RAdhyṬ zu RAdhy, 287.2
Select a line for its word-by-word analysis.
बीजपूरस्य वृन्तम् उत्पाट्य मध्ये उत्कीर्य रन्ध्रं कृत्वा तत्र हीरकं जात्यं क्षिप्त्वोपरि वृन्तेनाच्छाद्य वस्त्रमृत्तिकया समग्रं बीजपूरकं वेष्टयित्वा ततो हस्तमात्रं दीर्घा हस्तमात्रं पृथुला हस्तमात्रं चाध एवं गर्तां कृत्वा स्थापितैः छाणकैः पूरयित्वा तत्र बीजपूरकं मुक्त्वोपरि मुखे कर्परं दत्त्वा छाणकेषु वह्निर् देयः । (१।१)
bījapūrasya vṛntam utpāṭya madhye utkīrya randhraṃ kṛtvā tatra hīrakaṃ jātyaṃ kṣiptvopari vṛntenācchādya vastramṛttikayā samagraṃ bījapūrakaṃ veṣṭayitvā tato hastamātraṃ dīrghā hastamātraṃ pṛthulā hastamātraṃ cādha evaṃ gartāṃ kṛtvā sthāpitaiḥ chāṇakaiḥ pūrayitvā tatra bījapūrakaṃ muktvopari mukhe karparaṃ dattvā chāṇakeṣu vahnir deyaḥ |
ततो ज्वलित्वा शीतलीभूते वीडापूर्वं ततः पुनर्द्वितीयं बीजपूरमानीय पूर्ववत्सर्वं कृत्वा गर्तायां हीरकबीजपूरे क्षिप्त्वा छाणकानि ज्वालयित्वा शीतलीभूते सति बीजपूरमध्याद्धीरको ग्राह्यः । (१।२)
tato jvalitvā śītalībhūte vīḍāpūrvaṃ tataḥ punardvitīyaṃ bījapūramānīya pūrvavatsarvaṃ kṛtvā gartāyāṃ hīrakabījapūre kṣiptvā chāṇakāni jvālayitvā śītalībhūte sati bījapūramadhyāddhīrako grāhyaḥ |
एवं नवनववारं नवनवैर् बीजपूरैः स एव हीरकः पचनीयः । (१।३)
evaṃ navanavavāraṃ navanavair bījapūraiḥ sa eva hīrakaḥ pacanīyaḥ |
ततो वडवाइकानिसाहायां वर्तयित्वा तत् पिण्डं कृत्वा तत्र मध्ये स एव हीरकः क्षेप्यः । (१।४)
tato vaḍavāikānisāhāyāṃ vartayitvā tat piṇḍaṃ kṛtvā tatra madhye sa eva hīrakaḥ kṣepyaḥ |
ततस्तं पिण्डं शरावसम्पुटान्तः क्षिप्त्वा सर्वतो वस्त्रमृत्तिकया लिप्त्वा पूर्वतः कृतगर्तां छाणकैः भृत्वा तस्यां गर्तायां शरावसम्पुटं मध्ये मुक्त्वाग्निर् ज्वालनीयः । (१।५)
tatastaṃ piṇḍaṃ śarāvasampuṭāntaḥ kṣiptvā sarvato vastramṛttikayā liptvā pūrvataḥ kṛtagartāṃ chāṇakaiḥ bhṛtvā tasyāṃ gartāyāṃ śarāvasampuṭaṃ madhye muktvāgnir jvālanīyaḥ |
ततः शीतलीभूते पुनरन्यासां वडवाइकानां पिण्डमध्ये तमेव हीरकं क्षिप्त्वा तथैव ज्वालयित्वा हीरको ग्राह्यः । (१।६)
tataḥ śītalībhūte punaranyāsāṃ vaḍavāikānāṃ piṇḍamadhye tameva hīrakaṃ kṣiptvā tathaiva jvālayitvā hīrako grāhyaḥ |
एवं नववारं नवनवाभिर् वडवाइकाभिः स एव पचनीयः राजबदर्याः किसलयरूपां कोमलां शाखामानीय तस्यां छिद्रं कृत्वा नेसहिङ्गुं तत्राध ऊर्ध्वं च दत्त्वा छिद्रमध्ये तमेव हीरकं क्षिप्त्वा वस्त्रमृत्तिकया निच्छाद्य पूर्वं छाणकपूर्णगर्तायां पचेत् ॥ (१।७)
evaṃ navavāraṃ navanavābhir vaḍavāikābhiḥ sa eva pacanīyaḥ rājabadaryāḥ kisalayarūpāṃ komalāṃ śākhāmānīya tasyāṃ chidraṃ kṛtvā nesahiṅguṃ tatrādha ūrdhvaṃ ca dattvā chidramadhye tameva hīrakaṃ kṣiptvā vastramṛttikayā nicchādya pūrvaṃ chāṇakapūrṇagartāyāṃ pacet ||
ततः पुनर्बदरीशाखाकिसलयच्छिद्रे हीरकं क्षिप्त्वा तथैव गर्तायां पचनीयः ॥ (२।०)
tataḥ punarbadarīśākhākisalayacchidre hīrakaṃ kṣiptvā tathaiva gartāyāṃ pacanīyaḥ ||
एवं नववारं नवनवो राजबदरीशाखाकिसलयैः स एव हीरकः पचनीयः ॥ (३।०)
evaṃ navavāraṃ navanavo rājabadarīśākhākisalayaiḥ sa eva hīrakaḥ pacanīyaḥ ||
ततो महतो नेसहिङ्गुखोटस्य मध्ये रन्ध्रं कृत्वा तमेव हीरकं क्षिप्त्वा मुखं च नेसहिङ्गुना आच्छाद्योपरि माषपीठीं दद्यात् ततस्तैलपूर्णे पात्रे तं हिङ्गुखोटं क्षिप्त्वाधो ऽग्निर् ज्वालनीयः ॥ (४।०)
tato mahato nesahiṅgukhoṭasya madhye randhraṃ kṛtvā tameva hīrakaṃ kṣiptvā mukhaṃ ca nesahiṅgunā ācchādyopari māṣapīṭhīṃ dadyāt tatastailapūrṇe pātre taṃ hiṅgukhoṭaṃ kṣiptvādho 'gnir jvālanīyaḥ ||
एवं नववारं नवनवैर् नेसहिङ्गुखोटैः स एव हीरकः पचनीयः ॥ (६।०)
evaṃ navavāraṃ navanavair nesahiṅgukhoṭaiḥ sa eva hīrakaḥ pacanīyaḥ ||
थूथाविडेन तं हीरकं सम्पिष्य पूर्वोक्ते रसे शनैः शनैर्जारणीयो हीरकः । (७।१)
thūthāviḍena taṃ hīrakaṃ sampiṣya pūrvokte rase śanaiḥ śanairjāraṇīyo hīrakaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.