

मुनिः स देवमगमत्प्रणतार्तिहरं हरम् ॥ (६९।२)