RAdhyṬ zu RAdhy, 166.2
Select a line for its word-by-word analysis.
गैरिकवर्णिकाजीकक इत्येताभिः पञ्चभिर् मृत्तिकाभिः परीक्षकाः कनकं परीक्ष्यं तेन यथा ॥ (४।०)
gairikavarṇikājīkaka ityetābhiḥ pañcabhir mṛttikābhiḥ parīkṣakāḥ kanakaṃ parīkṣyaṃ tena yathā ||
कनकपत्त्राणि काञ्जिकेन क्लेदयित्वा रजकत्यक्ततूरीशुष्कलगदकं लवणेन समभागेन चूर्णयित्वा कर्परः परिचूर्णस् तदुपरि पत्त्रं पुनश्चूर्णं पुनः पत्त्रमेवं पत्त्राण्य् उपर्युपरि मुक्त्वोपरि पुनः कर्परं दत्त्वा चूर्णेन सर्वतः पार्श्वे वाच्छाद्य यावद्भिः कर्परपुट आच्छाद्यते तावन्ति छगणकानि खडकित्वाग्नि दत्त्वा मुच्यते यदि च ज्वलित्वा स्वयं तिष्ठति ॥ (५।०)
kanakapattrāṇi kāñjikena kledayitvā rajakatyaktatūrīśuṣkalagadakaṃ lavaṇena samabhāgena cūrṇayitvā karparaḥ paricūrṇas tadupari pattraṃ punaścūrṇaṃ punaḥ pattramevaṃ pattrāṇy uparyupari muktvopari punaḥ karparaṃ dattvā cūrṇena sarvataḥ pārśve vācchādya yāvadbhiḥ karparapuṭa ācchādyate tāvanti chagaṇakāni khaḍakitvāgni dattvā mucyate yadi ca jvalitvā svayaṃ tiṣṭhati ||
तदा पुनर् द्वितीयवारं छगणखण्डकपूर्णः पुटो देयः ॥ (६।०)
tadā punar dvitīyavāraṃ chagaṇakhaṇḍakapūrṇaḥ puṭo deyaḥ ||
एवं चित्रक्षटखटिकयापि गोलकखटिकया वा लवणमिश्रयापि पुटद्वयत्रयदानेन तदेव कार्यम् ॥ (८।०)
evaṃ citrakṣaṭakhaṭikayāpi golakakhaṭikayā vā lavaṇamiśrayāpi puṭadvayatrayadānena tadeva kāryam ||
एवं कृतेऽपि सर्वथा न शुद्धं द्रव्यं यदि वावदूलोतादिकुधातुमसाधिक्यं तदामसवारवर्णिकया जीककेण वा लवणमिश्रेण पूर्वरीत्यैव पुटद्वयत्रयदाने सर्वमलशुद्धिः ॥ (१०।०)
evaṃ kṛte'pi sarvathā na śuddhaṃ dravyaṃ yadi vāvadūlotādikudhātumasādhikyaṃ tadāmasavāravarṇikayā jīkakeṇa vā lavaṇamiśreṇa pūrvarītyaiva puṭadvayatrayadāne sarvamalaśuddhiḥ ||
तथा चतुर्दशवणिकादशीकादशयनवाश् चेति सम्प्रतिकले स्वर्णपरमसीमा अतः परं शोधने ऽपि कृते न हि कर्णिकावृद्धिः ॥ (१२।०)
tathā caturdaśavaṇikādaśīkādaśayanavāś ceti sampratikale svarṇaparamasīmā ataḥ paraṃ śodhane 'pi kṛte na hi karṇikāvṛddhiḥ ||
तथा शोधनचूर्णं यदि ध्मायते तदा यो रूप्यादिधातुश् चीर्णो भवति सो ऽपि लभ्यते ॥ (१३।०)
tathā śodhanacūrṇaṃ yadi dhmāyate tadā yo rūpyādidhātuś cīrṇo bhavati so 'pi labhyate ||
तथा रूप्यं कर्परे क्षिप्त्वोपरिसीसकं क्षिप्यतेऽधो जाल्यते ततो द्वाव् अपि सरावेदाकत्र भूत्वा भ्रमतस् तदावसीसकरजतमलं चरित्वा कर्परलगितागरणरक्षाङ्गुलप्रमाणश् चरमध्ये मिलति ॥ (१४।०)
tathā rūpyaṃ karpare kṣiptvoparisīsakaṃ kṣipyate'dho jālyate tato dvāv api sarāvedākatra bhūtvā bhramatas tadāvasīsakarajatamalaṃ caritvā karparalagitāgaraṇarakṣāṅgulapramāṇaś caramadhye milati ||
शुद्धरूप्यरसश्च यदि भ्रान्तस् तिष्ठति तदा ज्ञेयं शुद्धो रूप्यरसः ॥ (१५।०)
śuddharūpyarasaśca yadi bhrāntas tiṣṭhati tadā jñeyaṃ śuddho rūpyarasaḥ ||
रक्षायां ध्यातायां चीर्णतामृदि धातवो लभ्यन्ते ॥ (१६।०)
rakṣāyāṃ dhyātāyāṃ cīrṇatāmṛdi dhātavo labhyante ||
भूधरयन्त्रे शरावसम्पुटे जीर्णं गन्धकं रसं क्षिप्त्वा द्वात्रिंशत्तमेन मनःशिलासत्त्वं च क्षिप्त्वा मुखे कोडीयकं दत्त्वा कर्पटमृत्तिकया च लिप्त्वा हठाग्निं ज्वालयेत् जीर्णे च मनःशिलासत्त्वे पुनर्द्वात्रिंशत्तमेन भागेन तस्य क्षेपः ॥ (१९।०)
bhūdharayantre śarāvasampuṭe jīrṇaṃ gandhakaṃ rasaṃ kṣiptvā dvātriṃśattamena manaḥśilāsattvaṃ ca kṣiptvā mukhe koḍīyakaṃ dattvā karpaṭamṛttikayā ca liptvā haṭhāgniṃ jvālayet jīrṇe ca manaḥśilāsattve punardvātriṃśattamena bhāgena tasya kṣepaḥ ||
एवं पुनः पुनः क्षेपणसूततुल्यं मनःशिलासत्त्वं जार्यम् ॥ (२०।०)
evaṃ punaḥ punaḥ kṣepaṇasūtatulyaṃ manaḥśilāsattvaṃ jāryam ||
एवं मनःशिलासत्त्वे जीर्णे पारदेन सप्तलोहान्यभ्यङ्गगालितानि हेमरूपाणि भवन्ति ॥ (२२।०)
evaṃ manaḥśilāsattve jīrṇe pāradena saptalohānyabhyaṅgagālitāni hemarūpāṇi bhavanti ||
तच्च हेम पञ्चभिर् मृत्तिकाभिः शोधनिकां सहते ॥ (२३।०)
tacca hema pañcabhir mṛttikābhiḥ śodhanikāṃ sahate ||
तथादाद्यछेदकषावर्त्तशोधनशुद्धं च जायते ॥ (२४।०)
tathādādyachedakaṣāvarttaśodhanaśuddhaṃ ca jāyate ||
इति जीर्णगन्धकसूतस्य मनःशिलासत्त्वजारणं षष्ठम् ॥ (२५।०)
iti jīrṇagandhakasūtasya manaḥśilāsattvajāraṇaṃ ṣaṣṭham ||
एतावद्भिः संस्कारैः संस्कृतो रसो लोहसाधक एव ॥ (२६।०)
etāvadbhiḥ saṃskāraiḥ saṃskṛto raso lohasādhaka eva ||
अतः परं च ये संस्कारा यानि च जारणानि तानि देहलोहसाधकानीति ॥ (२७।०)
ataḥ paraṃ ca ye saṃskārā yāni ca jāraṇāni tāni dehalohasādhakānīti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.