महाखाता महाशाला पुर्यस्त्य् उज्जयिनीति या । (१।१)

महाम्भोधिमहाशैलमेखलैव महामही ॥ (१।२)

प्रासादान् यत्र पश्यन्तः संततान् हैमराजतान् । (२।१)

मेरुकैलासकूटेभ्यः स्पृहयन्ति न नागराः ॥ (२।२)

वेदमौर्वीविपञ्चीनां ध्वनयः प्रतिमन्दिरम् । (३।१)

यत्र संनिपतन्तो ऽपि न बाधन्ते परस्परम् ॥ (३।२)

कृतं वर्णनया तस्या यस्यां सततम् आसते । (४।१)

महाकालप्रभृतयस् त्यक्त्वा शिवपुरं गणाः ॥ (४।२)

तस्याम् आसीन् महासेनो महासेनः क्षितीश्वरः । (५।१)

यस्य देवीसहस्राणि षोडश श्रीपतेर् इव ॥ (५।२)

चिरं पालयतस् तस्य प्रजाः शास्तोक्तकारिणः । (६।१)

गोपालः पालकश् चेति सुतौ जातौ गुणाम्बुधी ॥ (६।२)

बृहस्पतिसमश् चास्य मन्त्री भरतरोहकः । (७।१)

रोहन्तकः सुरोहश् च तस्यास्तां तत्समौ सुतौ ॥ (७।२)

नरेन्द्रमन्त्रिपुत्राणां चतुर्विद्यार्थवेदिनाम् । (८।१)

प्रयोगेषु च दषाणां यान्ति स्म दिवसाः सुखम् ॥ (८।२)

अथ गां पालयामास गोपालः पितृपालिताम् । (९।१)

पालको ऽपि यवीयस्त्वाद् यौवराज्यम् अपालयत् ॥ (९।२)

मन्त्रिपुत्रौ तु मन्त्रित्वम् अथ भूमिर् नवेश्वरा । (१०।१)

नवमन्त्रिकृतारक्षा जायते स्म पुनर् वा ॥ (१०।२)

गजराजम् अथो राजा दानराजिविराजितम् । (११।१)

अधिष्ठाय जगत्सारं निर्जगाम बहिः पुरः ॥ (११।२)

तद्दर्शनाशयायातम् अनेकं नृकदम्बकम् । (१२।१)

बिभ्यद् व्याडाद् गजात् तस्माद् इतश् चेतश् च विद्रुतम् ॥ (१२।२)

कन्यकान्यतमा तत्र गृह्यमाणाथ हस्तिना । (१३।१)

प्रांशुप्राकारतः प्रांशोर् अगम्यां परिखाम् अगात् ॥ (१३।२)

खातपातव्यथाजातसंज्ञानाशात् क्षणं ततः । (१४।१)

तटस्था हस्तिपृष्ठस्थं साभाषत रुषा नृपम् ॥ (१४।२)

अवध्यम् अवधीर् यस् त्वं पितरं तस्य किं मया । (१५।१)

अधीतवेदं यो हन्ति ब्राह्मणं तस्य के मृगाः ॥ (१५।२)

इति कन्यावचः श्रुत्वा दुःश्रवं श्वपचैर् अपि । (१६।१)

चिन्तेषुभिन्नहृदयः प्रविवेश निवेशनम् ॥ (१६।२)

अतिवाह्य च दुःखेन दिनशेषं समासमम् । (१७।१)

जनवादोपलम्भाय प्रदोषे निर्ययौ गृहात् ॥ (१७।२)

कालकम्बलसंवीतः सासिचर्मासिपुत्रिकः । (१८।१)

समन्त्रागदसंनाहः संचचार शनैः शनैः ॥ (१८।२)

अथ शुश्राव कस्मिंश्चित् देवतायतने ध्वनिम् । (१९।१)

अभिसारिकया सार्धं भाषमाणस्य कामिनः ॥ (१९।२)

हतं मुष्टिभिर् आकाशं तुषाणां कण्डनं कृतम् । (२०।१)

मया येन त्वया सार्धं बद्धा प्रीतिर् अबुद्धिना ॥ (२०।२)

इयम् एतावती वेला खिद्यमानेन यापिता । (२१।१)

मया त्वं तु गृहाद् एव न निर्यासि पतिव्रता ॥ (२१।२)

कौमारः सुभागो भर्ता यदि नाम प्रियस् तव । (२२।१)

खलीकृतैः किम् अस्माभिर् वृथेव कुलपुत्रकैः ॥ (२२।२)

एवमादि ततः श्रुत्वा सा प्रगल्भाभिसारिका । (२३।१)

विहस्य विटम् आह स्म त्वादृशा हि हतत्रपाः ॥ (२३।२)

ननु चित्तं मयाराध्यं तस्यापि भवतः कृते । (२४।१)

न हि भर्तॄन् अविश्वास्य रमन्ते कुलटा विटैः ॥ (२४।२)

अथ निर्मक्षिकं भद्र मधु पातुं मनोरथः । (२५।१)

जहि घातय बालं मे पतिं नित्यप्रमादिनम् ॥ (२५।२)

अथ पापाद् असि त्रस्तः स्फुटं नाहं तव प्रिया । (२६।१)

ननु दुर्वाररागान्धः सुतां याति प्रजापतिः ॥ (२६।२)

अथवालं विवादेन वैधर्म्यं किं न पश्यसि । (२७।१)

येन राज्यसुखान्धेन प्रजापालः पिता हतः ॥ (२७।२)

सुदुःश्रवम् इदं श्रुत्वा गोपालो दुर्वचं वचः । (२८।१)

गच्छन्न् अन्यत्र शुश्राव ध्वनिं विप्रस्य जल्पतः ॥ (२८।२)

अयि ब्राह्मणि जागर्षि नन्दिनि क्रन्दते शिशुः । (२९।१)

त्वरितं याजते देहि स्तन्यं कण्ठो ऽस्य मा शुषत् ॥ (२९।२)

इति श्रुत्वा गिरं भर्तुर् विनिद्रा ब्राह्मणी सुतम् । (३०।१)

पितृघातिन् म्रियस्वेति निर्दयं निरभर्त्सयत् ॥ (३०।२)

आः पापे किम् असंबद्धं पितृघातिन्न् इति त्वया । (३१।१)

बालो ऽयम् उक्तेत्य् एनं ब्राह्मणः कुपितो ऽब्रवीत् ॥ (३१।२)

किम् आर्यपुत्र पुत्रेण यदा राज्ञा पिता हतः । (३२।१)

श्रुतिस्मृतिविद् इत्य् एतद् उवाच ब्राह्मणी पतिम् ॥ (३२।२)

श्रुत्वैवमादि कौलीनं प्रविश्यान्तःपुरं नृपः । (३३।१)

अनयत् क्षणदाशेषम् असंमीलितलोचनः ॥ (३३।२)

अथ गाढान्धकारायां वेलायां मन्त्रिणौ रहः । (३४।१)

अपृच्छत् को ऽयम् अस्मासु प्रवादः कथ्यताम् इति ॥ (३४।२)

ततस् ताव् ऊचतुस् त्रस्तौ सत्रासं नृपचोदितौ । (३५।१)

कौलीनहेतुश्रुतये चित्तं देवावधीयताम् ॥ (३५।२)

सुगृहीताभिधानस्य प्रद्योतस्य पितुस् तव । (३६।१)

आसन्न् अव्यभिचारीण्य् अरिष्टान्य् अष्टौ मुमूर्षतः ॥ (३६।२)

उद्धार्ये धवले केशे प्रमादात् कृष्ण उद्धृते । (३७।१)

उद्धर्तारं महीपालः कर्तयामास नापितम् ॥ (३७।२)

भुञ्जानेन च पाषाणे दशनाग्रेण खण्डिते । (३८।१)

कुलक्रमागतो वृद्धः सूपकारः प्रमापितः ॥ (३८।२)

प्रकृतेर् विपरीतत्वं जानन्न् अप्य् एवमादिभिः । (३९।१)

प्रभो विधेर् विधेयत्वाद् ब्राह्मणान् अप्य् अबाधत ॥ (३९।२)

भर्तुर् ईदृशि वृत्तान्ते मन्त्री तस्यावयोः पिता । (४०।१)

अदृष्टभर्तृव्यसनः पूर्वम् एवागमद् दिवम् ॥ (४०।२)

श्रुतमन्त्रिविनाशस् तु स राजा राजयक्ष्मणा । (४१।१)

गुरुशोकसहायेन सहसैवाभ्यभूयत ॥ (४१।२)

ततस् ताते दिवं याते यातुकामे च भूपतौ । (४२।१)

प्रजासु च विरक्तासु जातौ स्वः किंक्रियाकुलौ ॥ (४२।२)

प्राप्तकालम् इदं श्रेय इति बुद्ध्वा प्रसारितम् । (४३।१)

कौलीनम् इदम् आवाभ्यां सपर्यन्तेष्व् अवन्तिषु ॥ (४३।२)

क्रोधबाधितबोधत्वाद् बाधमानं निजाः प्रजाः । (४४।१)

बन्धयामास राजानं राजपुत्रः प्रियप्रजः ॥ (४४।२)

शृङ्खलातन्त्रचरणः स्वतन्त्राद् भ्रंशितः पदात् । (४५।१)

सुखस्य महतो दध्यौ स राजेन्द्रो गजेन्द्रवत् ॥ (४५।२)

चिन्तामुषितनिद्रत्वाद् आहारविरहेण च । (४६।१)

स क्षपाः क्षपयन् क्षीणः संवत्सरशतायताः ॥ (४६।२)

पुत्रेणैवमवस्थो ऽपि प्रजाप्रियचिकीर्षुणा । (४७।१)

न मुक्त एव मुक्तश् च यावत् प्राणैः प्रियैर् इति ॥ (४७।२)

निदानम् इदम् एतस्य कौलीनस्य विगर्हितम् । (४८।१)

इतरद् वाधुना देवः प्रभुर् इत्य् अथ भूपतिः ॥ (४८।२)

अधोमुखः क्षणं स्थित्वा तलाहतमहीतलः । (४९।१)

दृष्ट्वा च सास्रम् आकाशम् अनाथ इदम् अब्रवीत् ॥ (४९।२)

तुल्यौ शुक्रबृहस्पत्योर् युवां मुक्त्वा सुहृत्तमौ । (५०।१)

अनपायम् उपायं कः प्रयुञ्जीतैतम् ईदृशम् ॥ (५०।२)

किं तु सत्त्ववताम् एष शङ्काशून्यधियां क्रमः । (५१।१)

दृष्टादृष्टभयग्रस्तचेतसां न तु मादृशाम् ॥ (५१।२)

तस्मात् पालयतं भद्रौ पालकं पालकं बुवः । (५२।१)

इदं त्व् अलीककौलीनम् अशक्तो ऽहम् उपेक्षितुम् ॥ (५२।२)

तस्यैवं भाषमाणस्य व्रीडाधोमुखमन्त्रिणः । (५३।१)

कूजन् प्रकाशयामास क्षीणां ताम्रशिखः क्षपाम् ॥ (५३।२)

अथ शुश्रुविरे वाचः सूतमागधबन्दिनाम् । (५४।१)

यशोधवलितानन्तदिगन्तोद्बुध्यताम् इति ॥ (५४।२)

दीनदीनं तद् आकर्ण्य कर्णदारणम् अप्रियम् । (५५।१)

पिधाय पार्थिवः कर्णाव् उत्तमाङ्गम् अकम्पयत् ॥ (५५।२)

स चावोचत् प्रतीहारी निवार्यन्ताम् अमी मम । (५६।१)

क्षते क्षारावदेकेन किं फलं भवताम् इति ॥ (५६।२)

आसीच् चास्याथ वा धिङ् माम् एवम् आत्मापवादिनम् । (५७।१)

ननु प्रशस्यम् आत्मानं नाहम् अर्हामि निन्दितुम् ॥ (५७।२)

निर्यन्त्रणविहारेण चिरजीविनि राजनि । (५८।१)

राजपुत्रेण लडितः केनान्येन यथा मया ॥ (५८।२)

समुच्छिन्नदुरुच्छेदबाह्याभ्यन्तरवैरिणा । (५९।१)

वर्णाश्रमाः स्वधर्मेभ्यः किं वा विचलिता मया ॥ (५९।२)

अवन्तिवर्धनसमो निजाहार्यगुणाकरः । (६०।१)

पुत्रः पुन्नरकात् त्राता कस्यान्यस्य यथा मम ॥ (६०।२)

अथवास्ताम् इदं सर्वम् एकेनैवास्मि वर्धितः । (६१।१)

नरवाहनदेवेन जामात्रा चक्रवर्तिना ॥ (६१।२)

एक एव तु मे नासीद् गुणः सो ऽप्य् अयम् आगतः । (६२।१)

प्रसादान् मन्त्रिवृषयोर् यत् तपोवनसेवनम् ॥ (६२।२)

इति निष्कम्पसंकल्पश् चोदयामास मन्त्रिणौ । (६३।१)

ससिंहासनम् आस्थानं मण्डपे दीयताम् इति ॥ (६३।२)

तयोस् तु गतयोः केशान् वापयित्वा सवल्कलः । (६४।१)

कमण्डलुसनाथश् च भूपालो निर्ययौ गृहात् ॥ (६४।२)

विषादविप्लुताक्षेण वक्षोनिक्षिप्तपाणिना । (६५।१)

दृश्यमानो ऽवरोधेन विवेशास्थानमण्डपम् ॥ (६५।२)

त्रासम्लानकपोलेन दृष्टः पृथुलचक्षुषा । (६६।१)

पालकेनाब्रवीत् तं च स्थित एव स्थितं स्थितम् ॥ (६६।२)

प्रसादात् तात तातस्य वत्सराजस्य च त्वया । (६७।१)

बुद्धेः स्वस्याश् च शुद्धायाः किं नाम न परीक्षितम् ॥ (६७।२)

अतो ऽनुशासितारं त्वाम् अनुशासति बालिशाः । (६८।१)

येन लोके त उच्यन्ते वियाताः पितृशिक्षकाः ॥ (६८।२)

एतावत् तु मया वाच्यं पित्र्यं सिंहासनं त्वया । (६९।१)

वर्णाश्रमपरित्रार्थम् इदम् अध्यास्यताम् इति ॥ (६९।२)

तच् चावश्यम् अनुष्ठेयम् अस्माकीनं वचस् त्वया । (७०।१)

मादृशां हि न वाक्यानि विमृशन्ति भवादृशाः ॥ (७०।२)

इतीदं पालकः श्रुत्वा स्थित्वा चाधोमुखः क्षणम् । (७१।१)

उत्तरं चिन्तयामास नासाग्राहितलोचनः ॥ (७१।२)

कृतकृत्रिमरोषस् तु राजा पालकम् अब्रवीत् । (७२।१)

भोः सिंहासनम् आरोह किं तवोत्तरचिन्तया ॥ (७२।२)

किं चोत्तरशतेनापि त्वयाहं सोपपत्तिना । (७३।१)

वेगः प्रावृषि शोणस्य चरणेनेव दुर्धरः ॥ (७३।२)

इति द्विजातयः श्रुत्वा पुरोहितपुरःसराः । (७४।१)

विषादगद्गदगिरः प्रमृज्याश्रु बभाषिरे ॥ (७४।२)

पालकस् ते नियोज्यत्वाद् आज्ञां मा स्म विचारयत् । (७५।१)

त्वन्नियोगान् नियोक्तारः कस्माद् वयम् उदास्महे ॥ (७५।२)

ध्रियमाणे प्रजापाले ज्येष्ठे भ्रातरि पालकः । (७६।१)

मृगेन्द्रासनम् आरोहन् खट्वारूढो भवेन् ननु ॥ (७६।२)

राज्याग्निम् आदधद् वापि त्वयि वर्षशतायुषि । (७७।१)

परिवेत्तारम् आत्मानम् अयं मन्येत निन्दितम् ॥ (७७।२)

तस्माद् अस्मान् निवर्तस्व संकल्पाद् अतिभीषणात् । (७८।१)

शोकजान्य् अश्रुवारीणि भवन्त्व् आनन्दजानि नः ॥ (७८।२)

बद्धाञ्जलिर् अथोवाच किंचिन् नमितकंधरः । (७९।१)

अलं वः पीडयित्वा मां वचोभिर् इति पार्थिवः ॥ (७९।२)

मयायम् अभ्यनुज्ञातो रक्षणे च क्षमः क्षितेः । (८०।१)

खट्वारूढो न भविता निन्दितः शब्दवेदिभिः ॥ (८०।२)

असमर्थे च राज्याग्नेः पालने पतिते मयि । (८१।१)

परिवेत्तापि नैवायं भविष्यति नराधिपः ॥ (८१।२)

यच् चापि पिहिताः कर्णा आकर्ण्य पतितध्वनिम् । (८२।१)

प्रजाभिस् तच् च न मृषा मया हि निहतः पिता ॥ (८२।२)

तद् इदं पातकं कृत्वा युष्मत्पीडाप्रशान्तये । (८३।१)

प्रायश्चित्तं व्रजन् कर्तुं न निवार्यो ऽस्मि केनचित् ॥ (८३।२)

मया चात्यक्तधर्मेण यत् प्रजानां कृते कृतम् । (८४।१)

तस्य प्रत्युपकाराय पालकः पाल्यताम् अयम् ॥ (८४।२)

इतीदं प्रकृतीर् उक्त्वा पालकं पुनर् अब्रवीत् । (८५।१)

अवन्तिवर्धनं पुत्रं मत्प्रीत्या पालयेर् इति ॥ (८५।२)

विलक्षहसितं कृत्वा गोपालं पालको ऽब्रवीत् । (८६।१)

अवन्तिवर्धनो राजा राजन् कस्मान् न जायताम् ॥ (८६।२)

सत्सु भर्तृषु भूपाल गुणवत्स्व् अपि भूभुजः । (८७।१)

निक्षिप्तवन्तः श्रूयन्ते पुत्रेष्व् एव गुरुं धुरम् ॥ (८७।२)

गोपालस् तम् अथोवाच भविष्यति युवा यदा । (८८।१)

त्वं च वृद्धस् तदा युक्तं स्वयम् एव करिष्यसि ॥ (८८।२)

एवं निरुत्तराः कृत्वा प्रकृतीस् ताः सपालकाः । (८९।१)

सर्वतीर्थाम्बुकलशैर् अभ्यषिञ्चत् स पालकम् ॥ (८९।२)

आरोप्य चैनं त्वरितं सिंहासनम् उदङ्मुखः । (९०।१)

निर्जगाम पुरात् स्वस्माद् एकरात्रोषितो यथा ॥ (९०।२)

अथ राजनि काननावृते पुरम् आस्पन्दितलोकलोचनाम् । (९१।१)

निभृतश्वसितामयध्वनिं मृतकल्पां प्रविवेश पालकः ॥ (९१।२)