RAdhyṬ zu RAdhy, 478.2
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रीभैरवगणाधिपतिलक्ष्मीसरस्वतीभ्यो नमोऽस्तु येषां प्रसादाद् गुटिकाञ्जनानि पारदाश्च सिध्यन्ति ॥ (१।०)
śrībhairavagaṇādhipatilakṣmīsarasvatībhyo namo'stu yeṣāṃ prasādād guṭikāñjanāni pāradāśca sidhyanti ||
तत्रचतुरशीतिः ८४ गुटिकाश् चतुरशीतिः ८४ अंजनानि चतुरशीतिः ८४ पारदकर्माणि ॥ (२।०)
tatracaturaśītiḥ 84 guṭikāś caturaśītiḥ 84 aṃjanāni caturaśītiḥ 84 pāradakarmāṇi ||
एवं सर्वसंख्यया त्रयाणां द्विपञ्चाशदधिकं शतद्वयम् २५२ भवन्ति ॥ (३।०)
evaṃ sarvasaṃkhyayā trayāṇāṃ dvipañcāśadadhikaṃ śatadvayam 252 bhavanti ||
एतेषां द्विपञ्चाशदधिकशतद्वयस्य मध्यादेकस्य कस्यचिद् गुटिकौषधस्याञ्जनस्य वा पारदस्य वा प्रारम्भे आदौ तथाफलप्रान्तेऽखण्डं तपो विधेयम् ॥ (४।०)
eteṣāṃ dvipañcāśadadhikaśatadvayasya madhyādekasya kasyacid guṭikauṣadhasyāñjanasya vā pāradasya vā prārambhe ādau tathāphalaprānte'khaṇḍaṃ tapo vidheyam ||
तत्र प्रारम्भे मासैकादर्वाक् निष्पत्तिसमयेऽपि फलादर्वाङ् मासमेकं ब्रह्मचर्यपालनीयं हविष्यान्नं परमान्नं च घृतादिमिश्रं दुग्धं वा भोजनीयम् ॥ (५।०)
tatra prārambhe māsaikādarvāk niṣpattisamaye'pi phalādarvāṅ māsamekaṃ brahmacaryapālanīyaṃ haviṣyānnaṃ paramānnaṃ ca ghṛtādimiśraṃ dugdhaṃ vā bhojanīyam ||
यतस्तपःसाध्या रसादयः प्रयोगा ये पुनः तपोहीनाः साधकास्तेऽन्ततः दैवस्य कर्मणो दोषम् अन्तरायं वदन्ति ॥ (७।०)
yatastapaḥsādhyā rasādayaḥ prayogā ye punaḥ tapohīnāḥ sādhakāste'ntataḥ daivasya karmaṇo doṣam antarāyaṃ vadanti ||
तेन तपस्विनां मुख्येन श्रीकङ्कालययोगिना वार्त्तोक्ता धातुवट्टिज्ञप्रोक्ता गुटिका वर्तते ॥ (८।०)
tena tapasvināṃ mukhyena śrīkaṅkālayayoginā vārttoktā dhātuvaṭṭijñaproktā guṭikā vartate ||
तासां मध्याज्ज्ञानफलां ज्ञानकारणं गुटिकां वक्ष्यामि द्विपञ्चाशद्वल्लमात्रौषधनिष्पन्नाम् ॥ (९।०)
tāsāṃ madhyājjñānaphalāṃ jñānakāraṇaṃ guṭikāṃ vakṣyāmi dvipañcāśadvallamātrauṣadhaniṣpannām ||
तत्र चत्वारो वल्ला अभ्रकसत्वस्य चत्वारो वल्लाः स्वर्णमाक्षीकस्य चत्वारो वल्लाः शुद्धरूप्यस्यैको वल्लो हेमराजेः ७ तथाष्टादशसंस्कारैर्यः पूर्वोक्तशुद्धपारदस्तस्य वल्ला एकोनचत्वारिंशद् एवं मिलिताः सर्वे द्विपञ्चाशत् ५२ वल्लाः ॥ (१०।०)
tatra catvāro vallā abhrakasatvasya catvāro vallāḥ svarṇamākṣīkasya catvāro vallāḥ śuddharūpyasyaiko vallo hemarājeḥ 7 tathāṣṭādaśasaṃskārairyaḥ pūrvoktaśuddhapāradastasya vallā ekonacatvāriṃśad evaṃ militāḥ sarve dvipañcāśat 52 vallāḥ ||
ततो वरुणवृक्षस्य मूलं श्रीखण्डं घृष्ट्वा ॥ (१२।०)
tato varuṇavṛkṣasya mūlaṃ śrīkhaṇḍaṃ ghṛṣṭvā ||
सर्वमौषधं वस्त्रे बद्ध्वा दोलायन्त्रे स्थालिकायां तेन श्रीषण्डेन कोमलवह्निना दिनद्वयं स्वेदयित्वोत्तार्य गुटिकां कृत्वा पश्चात् क्रमेण पञ्चामृतेन स्वेदयेत् ॥ (१३।०)
sarvamauṣadhaṃ vastre baddhvā dolāyantre sthālikāyāṃ tena śrīṣaṇḍena komalavahninā dinadvayaṃ svedayitvottārya guṭikāṃ kṛtvā paścāt krameṇa pañcāmṛtena svedayet ||
तत्र मधु घृतं दधि दुग्धं शर्करा वेति पञ्चामृतम् ॥ (१४।०)
tatra madhu ghṛtaṃ dadhi dugdhaṃ śarkarā veti pañcāmṛtam ||
प्रथमं गुटिकां मधुना सह कांस्यलोहपात्रे वालुकापूर्णस्थालिकामध्ये क्षेप्यः १२ सा स्थाली चुल्हिकायां चटाय्याधोऽष्टौ प्रहरान् वह्निर्ज्वालनीयः ॥ (१६।०)
prathamaṃ guṭikāṃ madhunā saha kāṃsyalohapātre vālukāpūrṇasthālikāmadhye kṣepyaḥ 12 sā sthālī culhikāyāṃ caṭāyyādho'ṣṭau praharān vahnirjvālanīyaḥ ||
तदनु नष्टे नष्टे पुनः पुनर्मधु क्षेप्यम् एवं प्रहराष्टकेन मधुना स्वेदयित्वोत्तार्य ततो घृतेन सह कान्तलोहपात्रे गुटीं प्रक्षिप्याष्टप्रहरान्स्वेदयेद्वालुकायंत्रे ॥ (१८।०)
tadanu naṣṭe naṣṭe punaḥ punarmadhu kṣepyam evaṃ praharāṣṭakena madhunā svedayitvottārya tato ghṛtena saha kāntalohapātre guṭīṃ prakṣipyāṣṭapraharānsvedayedvālukāyaṃtre ||
तत एवं प्रहराष्टकं दधिना ततः प्रहरान् ८ दुग्धेन ततः प्रहरान् ८ शर्कराजलमिति ॥ (१९।०)
tata evaṃ praharāṣṭakaṃ dadhinā tataḥ praharān 8 dugdhena tataḥ praharān 8 śarkarājalamiti ||
एव पञ्चामृतेन पञ्चवारं गुटिकां स्वेदयित्वा । (२०।१)
eva pañcāmṛtena pañcavāraṃ guṭikāṃ svedayitvā |
तपः कुर्वतो ब्रह्मचर्यपालयता हस्ताभ्यां प्रचाल्य द्विपञ्चाशवल्लमात्रा गुटिका कार्या । (२०।२)
tapaḥ kurvato brahmacaryapālayatā hastābhyāṃ pracālya dvipañcāśavallamātrā guṭikā kāryā |
या च ब्राह्मणी वा क्षत्रिया वा वैश्यी चोत्तमकुलप्रसूता ॥ (२१।०)
yā ca brāhmaṇī vā kṣatriyā vā vaiśyī cottamakulaprasūtā ||
तस्याः शूद्रीं वर्जयित्वा यदा प्रथमो गर्भो भवति तदा मासैकाद् अनन्तरं सा गुटिका समर्पणीया ॥ (२२।०)
tasyāḥ śūdrīṃ varjayitvā yadā prathamo garbho bhavati tadā māsaikād anantaraṃ sā guṭikā samarpaṇīyā ||
तया च भोजनमौषधताम्बूलास्वादपानीयपानवेलां वर्जयित्वैकं मासं निरन्तरं मुखे धारणीया ॥ (२३।०)
tayā ca bhojanamauṣadhatāmbūlāsvādapānīyapānavelāṃ varjayitvaikaṃ māsaṃ nirantaraṃ mukhe dhāraṇīyā ||
ततो मासे गते सति गुटिकायाः प्रभावात् पृष्टा सती सा स्त्री अतीतानागतवर्तमानं सद्यः प्रत्ययकारकं त्रिकालविषयज्ञानं वदति ॥ (२४।०)
tato māse gate sati guṭikāyāḥ prabhāvāt pṛṣṭā satī sā strī atītānāgatavartamānaṃ sadyaḥ pratyayakārakaṃ trikālaviṣayajñānaṃ vadati ||
अस्या गुटिकायाः प्रभावोऽतीवाश्चर्यकारकः ॥ (२५।०)
asyā guṭikāyāḥ prabhāvo'tīvāścaryakārakaḥ ||
यतो यथा ज्ञानी यद्भाषते तत्सर्वं सत्यं भवति ॥ (२६।०)
yato yathā jñānī yadbhāṣate tatsarvaṃ satyaṃ bhavati ||
तथा मुखे गुटिकाक्षेपमाहात्म्याद् ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्यी यावद्वदति तत्तथैव भवति ॥ (२७।०)
tathā mukhe guṭikākṣepamāhātmyād brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyī yāvadvadati tattathaiva bhavati ||
यतो रसस्य पारदस्य गुटिकानां तथा पातालाञ्जनादीनाम् अञ्जनानां प्रभावातिशयो महान् गुरुरित्यर्थः ॥ (२८।०)
yato rasasya pāradasya guṭikānāṃ tathā pātālāñjanādīnām añjanānāṃ prabhāvātiśayo mahān gururityarthaḥ ||
यद्यप्यस्याः सम्यगाम्नायः सांप्रतं नोपलभ्यते तथापि किंचिदक्षरार्थं युक्त्या किंचिद्गुटिकान्तरानुभवेन किंचित् तथाविधश्रुतयुक्त्यनुसारेण व्याख्या ॥ (३०।०)
yadyapyasyāḥ samyagāmnāyaḥ sāṃprataṃ nopalabhyate tathāpi kiṃcidakṣarārthaṃ yuktyā kiṃcidguṭikāntarānubhavena kiṃcit tathāvidhaśrutayuktyanusāreṇa vyākhyā ||
तथा चतुरशीतिगुटिका ८४ चतुरशीत्यंजनानि ८४ चतुरशीतिरसभेदान् ८४ परिज्ञाय पूर्वश्रीकङ्कालययोगिना निजशिष्यपरिज्ञानार्थं योगक्षेमनिर्वाहार्थं सर्वेषामुपकारार्थं च किंचिद्रसतत्त्वम् उपदिष्टम् ॥ (३१।०)
tathā caturaśītiguṭikā 84 caturaśītyaṃjanāni 84 caturaśītirasabhedān 84 parijñāya pūrvaśrīkaṅkālayayoginā nijaśiṣyaparijñānārthaṃ yogakṣemanirvāhārthaṃ sarveṣāmupakārārthaṃ ca kiṃcidrasatattvam upadiṣṭam ||
ततस्तच्छिष्येण स्वस्य विसृत्यर्थं परं परयाव्यवच्छेदार्थं परेषाम् उपदेशार्थं चायं रसाध्यायो विरचितः ॥ (३२।०)
tatastacchiṣyeṇa svasya visṛtyarthaṃ paraṃ parayāvyavacchedārthaṃ pareṣām upadeśārthaṃ cāyaṃ rasādhyāyo viracitaḥ ||
तद्यथा प्रथमम् १ अष्टादशसंस्कारसंस्कृतः शृङ्खलारसः ॥ (३४।०)
tadyathā prathamam 1 aṣṭādaśasaṃskārasaṃskṛtaḥ śṛṅkhalārasaḥ ||
ततः हेमवज्रभस्मभूनागसत्वनिष्पन्नषोटकर्माणि ॥ (५५।०)
tataḥ hemavajrabhasmabhūnāgasatvaniṣpannaṣoṭakarmāṇi ||
ते च यद्यपि किंचिच् चानुमानसम्भवेन किंचित् तथाविधवार्त्तिकेन्द्रसंसर्गजातसंस्कारेण किंचिदक्षरार्थयुक्त्या विवृत्य व्याख्याताः तथापि यदि क्वापि किमप्यलीकं व्याख्यानं भवेत् तदा प्रसद्य श्रीवार्त्तिकेन्द्रैः श्रीरसाध्यायेन तदधिष्ठातृदेवताभिश्च सर्वं क्षन्तव्यम् ॥ (५८।०)
te ca yadyapi kiṃcic cānumānasambhavena kiṃcit tathāvidhavārttikendrasaṃsargajātasaṃskāreṇa kiṃcidakṣarārthayuktyā vivṛtya vyākhyātāḥ tathāpi yadi kvāpi kimapyalīkaṃ vyākhyānaṃ bhavet tadā prasadya śrīvārttikendraiḥ śrīrasādhyāyena tadadhiṣṭhātṛdevatābhiśca sarvaṃ kṣantavyam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.