बृहत्कथाश्लोकसंग्रहBṛhatkathāślokasaṃgraha
Chapter 8
Select a line for its word-by-word analysis.
तत्रापश्यं पुरद्वारान् निर्यान्तीं जनताम् अहम् । (१।१)
tatrāpaśyaṃ puradvārān niryāntīṃ janatām aham |
अथ मां गोमुखो ऽवोचद् अर्यपुत्र किम् आस्यते । (६।१)
atha māṃ gomukho 'vocad aryaputra kim āsyate |
अयं वः समयो गन्तुम् इत्य् अथाहम् अवातरम् ॥ (६।२)
ayaṃ vaḥ samayo gantum ity athāham avātaram ||
नदन्नन्दिमृदङ्गादितूर्यः प्रचलम् अध्वगम् ॥ (७।२)
nadannandimṛdaṅgāditūryaḥ pracalam adhvagam ||
तुरंगहेषितैस् तारैर् मन्द्रैश् च गजगर्जितैः । (८।१)
turaṃgaheṣitais tārair mandraiś ca gajagarjitaiḥ |
सुयामुनस्थस् तत्रस्थम् अनुज्ञाभिनयेन माम् । (१०।१)
suyāmunasthas tatrastham anujñābhinayena mām |
गच्छ गच्छेति भूपलः क्षिप्तपाणिर् अचोदयत् ॥ (१०।२)
gaccha gaccheti bhūpalaḥ kṣiptapāṇir acodayat ||
अहं तु तं नमस्कृत्य हर्षम् अस्याभिवर्धयन् । (११।१)
ahaṃ tu taṃ namaskṛtya harṣam asyābhivardhayan |
प्राग्द्वारेण च निर्याय जनसंपद्दिदृक्षया । (१२।१)
prāgdvāreṇa ca niryāya janasaṃpaddidṛkṣayā |
राजमार्गम् अधिष्ठाय मन्दिरं गन्तुम् आरभे ॥ (१२।२)
rājamārgam adhiṣṭhāya mandiraṃ gantum ārabhe ||
अथाष्टाभिः शशाङ्काभैः कुङ्कुमस्थासकाङ्कितैः । (१३।१)
athāṣṭābhiḥ śaśāṅkābhaiḥ kuṅkumasthāsakāṅkitaiḥ |
हेमभाण्डैः प्रवहणं युक्तम् उक्षकुमारकैः ॥ (१३।२)
hemabhāṇḍaiḥ pravahaṇaṃ yuktam ukṣakumārakaiḥ ||
धवलाम्बरसंवीतं सज्योत्स्नम् इव मन्दिरम् । (१४।१)
dhavalāmbarasaṃvītaṃ sajyotsnam iva mandiram |
तत्र प्रवहणाच्छादछन्नार्धम् अहम् आननम् । (१५।१)
tatra pravahaṇācchādachannārdham aham ānanam |
अपश्यं मेघरुद्धार्धम् इव प्रालेयदीपितम् ॥ (१५।२)
apaśyaṃ megharuddhārdham iva prāleyadīpitam ||
न जानामि स्म केनापि तं बद्धं वन्दनाञ्जलिम् ॥ (१७।२)
na jānāmi sma kenāpi taṃ baddhaṃ vandanāñjalim ||
अथ मां गोमुखो ऽवोचत् स्रस्तेन मुकुटेन वः । (१८।१)
atha māṃ gomukho 'vocat srastena mukuṭena vaḥ |
याने कन्याभिर् उन्मुक्तस् तस्मिन् कलकलः पटुः ॥ (१९।२)
yāne kanyābhir unmuktas tasmin kalakalaḥ paṭuḥ ||
अन्यतश् च मुखं कृत्वा पार्श्वस्पन्दनसूचितम् । (२०।१)
anyataś ca mukhaṃ kṛtvā pārśvaspandanasūcitam |
गोमुखेन स्मितं सद्य उपक्षिप्तं कथान्तरम् ॥ (२०।२)
gomukhena smitaṃ sadya upakṣiptaṃ kathāntaram ||
क्रीडास्थानानि पश्यन्तः कारितानि रुमण्वता । (२१।१)
krīḍāsthānāni paśyantaḥ kāritāni rumaṇvatā |
यत् तत् प्रवहणं पूर्वं दृष्टं दृष्टं च तन् मया । (२२।१)
yat tat pravahaṇaṃ pūrvaṃ dṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ ca tan mayā |
स्थित्वा क्रीडागृहे रात्रिम् उत्थिताः प्रस्थितास् ततः ॥ (२४।२)
sthitvā krīḍāgṛhe rātrim utthitāḥ prasthitās tataḥ ||
नातिदूरम् अतिक्रम्य कृच्छ्राल् लब्धान्तराः पथि । (२५।१)
nātidūram atikramya kṛcchrāl labdhāntarāḥ pathi |
प्राप्ता नागवनोद्यानं शोभानिन्दितनन्दनम् ॥ (२५।२)
prāptā nāgavanodyānaṃ śobhāninditanandanam ||
यात्रां पश्यन् प्रयामि स्म जनताङ्गुलिदर्शितः ॥ (२६।२)
yātrāṃ paśyan prayāmi sma janatāṅgulidarśitaḥ ||
सेनापतिस् तु मां नीत्वा प्रांशु काञ्चनतोरणम् । (२७।१)
senāpatis tu māṃ nītvā prāṃśu kāñcanatoraṇam |
तत्राहं ससुहृद्वर्गः क्रीडास्नानाशनादिकः । (२८।१)
tatrāhaṃ sasuhṛdvargaḥ krīḍāsnānāśanādikaḥ |
क्रियाः कुर्वन् नयामि स्म नेत्रोन्मेषसमं दिवम् ॥ (२८।२)
kriyāḥ kurvan nayāmi sma netronmeṣasamaṃ divam ||
श्वः संपादयिता क्रीडा या वः सा कथ्यताम् इति ॥ (२९।२)
śvaḥ saṃpādayitā krīḍā yā vaḥ sā kathyatām iti ||
अभिनीय निशां प्रातः प्रतिष्ठामहे काननम् ॥ (३०।२)
abhinīya niśāṃ prātaḥ pratiṣṭhāmahe kānanam ||
अन्ये ऽपि मदनुज्ञाताः प्रीताः पौरकुमारकाः । (३१।१)
anye 'pi madanujñātāḥ prītāḥ paurakumārakāḥ |
अथ दुष्परिसंख्यानम् अपश्यं वनरन्ध्रगम् । (३२।१)
atha duṣparisaṃkhyānam apaśyaṃ vanarandhragam |
ततो निर्याय पीनाङ्गो निखर्वस् ताम्रलोचनः । (३३।१)
tato niryāya pīnāṅgo nikharvas tāmralocanaḥ |
तेनोक्तं भ्रातृजाया मे कीदृशी चिन्त्यमेखला । (३४।१)
tenoktaṃ bhrātṛjāyā me kīdṛśī cintyamekhalā |
तौ वा शाम्बरसारङ्गौ पुत्रौ कुशलिनाव् इति ॥ (३४।२)
tau vā śāmbarasāraṅgau putrau kuśalināv iti ||
सिंहशत्रुर् अवोचत् तं शिवं नः सकले कुले । (३५।१)
siṃhaśatrur avocat taṃ śivaṃ naḥ sakale kule |
यदर्थं वयम् आहूतास् तत् समाज्ञाप्यताम् इति ॥ (३५।२)
yadarthaṃ vayam āhūtās tat samājñāpyatām iti ||
न्यासस् तेन ससैन्येन प्रयत्नात् पाल्यताम् इति ॥ (३६।२)
nyāsas tena sasainyena prayatnāt pālyatām iti ||
तैलकुम्भसहस्रं च रुमण्वान् सिंहशत्रवे ॥ (३७।२)
tailakumbhasahasraṃ ca rumaṇvān siṃhaśatrave ||
निवृत्ते गोमुखेनोक्तम् अहो तातेन शोभितम् ॥ (३८।२)
nivṛtte gomukhenoktam aho tātena śobhitam ||
विज्ञातास्मदभिप्रायो न निवर्तेत यद् वयम् । (३९।१)
vijñātāsmadabhiprāyo na nivarteta yad vayam |
ततो द्वारादिमृगया प्रकारैर् बहुभिर् मृगान् । (४०।१)
tato dvārādimṛgayā prakārair bahubhir mṛgān |
निघ्नन्तो घातयन्तश् च न तृप्तिम् अलभामहि ॥ (४०।२)
nighnanto ghātayantaś ca na tṛptim alabhāmahi ||
अथ नाथम् अरण्यान्या द्विषन्तं वाजिकुञ्जरान् । (४१।१)
atha nātham araṇyānyā dviṣantaṃ vājikuñjarān |
रत्नबुद्बुदचित्राङ्गास् ततो ऽदृश्यन्त संघशः । (४२।१)
ratnabudbudacitrāṅgās tato 'dṛśyanta saṃghaśaḥ |
चरन्तः संचरन्तश् च तत्र वातमजा मृगाः ॥ (४२।२)
carantaḥ saṃcarantaś ca tatra vātamajā mṛgāḥ ||
तान् हन्तुं दर्शितोत्साहाश् चिरं हरिशिखादयः । (४३।१)
tān hantuṃ darśitotsāhāś ciraṃ hariśikhādayaḥ |
भग्नोत्साहा न्यवर्तन्त वीरेभ्य इव भीरवः ॥ (४३।२)
bhagnotsāhā nyavartanta vīrebhya iva bhīravaḥ ||
तैस् तु सेनापतिः पृष्टो न दृष्टाः कैश्चिद् ईदृशाः । (४४।१)
tais tu senāpatiḥ pṛṣṭo na dṛṣṭāḥ kaiścid īdṛśāḥ |
तेनोक्तम् अहम् अप्य् एतान् न जानामि पिता तु मे । (४५।१)
tenoktam aham apy etān na jānāmi pitā tu me |
प्रस्तावे क्वचिद् आचष्ट यां वार्त्तां कथयामि ताम् ॥ (४५।२)
prastāve kvacid ācaṣṭa yāṃ vārttāṃ kathayāmi tām ||
एतान् प्रदक्षिणीकृत्य येन क्षिप्तः शरः किल । (४८।१)
etān pradakṣiṇīkṛtya yena kṣiptaḥ śaraḥ kila |
तूणम् आयाति तस्यैव वित्त तं चक्रवर्तिनम् ॥ (४८।२)
tūṇam āyāti tasyaiva vitta taṃ cakravartinam ||
तान् अहं बद्धसंरम्भः प्रस्थितश् च विहिंसितुम् । (४९।१)
tān ahaṃ baddhasaṃrambhaḥ prasthitaś ca vihiṃsitum |
ते च मां दूरम् आकृष्य दिवं हंसा इवास्थिताः ॥ (४९।२)
te ca māṃ dūram ākṛṣya divaṃ haṃsā ivāsthitāḥ ||
सेनानुबद्धवर्त्मानः प्राप्ता हरिशिखादयः ॥ (५१।२)
senānubaddhavartmānaḥ prāptā hariśikhādayaḥ ||
ततः कुर्वन् परीहासं माम् अभाषत गोमुखः । (५२।१)
tataḥ kurvan parīhāsaṃ mām abhāṣata gomukhaḥ |
मयोक्तं न मयैको ऽपि हतः क्षिप्तस् तु यः शरः । (५३।१)
mayoktaṃ na mayaiko 'pi hataḥ kṣiptas tu yaḥ śaraḥ |
यश् चक्रवर्तिचिह्नानां स्फुटानाम् अग्रणीर् इति ॥ (५४।२)
yaś cakravarticihnānāṃ sphuṭānām agraṇīr iti ||
सिंहशत्रुर् अथ तामिषुं मुदा गोमुखादिभिर् अपूजयत् सह । (५५।१)
siṃhaśatrur atha tāmiṣuṃ mudā gomukhādibhir apūjayat saha |
सिद्धसार्थवधजातसंमदो दत्तकाङ्क्षितवराम् इवाम्बिकाम् ॥ (५५।२)
siddhasārthavadhajātasaṃmado dattakāṅkṣitavarām ivāmbikām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.