बृहत्कथाश्लोकसंग्रहBṛhatkathāślokasaṃgraha

Chapter 8

8 of 28 · 110 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

तत्रापश्यं पुरद्वारान् निर्यान्तीं जनताम् अहम् । (१।१)

tatrāpaśyaṃ puradvārān niryāntīṃ janatām aham |

1.2१.२

चित्रालंकारसंस्कारां वाचं कविमुखाद् इव ॥ (१।२)

citrālaṃkārasaṃskārāṃ vācaṃ kavimukhād iva ||

2.1२.१

तुरंगरथमातङ्गकरेणुशिबिकादिभिः । (२।१)

turaṃgarathamātaṅgakareṇuśibikādibhiḥ |

2.2२.२

कुटुम्बिपरिवारो ऽपि यत्रागच्छद् अमण्डनः ॥ (२।२)

kuṭumbiparivāro 'pi yatrāgacchad amaṇḍanaḥ ||

3.1३.१

इति संपश्यमानो ऽहम् अपश्यं हस्तिनीगतम् । (३।१)

iti saṃpaśyamāno 'ham apaśyaṃ hastinīgatam |

3.2३.२

निष्क्रामन्तं रुमण्वन्तम् आर्यवेषसहायकम् ॥ (३।२)

niṣkrāmantaṃ rumaṇvantam āryaveṣasahāyakam ||

4.1४.१

अध्यासितवशायूथम् अम्बाद्वयपुरःसरम् । (४।१)

adhyāsitavaśāyūtham ambādvayapuraḥsaram |

4.2४.२

कञ्चुक्यादिपरीवारम् अन्तःपुरम् अतः परम् ॥ (४।२)

kañcukyādiparīvāram antaḥpuram ataḥ param ||

5.1५.१

सार्धं मकरयष्ट्या च चञ्चद्रक्तपताकया । (५।१)

sārdhaṃ makarayaṣṭyā ca cañcadraktapatākayā |

5.2५.२

गणिकागणम् आकृष्टप्रमत्तजनमानसम् ॥ (५।२)

gaṇikāgaṇam ākṛṣṭapramattajanamānasam ||

6.1६.१

अथ मां गोमुखो ऽवोचद् अर्यपुत्र किम् आस्यते । (६।१)

atha māṃ gomukho 'vocad aryaputra kim āsyate |

6.2६.२

अयं वः समयो गन्तुम् इत्य् अथाहम् अवातरम् ॥ (६।२)

ayaṃ vaḥ samayo gantum ity athāham avātaram ||

7.1७.१

संचारिमेरुकूटाभम् आरुह्य ससुहृद् रथम् । (७।१)

saṃcārimerukūṭābham āruhya sasuhṛd ratham |

7.2७.२

नदन्नन्दिमृदङ्गादितूर्यः प्रचलम् अध्वगम् ॥ (७।२)

nadannandimṛdaṅgāditūryaḥ pracalam adhvagam ||

8.1८.१

तुरंगहेषितैस् तारैर् मन्द्रैश् च गजगर्जितैः । (८।१)

turaṃgaheṣitais tārair mandraiś ca gajagarjitaiḥ |

8.2८.२

शिखण्डिघनसंघातनिर्घोष इव जृम्भितम् ॥ (८।२)

śikhaṇḍighanasaṃghātanirghoṣa iva jṛmbhitam ||

9.1९.१

जनसंघट्टनिष्पिष्टतुलाकोटिकमेखलम् । (९।१)

janasaṃghaṭṭaniṣpiṣṭatulākoṭikamekhalam |

9.2९.२

राजमार्गम् अतिक्रम्य राजद्वारम् अयासिषम् ॥ (९।२)

rājamārgam atikramya rājadvāram ayāsiṣam ||

10.1१०.१

सुयामुनस्थस् तत्रस्थम् अनुज्ञाभिनयेन माम् । (१०।१)

suyāmunasthas tatrastham anujñābhinayena mām |

10.2१०.२

गच्छ गच्छेति भूपलः क्षिप्तपाणिर् अचोदयत् ॥ (१०।२)

gaccha gaccheti bhūpalaḥ kṣiptapāṇir acodayat ||

11.1११.१

अहं तु तं नमस्कृत्य हर्षम् अस्याभिवर्धयन् । (११।१)

ahaṃ tu taṃ namaskṛtya harṣam asyābhivardhayan |

11.2११.२

प्रातिष्ठे बन्दिसंघातप्रयुक्तजयघोषणः ॥ (११।२)

prātiṣṭhe bandisaṃghātaprayuktajayaghoṣaṇaḥ ||

12.1१२.१

प्राग्द्वारेण च निर्याय जनसंपद्दिदृक्षया । (१२।१)

prāgdvāreṇa ca niryāya janasaṃpaddidṛkṣayā |

12.2१२.२

राजमार्गम् अधिष्ठाय मन्दिरं गन्तुम् आरभे ॥ (१२।२)

rājamārgam adhiṣṭhāya mandiraṃ gantum ārabhe ||

13.1१३.१

अथाष्टाभिः शशाङ्काभैः कुङ्कुमस्थासकाङ्कितैः । (१३।१)

athāṣṭābhiḥ śaśāṅkābhaiḥ kuṅkumasthāsakāṅkitaiḥ |

13.2१३.२

हेमभाण्डैः प्रवहणं युक्तम् उक्षकुमारकैः ॥ (१३।२)

hemabhāṇḍaiḥ pravahaṇaṃ yuktam ukṣakumārakaiḥ ||

14.1१४.१

धवलाम्बरसंवीतं सज्योत्स्नम् इव मन्दिरम् । (१४।१)

dhavalāmbarasaṃvītaṃ sajyotsnam iva mandiram |

14.2१४.२

गृहीतमन्दसंचारं पश्यामि स्म समीपगम् ॥ (१४।२)

gṛhītamandasaṃcāraṃ paśyāmi sma samīpagam ||

15.1१५.१

तत्र प्रवहणाच्छादछन्नार्धम् अहम् आननम् । (१५।१)

tatra pravahaṇācchādachannārdham aham ānanam |

15.2१५.२

अपश्यं मेघरुद्धार्धम् इव प्रालेयदीपितम् ॥ (१५।२)

apaśyaṃ megharuddhārdham iva prāleyadīpitam ||

16.1१६.१

ललाटतटविन्यस्तमृदुताम्राङ्गुलिद्वयम् । (१६।१)

lalāṭataṭavinyastamṛdutāmrāṅgulidvayam |

16.2१६.२

निबद्धम् अञ्जलिं चारुसरोजमुकुलाकृतिम् ॥ (१६।२)

nibaddham añjaliṃ cārusarojamukulākṛtim ||

17.1१७.१

कामोपचारविज्ञानशून्यो यस्माद् अहं ततः । (१७।१)

kāmopacāravijñānaśūnyo yasmād ahaṃ tataḥ |

17.2१७.२

न जानामि स्म केनापि तं बद्धं वन्दनाञ्जलिम् ॥ (१७।२)

na jānāmi sma kenāpi taṃ baddhaṃ vandanāñjalim ||

18.1१८.१

अथ मां गोमुखो ऽवोचत् स्रस्तेन मुकुटेन वः । (१८।१)

atha māṃ gomukho 'vocat srastena mukuṭena vaḥ |

18.2१८.२

ललाटम् आवृतं तेन तत् समाधीयताम् इति ॥ (१८।२)

lalāṭam āvṛtaṃ tena tat samādhīyatām iti ||

19.1१९.१

अथामृष्टे ललाटान्ते मया दक्षिणपाणिना । (१९।१)

athāmṛṣṭe lalāṭānte mayā dakṣiṇapāṇinā |

19.2१९.२

याने कन्याभिर् उन्मुक्तस् तस्मिन् कलकलः पटुः ॥ (१९।२)

yāne kanyābhir unmuktas tasmin kalakalaḥ paṭuḥ ||

20.1२०.१

अन्यतश् च मुखं कृत्वा पार्श्वस्पन्दनसूचितम् । (२०।१)

anyataś ca mukhaṃ kṛtvā pārśvaspandanasūcitam |

20.2२०.२

गोमुखेन स्मितं सद्य उपक्षिप्तं कथान्तरम् ॥ (२०।२)

gomukhena smitaṃ sadya upakṣiptaṃ kathāntaram ||

21.1२१.१

क्रीडास्थानानि पश्यन्तः कारितानि रुमण्वता । (२१।१)

krīḍāsthānāni paśyantaḥ kāritāni rumaṇvatā |

21.2२१.२

समासीदाम कालिन्दीं तरज्जननिरन्तराम् ॥ (२१।२)

samāsīdāma kālindīṃ tarajjananirantarām ||

22.1२२.१

यत् तत् प्रवहणं पूर्वं दृष्टं दृष्टं च तन् मया । (२२।१)

yat tat pravahaṇaṃ pūrvaṃ dṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ ca tan mayā |

22.2२२.२

उत्तार्यमाणं यमुनां सादरेण रुमण्वता ॥ (२२।२)

uttāryamāṇaṃ yamunāṃ sādareṇa rumaṇvatā ||

23.1२३.१

उत्साहितनिषादेन सिद्धयात्रेति वादिना । (२३।१)

utsāhitaniṣādena siddhayātreti vādinā |

23.2२३.२

नावः संचरता नावं तेनैवोत्तारिता वयम् ॥ (२३।२)

nāvaḥ saṃcaratā nāvaṃ tenaivottāritā vayam ||

24.1२४.१

सुखं विहितसंभारे नदीतटनिवेशिते । (२४।१)

sukhaṃ vihitasaṃbhāre nadītaṭaniveśite |

24.2२४.२

स्थित्वा क्रीडागृहे रात्रिम् उत्थिताः प्रस्थितास् ततः ॥ (२४।२)

sthitvā krīḍāgṛhe rātrim utthitāḥ prasthitās tataḥ ||

25.1२५.१

नातिदूरम् अतिक्रम्य कृच्छ्राल् लब्धान्तराः पथि । (२५।१)

nātidūram atikramya kṛcchrāl labdhāntarāḥ pathi |

25.2२५.२

प्राप्ता नागवनोद्यानं शोभानिन्दितनन्दनम् ॥ (२५।२)

prāptā nāgavanodyānaṃ śobhāninditanandanam ||

26.1२६.१

संततानन्तवृत्तान्तां नितान्तहितकौतुकः । (२६।१)

saṃtatānantavṛttāntāṃ nitāntahitakautukaḥ |

26.2२६.२

यात्रां पश्यन् प्रयामि स्म जनताङ्गुलिदर्शितः ॥ (२६।२)

yātrāṃ paśyan prayāmi sma janatāṅgulidarśitaḥ ||

27.1२७.१

सेनापतिस् तु मां नीत्वा प्रांशु काञ्चनतोरणम् । (२७।१)

senāpatis tu māṃ nītvā prāṃśu kāñcanatoraṇam |

27.2२७.२

कॢप्तनानाविधाक्रीडं यात्रागृहम् अवशयत् ॥ (२७।२)

kḷptanānāvidhākrīḍaṃ yātrāgṛham avaśayat ||

28.1२८.१

तत्राहं ससुहृद्वर्गः क्रीडास्नानाशनादिकः । (२८।१)

tatrāhaṃ sasuhṛdvargaḥ krīḍāsnānāśanādikaḥ |

28.2२८.२

क्रियाः कुर्वन् नयामि स्म नेत्रोन्मेषसमं दिवम् ॥ (२८।२)

kriyāḥ kurvan nayāmi sma netronmeṣasamaṃ divam ||

29.1२९.१

अथ प्रदोषे सेनानीर् आगत्यास्मान् अभाषत । (२९।१)

atha pradoṣe senānīr āgatyāsmān abhāṣata |

29.2२९.२

श्वः संपादयिता क्रीडा या वः सा कथ्यताम् इति ॥ (२९।२)

śvaḥ saṃpādayitā krīḍā yā vaḥ sā kathyatām iti ||

30.1३०.१

मृगयेति मयाख्याते याते सेनापतौ वयम् । (३०।१)

mṛgayeti mayākhyāte yāte senāpatau vayam |

30.2३०.२

अभिनीय निशां प्रातः प्रतिष्ठामहे काननम् ॥ (३०।२)

abhinīya niśāṃ prātaḥ pratiṣṭhāmahe kānanam ||

31.1३१.१

अन्ये ऽपि मदनुज्ञाताः प्रीताः पौरकुमारकाः । (३१।१)

anye 'pi madanujñātāḥ prītāḥ paurakumārakāḥ |

31.2३१.२

करेणुकरभाश्वादिवाहनाः संघशो ऽव्रजन् ॥ (३१।२)

kareṇukarabhāśvādivāhanāḥ saṃghaśo 'vrajan ||

32.1३२.१

अथ दुष्परिसंख्यानम् अपश्यं वनरन्ध्रगम् । (३२।१)

atha duṣparisaṃkhyānam apaśyaṃ vanarandhragam |

32.2३२.२

प्लुष्टस्थाणुवनाकारपुलिन्दबलम् अग्रतः ॥ (३२।२)

pluṣṭasthāṇuvanākārapulindabalam agrataḥ ||

33.1३३.१

ततो निर्याय पीनाङ्गो निखर्वस् ताम्रलोचनः । (३३।१)

tato niryāya pīnāṅgo nikharvas tāmralocanaḥ |

33.2३३.२

सेनापतिः सिंहशत्रुः सेनापतिम् अवन्दत ॥ (३३।२)

senāpatiḥ siṃhaśatruḥ senāpatim avandata ||

34.1३४.१

तेनोक्तं भ्रातृजाया मे कीदृशी चिन्त्यमेखला । (३४।१)

tenoktaṃ bhrātṛjāyā me kīdṛśī cintyamekhalā |

34.2३४.२

तौ वा शाम्बरसारङ्गौ पुत्रौ कुशलिनाव् इति ॥ (३४।२)

tau vā śāmbarasāraṅgau putrau kuśalināv iti ||

35.1३५.१

सिंहशत्रुर् अवोचत् तं शिवं नः सकले कुले । (३५।१)

siṃhaśatrur avocat taṃ śivaṃ naḥ sakale kule |

35.2३५.२

यदर्थं वयम् आहूतास् तत् समाज्ञाप्यताम् इति ॥ (३५।२)

yadarthaṃ vayam āhūtās tat samājñāpyatām iti ||

36.1३६.१

रुमण्वान् अब्रवीद् एष कुमारः ससुहृत् तव । (३६।१)

rumaṇvān abravīd eṣa kumāraḥ sasuhṛt tava |

36.2३६.२

न्यासस् तेन ससैन्येन प्रयत्नात् पाल्यताम् इति ॥ (३६।२)

nyāsas tena sasainyena prayatnāt pālyatām iti ||

37.1३७.१

नैलहारिद्रकौसुम्भवासोराशिम् अदापयत् । (३७।१)

nailahāridrakausumbhavāsorāśim adāpayat |

37.2३७.२

तैलकुम्भसहस्रं च रुमण्वान् सिंहशत्रवे ॥ (३७।२)

tailakumbhasahasraṃ ca rumaṇvān siṃhaśatrave ||

38.1३८.१

सुसंविहितरक्षं माम् अनुज्ञाप्य रुमण्वति । (३८।१)

susaṃvihitarakṣaṃ mām anujñāpya rumaṇvati |

38.2३८.२

निवृत्ते गोमुखेनोक्तम् अहो तातेन शोभितम् ॥ (३८।२)

nivṛtte gomukhenoktam aho tātena śobhitam ||

39.1३९.१

विज्ञातास्मदभिप्रायो न निवर्तेत यद् वयम् । (३९।१)

vijñātāsmadabhiprāyo na nivarteta yad vayam |

39.2३९.२

कुमारवटकेवेयं भवेद् दारुणयन्त्रणा ॥ (३९।२)

kumāravaṭakeveyaṃ bhaved dāruṇayantraṇā ||

40.1४०.१

ततो द्वारादिमृगया प्रकारैर् बहुभिर् मृगान् । (४०।१)

tato dvārādimṛgayā prakārair bahubhir mṛgān |

40.2४०.२

निघ्नन्तो घातयन्तश् च न तृप्तिम् अलभामहि ॥ (४०।२)

nighnanto ghātayantaś ca na tṛptim alabhāmahi ||

41.1४१.१

अथ नाथम् अरण्यान्या द्विषन्तं वाजिकुञ्जरान् । (४१।१)

atha nātham araṇyānyā dviṣantaṃ vājikuñjarān |

41.2४१.२

यमाय प्रहिणोति स्म महिषं मरुभूतिकः ॥ (४१।२)

yamāya prahiṇoti sma mahiṣaṃ marubhūtikaḥ ||

42.1४२.१

रत्नबुद्बुदचित्राङ्गास् ततो ऽदृश्यन्त संघशः । (४२।१)

ratnabudbudacitrāṅgās tato 'dṛśyanta saṃghaśaḥ |

42.2४२.२

चरन्तः संचरन्तश् च तत्र वातमजा मृगाः ॥ (४२।२)

carantaḥ saṃcarantaś ca tatra vātamajā mṛgāḥ ||

43.1४३.१

तान् हन्तुं दर्शितोत्साहाश् चिरं हरिशिखादयः । (४३।१)

tān hantuṃ darśitotsāhāś ciraṃ hariśikhādayaḥ |

43.2४३.२

भग्नोत्साहा न्यवर्तन्त वीरेभ्य इव भीरवः ॥ (४३।२)

bhagnotsāhā nyavartanta vīrebhya iva bhīravaḥ ||

44.1४४.१

तैस् तु सेनापतिः पृष्टो न दृष्टाः कैश्चिद् ईदृशाः । (४४।१)

tais tu senāpatiḥ pṛṣṭo na dṛṣṭāḥ kaiścid īdṛśāḥ |

44.2४४.२

मृगा यदि च जानासि ततो नः कथ्यताम् इति ॥ (४४।२)

mṛgā yadi ca jānāsi tato naḥ kathyatām iti ||

45.1४५.१

तेनोक्तम् अहम् अप्य् एतान् न जानामि पिता तु मे । (४५।१)

tenoktam aham apy etān na jānāmi pitā tu me |

45.2४५.२

प्रस्तावे क्वचिद् आचष्ट यां वार्त्तां कथयामि ताम् ॥ (४५।२)

prastāve kvacid ācaṣṭa yāṃ vārttāṃ kathayāmi tām ||

46.1४६.१

उत्पद्यते यदा लोके चक्रवर्ती तदा किल । (४६।१)

utpadyate yadā loke cakravartī tadā kila |

46.2४६.२

एवंरूपजवाकारा दृश्यन्ते मृगजातयः ॥ (४६।२)

evaṃrūpajavākārā dṛśyante mṛgajātayaḥ ||

47.1४७.१

न चेश्वरशरेणापि त्रिपुरेन्धनदाहिना । (४७।१)

na ceśvaraśareṇāpi tripurendhanadāhinā |

47.2४७.२

समासादयितुं शक्याः कुत एवान्यसायकैः ॥ (४७।२)

samāsādayituṃ śakyāḥ kuta evānyasāyakaiḥ ||

48.1४८.१

एतान् प्रदक्षिणीकृत्य येन क्षिप्तः शरः किल । (४८।१)

etān pradakṣiṇīkṛtya yena kṣiptaḥ śaraḥ kila |

48.2४८.२

तूणम् आयाति तस्यैव वित्त तं चक्रवर्तिनम् ॥ (४८।२)

tūṇam āyāti tasyaiva vitta taṃ cakravartinam ||

49.1४९.१

तान् अहं बद्धसंरम्भः प्रस्थितश् च विहिंसितुम् । (४९।१)

tān ahaṃ baddhasaṃrambhaḥ prasthitaś ca vihiṃsitum |

49.2४९.२

ते च मां दूरम् आकृष्य दिवं हंसा इवास्थिताः ॥ (४९।२)

te ca māṃ dūram ākṛṣya divaṃ haṃsā ivāsthitāḥ ||

50.1५०.१

अथावतीर्य तुरंगाद् गृहीतप्रबलश्रमः । (५०।१)

athāvatīrya turaṃgād gṛhītaprabalaśramaḥ |

50.2५०.२

रमणीयसरस्तीरतरुच्छायाम् उपाश्रयम् ॥ (५०।२)

ramaṇīyasarastīratarucchāyām upāśrayam ||

51.1५१.१

चिरान् मृगयमाणा मां तुरंगपदवर्त्मना । (५१।१)

cirān mṛgayamāṇā māṃ turaṃgapadavartmanā |

51.2५१.२

सेनानुबद्धवर्त्मानः प्राप्ता हरिशिखादयः ॥ (५१।२)

senānubaddhavartmānaḥ prāptā hariśikhādayaḥ ||

52.1५२.१

ततः कुर्वन् परीहासं माम् अभाषत गोमुखः । (५२।१)

tataḥ kurvan parīhāsaṃ mām abhāṣata gomukhaḥ |

52.2५२.२

कियन्तो वातहरिणा युष्माभिर् निहता इति ॥ (५२।२)

kiyanto vātahariṇā yuṣmābhir nihatā iti ||

53.1५३.१

मयोक्तं न मयैको ऽपि हतः क्षिप्तस् तु यः शरः । (५३।१)

mayoktaṃ na mayaiko 'pi hataḥ kṣiptas tu yaḥ śaraḥ |

53.2५३.२

प्रदक्षिणीकृत्य स तान् एष तूणं ममागतः ॥ (५३।२)

pradakṣiṇīkṛtya sa tān eṣa tūṇaṃ mamāgataḥ ||

54.1५४.१

अथ तेनोक्तम् एतस्य शरराजस्य पूजनम् । (५४।१)

atha tenoktam etasya śararājasya pūjanam |

54.2५४.२

यश् चक्रवर्तिचिह्नानां स्फुटानाम् अग्रणीर् इति ॥ (५४।२)

yaś cakravarticihnānāṃ sphuṭānām agraṇīr iti ||

55.1५५.१

सिंहशत्रुर् अथ तामिषुं मुदा गोमुखादिभिर् अपूजयत् सह । (५५।१)

siṃhaśatrur atha tāmiṣuṃ mudā gomukhādibhir apūjayat saha |

55.2५५.२

सिद्धसार्थवधजातसंमदो दत्तकाङ्क्षितवराम् इवाम्बिकाम् ॥ (५५।२)

siddhasārthavadhajātasaṃmado dattakāṅkṣitavarām ivāmbikām ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Bṛhatkathāślokasaṃgraha, 8

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit