बृहत्कथाश्लोकसंग्रहBṛhatkathāślokasaṃgraha
Chapter 14
Select a line for its word-by-word analysis.
ततस् ताम् अब्रवं भीरु त्वम् एव हि मम प्रिया । (१।१)
tatas tām abravaṃ bhīru tvam eva hi mama priyā |
यस्मात् तेन विशुद्ध्यर्थं स्वानम् आचरितं तया ॥ (२।२)
yasmāt tena viśuddhyarthaṃ svānam ācaritaṃ tayā ||
यः कुबेराधिकस्वो ऽपि निःस्व एव दिनात्यये ॥ (४।२)
yaḥ kuberādhikasvo 'pi niḥsva eva dinātyaye ||
तृणाय मन्यते स्थैर्याद् या देवीं पृथिवीम् अपि ॥ (५।२)
tṛṇāya manyate sthairyād yā devīṃ pṛthivīm api ||
तौ च पुत्रम् अविन्दन्तौ चिरं दुःखम् अतिष्ठताम् । (६।१)
tau ca putram avindantau ciraṃ duḥkham atiṣṭhatām |
तौ मनःपुत्रिकां नाम कुलविद्यां सुतार्थिनौ । (७।१)
tau manaḥputrikāṃ nāma kulavidyāṃ sutārthinau |
भविता भवतोः पुत्रः पुत्रकौ दुःखम् उझतम् ॥ (८।२)
bhavitā bhavatoḥ putraḥ putrakau duḥkham ujhatam ||
काले क्वचिद् अतीते च प्रसूता पृथिवी सुतम् । (१०।१)
kāle kvacid atīte ca prasūtā pṛthivī sutam |
त्रिवर्गम् अक्षतं देवी पृथिवीव सुरक्षिता ॥ (१०।२)
trivargam akṣataṃ devī pṛthivīva surakṣitā ||
मनःपुत्रिकया दत्तः स यस्मात् कुलविद्यया । (११।१)
manaḥputrikayā dattaḥ sa yasmāt kulavidyayā |
तस्मान् मानसवेगाख्यः पुत्रः पित्रा प्रसाधितः ॥ (११।२)
tasmān mānasavegākhyaḥ putraḥ pitrā prasādhitaḥ ||
संवत्सरत्रये ऽतीते जाताया दुहितुः कृतम् । (१२।१)
saṃvatsaratraye 'tīte jātāyā duhituḥ kṛtam |
वेगवान् एकदा स्नातः प्रीणिताग्निसुरद्विजः । (१४।१)
vegavān ekadā snātaḥ prīṇitāgnisuradvijaḥ |
भद्रासनस्थम् आत्मानं ददर्श आदर्शमण्डले ॥ (१४।२)
bhadrāsanastham ātmānaṃ dadarśa ādarśamaṇḍale ||
ततो भद्रासनं त्यक्त्वा वसुधास्थण्डिले स्थितः । (१६।१)
tato bhadrāsanaṃ tyaktvā vasudhāsthaṇḍile sthitaḥ |
तेनोक्तं पलितं दृष्ट्वा मनःपुत्रिकवंशजाः । (१७।१)
tenoktaṃ palitaṃ dṛṣṭvā manaḥputrikavaṃśajāḥ |
तत् प्रजाः पालयेः पुत्र प्रजास् त्वां पालयन्तु च । (१८।१)
tat prajāḥ pālayeḥ putra prajās tvāṃ pālayantu ca |
पालितैर् हि मृगेन्द्रो ऽपि काननैर् एव पाल्यते ॥ (१८।२)
pālitair hi mṛgendro 'pi kānanair eva pālyate ||
राजा मन्दसुखोत्कण्ठः प्रतियातस् तपोवनम् ॥ (१९।२)
rājā mandasukhotkaṇṭhaḥ pratiyātas tapovanam ||
भर्त्रा निवर्त्यमानापि वचोभिः सोपपत्तिभिः । (२०।१)
bhartrā nivartyamānāpi vacobhiḥ sopapattibhiḥ |
न निवृत्ता यदा देवी तदोपायं प्रयुक्तवान् ॥ (२०।२)
na nivṛttā yadā devī tadopāyaṃ prayuktavān ||
अद्यैवाहं च्युतो राज्याद् अद्यैवेयं पतिव्रता । (२१।१)
adyaivāhaṃ cyuto rājyād adyaiveyaṃ pativratā |
न मे सम्पादयत्य् आज्ञाम् अहो धर्मः सताम् इति ॥ (२१।२)
na me sampādayaty ājñām aho dharmaḥ satām iti ||
ततो ह्रीता च भीता च साश्रुश्रेणिः सवेपथुः । (२२।१)
tato hrītā ca bhītā ca sāśruśreṇiḥ savepathuḥ |
पादयोः पतिता पत्युर् व्यज्ञापयद् असौ शनैः ॥ (२२।२)
pādayoḥ patitā patyur vyajñāpayad asau śanaiḥ ||
सो ऽब्रवीद् दुर्लभं पुत्रं स्थिरसिंहासनास्थितम् । (२४।१)
so 'bravīd durlabhaṃ putraṃ sthirasiṃhāsanāsthitam |
भर्तारं वेगवत्याश् च दृष्ट्वा द्रष्टासि माम् इति ॥ (२४।२)
bhartāraṃ vegavatyāś ca dṛṣṭvā draṣṭāsi mām iti ||
एवं चैव च कल्याणि पिता विज्ञाप्यताम् इति । (२५।१)
evaṃ caiva ca kalyāṇi pitā vijñāpyatām iti |
उक्ता वेगवती मात्रा पितरं प्रणताब्रवीत् ॥ (२५।२)
uktā vegavatī mātrā pitaraṃ praṇatābravīt ||
तात त्वयि वनं याते को मे दास्यति मोदकान् । (२६।१)
tāta tvayi vanaṃ yāte ko me dāsyati modakān |
तेनोक्तं येन येनार्थो दुर्लभेनापि केनचित् । (२७।१)
tenoktaṃ yena yenārtho durlabhenāpi kenacit |
तत् तन् मानसवेगस् ते भ्राता दातास्यताम् इति ॥ (२७।२)
tat tan mānasavegas te bhrātā dātāsyatām iti ||
इति राज्यकलत्रमित्रपुत्रान् गृहधामं च तृणाय मन्यमानः । (२८।१)
iti rājyakalatramitraputrān gṛhadhāmaṃ ca tṛṇāya manyamānaḥ |
गुरुसत्त्वरजस्तमःकलङ्कां प्रकृतिं हातुम् अगाद् वनं नरेन्द्रः ॥ (२८।२)
gurusattvarajastamaḥkalaṅkāṃ prakṛtiṃ hātum agād vanaṃ narendraḥ ||
अथ याते क्वचित् काले मातङ्गाधिपतेः सुता । (३०।१)
atha yāte kvacit kāle mātaṅgādhipateḥ sutā |
सा स्म वेगवतीम् आह राजपुत्रि किम् आस्यते । (३१।१)
sā sma vegavatīm āha rājaputri kim āsyate |
शृङ्गकुञ्जनितम्बेषु तस्य रम्येषु रम्यताम् । (३२।१)
śṛṅgakuñjanitambeṣu tasya ramyeṣu ramyatām |
नेत्रापिधानिकाख्यानपुत्रिकाकन्दुकैर् इति ॥ (३२।२)
netrāpidhānikākhyānaputrikākandukair iti ||
तयोक्तं नास्ति मे शक्तिर् गन्तुम् आकाशवर्त्मना । (३३।१)
tayoktaṃ nāsti me śaktir gantum ākāśavartmanā |
अलब्धकुलविद्यायाः सखि तन् मृष्यताम् इति ॥ (३३।२)
alabdhakulavidyāyāḥ sakhi tan mṛṣyatām iti ||
उपहस्य ततस् तास् ताम् उच्चैस् ताडितपाणयः । (३४।१)
upahasya tatas tās tām uccais tāḍitapāṇayaḥ |
आधताम्बरपक्षाः खं हंसकन्या इवास्थिताः ॥ (३४।२)
ādhatāmbarapakṣāḥ khaṃ haṃsakanyā ivāsthitāḥ ||
तेन चोक्ताङ्कम् आरोप्य मातः किं दीयताम् इति ॥ (३५।२)
tena coktāṅkam āropya mātaḥ kiṃ dīyatām iti ||
तयोक्तं देहि मे विद्यां महाराज ससाधनाम् । (३६।१)
tayoktaṃ dehi me vidyāṃ mahārāja sasādhanām |
सिद्धविद्याभिर् अद्याहं सखीभिर् हासिता यतः ॥ (३६।२)
siddhavidyābhir adyāhaṃ sakhībhir hāsitā yataḥ ||
गता वेगवतीं द्रष्टुम् आषाढं ससखी सखीम् ॥ (३८।२)
gatā vegavatīṃ draṣṭum āṣāḍhaṃ sasakhī sakhīm ||
वेगवत्यपि सास्थानं गत्वा भ्रातरम् अब्रवीत् । (४०।१)
vegavatyapi sāsthānaṃ gatvā bhrātaram abravīt |
किम् अयं क्षिप्यते कालो विद्या मे दीयताम् इति ॥ (४०।२)
kim ayaṃ kṣipyate kālo vidyā me dīyatām iti ||
तेनोक्तम् अपि दास्यामि त्वरसे किम् अकारणम् । (४१।१)
tenoktam api dāsyāmi tvarase kim akāraṇam |
गुरुकार्यक्रियाव्यग्रं किं न पश्यसि माम् इति ॥ (४१।२)
gurukāryakriyāvyagraṃ kiṃ na paśyasi mām iti ||
सा गत्वा मन्युभारेण स्फुरन्तीव त्वरावती । (४२।१)
sā gatvā manyubhāreṇa sphurantīva tvarāvatī |
अपतन् मातुर् उत्सङ्गे संतप्तेव वशा ह्रदे ॥ (४२।२)
apatan mātur utsaṅge saṃtapteva vaśā hrade ||
पृथिवी तु समाहूय सचिवौ भर्तुर् अब्रवीत् । (४३।१)
pṛthivī tu samāhūya sacivau bhartur abravīt |
अन्तरङ्गो हि संबन्धः पुत्रैः पित्रोर् अकृत्रिमः । (४४।१)
antaraṅgo hi saṃbandhaḥ putraiḥ pitror akṛtrimaḥ |
भ्रातरस् तु द्विषन्त्य् एव भ्रातॄन् एकोदरान् अपि ॥ (४४।२)
bhrātaras tu dviṣanty eva bhrātṝn ekodarān api ||
ते ऽपश्यंस् तत्र वृन्दानि तापसानां तपस्यताम् ॥ (४६।२)
te 'paśyaṃs tatra vṛndāni tāpasānāṃ tapasyatām ||
पृच्छन्ति स्म च तत्रैकम् अभिवाद्य तपस्विनम् । (४७।१)
pṛcchanti sma ca tatraikam abhivādya tapasvinam |
ब्रह्मन् ब्रूहि तम् उद्देशं यत्रास्ते वेगवान् इति ॥ (४७।२)
brahman brūhi tam uddeśaṃ yatrāste vegavān iti ||
सो ऽब्रवीत् पर्वताग्रे ऽसाव् अङ्गुष्ठाग्रेण तिष्ठति । (४८।१)
so 'bravīt parvatāgre 'sāv aṅguṣṭhāgreṇa tiṣṭhati |
अनुगच्छति गच्छन्तम् अंशुमन्तं च चक्षुषा ॥ (४८।२)
anugacchati gacchantam aṃśumantaṃ ca cakṣuṣā ||
पर्णशाला च तस्येयं यस्याः सिंहमतङ्गजौ । (४९।१)
parṇaśālā ca tasyeyaṃ yasyāḥ siṃhamataṅgajau |
अङ्गणे क्रीडतः प्रीताव् इमौ च शिखिपन्नगौ ॥ (४९।२)
aṅgaṇe krīḍataḥ prītāv imau ca śikhipannagau ||
आसन्नागमनश् चासौ दग्धं हि कठिनैः करैः । (५०।१)
āsannāgamanaś cāsau dagdhaṃ hi kaṭhinaiḥ karaiḥ |
तस्याह्लादयितुं चक्षुर् एष मन्दायते रविः ॥ (५०।२)
tasyāhlādayituṃ cakṣur eṣa mandāyate raviḥ ||
अब्रवीन् मन्त्रिणौ नायं मम तातः स वेगवान् ॥ (५२।२)
abravīn mantriṇau nāyaṃ mama tātaḥ sa vegavān ||
तस्य चन्द्रप्रभच्छत्त्रप्रभाः समुकुटप्रभाः । (५३।१)
tasya candraprabhacchattraprabhāḥ samukuṭaprabhāḥ |
प्रभासयन्ति धावन्तीं पुरः सामन्तसन्ततिम् ॥ (५३।२)
prabhāsayanti dhāvantīṃ puraḥ sāmantasantatim ||
त्यक्तवैरैः सहायाति नूनं को ऽपीन्द्रजालिकः ॥ (५४।२)
tyaktavairaiḥ sahāyāti nūnaṃ ko 'pīndrajālikaḥ ||
ताभ्याम् उक्तं स एवायं तथा चेत्थं च दृश्यते । (५५।१)
tābhyām uktaṃ sa evāyaṃ tathā cetthaṃ ca dṛśyate |
तादृशा एव दृश्यन्ते तथा चेत्थं च साधवः ॥ (५५।२)
tādṛśā eva dṛśyante tathā cetthaṃ ca sādhavaḥ ||
वन्द्यतां च पितेत्य् उक्ता वन्दमानार्द्रचक्षुषा । (५६।१)
vandyatāṃ ca pitety uktā vandamānārdracakṣuṣā |
अङ्कम् आरोपिता पित्रा रूढदर्भाङ्कुरव्रणम् ॥ (५६।२)
aṅkam āropitā pitrā rūḍhadarbhāṅkuravraṇam ||
मन्त्रिणाव् अपि भर्तारम् उचितान्तरवर्तिनौ । (५७।१)
mantriṇāv api bhartāram ucitāntaravartinau |
आगच्छ तं ममाभ्याशम् अलं स्थित्वातिदूरतः । (५८।१)
āgaccha taṃ mamābhyāśam alaṃ sthitvātidūrataḥ |
आसन्नस्थण्डिलस्थौ तौ पृष्टवान् अथ वेगवान् । (५९।१)
āsannasthaṇḍilasthau tau pṛṣṭavān atha vegavān |
राज्ञो मानसवेगस्य राज्यं नो वर्ण्यताम् इति ॥ (५९।२)
rājño mānasavegasya rājyaṃ no varṇyatām iti ||
ताभ्याम् उक्तम् अशक्यं तद् गुणाढ्येनापि शंसितुम् । (६०।१)
tābhyām uktam aśakyaṃ tad guṇāḍhyenāpi śaṃsitum |
तम् अपेक्ष्य तु राजानः शेषाश् छत्त्रविडम्बकाः ॥ (६०।२)
tam apekṣya tu rājānaḥ śeṣāś chattraviḍambakāḥ ||
विद्यालाभार्थम् इत्य् उक्तं तस्मै ताभ्यां सविस्तरम् ॥ (६१।२)
vidyālābhārtham ity uktaṃ tasmai tābhyāṃ savistaram ||
तेनोक्तम् अचिराद् एषा लब्धविद्या गमिष्यति । (६२।१)
tenoktam acirād eṣā labdhavidyā gamiṣyati |
युवाभ्यां नीतिपन्नाभ्यां स बालः पाल्यताम् इति ॥ (६२।२)
yuvābhyāṃ nītipannābhyāṃ sa bālaḥ pālyatām iti ||
उच्चिन्वन्ती कदाचित् सा फुल्लां काननमल्लिकाम् । (६५।१)
uccinvantī kadācit sā phullāṃ kānanamallikām |
हा सर्पेणास्मि दष्टेति साक्रन्दागमद् आश्रमम् ॥ (६५।२)
hā sarpeṇāsmi daṣṭeti sākrandāgamad āśramam ||
मा राजदारिके भैषीर् इत्य् उक्त्वा परिवारिता ॥ (६६।२)
mā rājadārike bhaiṣīr ity uktvā parivāritā ||
क्वासौ क्वासौ खलः सर्प इति पृष्टा कुमारकैः । (६७।१)
kvāsau kvāsau khalaḥ sarpa iti pṛṣṭā kumārakaiḥ |
अमुष्मिन् मल्लिकागुल्म इति तेभ्यो न्यवेदयत् ॥ (६७।२)
amuṣmin mallikāgulma iti tebhyo nyavedayat ||
ते त्व् आलोक्य तम् उद्देशम् अवोचन्न् उच्चकैस्तराम् । (६८।१)
te tv ālokya tam uddeśam avocann uccakaistarām |
राजपुत्रि न सर्पो ऽयम् अयं सर्पान्तकः शिखी ॥ (६८।२)
rājaputri na sarpo 'yam ayaṃ sarpāntakaḥ śikhī ||
दृष्ट्वा प्रसारितां ग्रीवाम् उत्फणाशीविषोपमाम् । (६९।१)
dṛṣṭvā prasāritāṃ grīvām utphaṇāśīviṣopamām |
त्वया सर्प इति ज्ञातं तस्माद् आश्वस्यताम् इति ॥ (६९।२)
tvayā sarpa iti jñātaṃ tasmād āśvasyatām iti ||
विचित्रैर् नर्तितो मार्गैस् तया कुट्टिततालया ॥ (७०।२)
vicitrair nartito mārgais tayā kuṭṭitatālayā ||
प्रेक्षणीयं च तद् द्रष्टुम् अदृष्टं वनवासिभिः । (७१।१)
prekṣaṇīyaṃ ca tad draṣṭum adṛṣṭaṃ vanavāsibhiḥ |
एतस्मिन्न् एव वृत्तान्ते वेगवन्तम् उपागतम् । (७२।१)
etasminn eva vṛttānte vegavantam upāgatam |
विश्रान्तम् उपगम्येदम् अवोचंस् तं तपस्विनः ॥ (७२।२)
viśrāntam upagamyedam avocaṃs taṃ tapasvinaḥ ||
राजदारिकया राजंस् तपस् तप्तं सुदुस्तपम् । (७३।१)
rājadārikayā rājaṃs tapas taptaṃ sudustapam |
वयम् आराधिताः प्रीतास् तद्विद्यां लभताम् इति ॥ (७३।२)
vayam ārādhitāḥ prītās tadvidyāṃ labhatām iti ||
तेनोक्तं यदि च प्रीता नो भवन्तो ऽनुजानते । (७४।१)
tenoktaṃ yadi ca prītā no bhavanto 'nujānate |
ततो गृह्णात्व् इयं विद्याः पञ्चाङ्गपरिवारिताः ॥ (७४।२)
tato gṛhṇātv iyaṃ vidyāḥ pañcāṅgaparivāritāḥ ||
अनया यत् तपस् तप्तम् अस्माभिश् चेदम् ईदृशम् । (७५।१)
anayā yat tapas taptam asmābhiś cedam īdṛśam |
तद् अस्याः कुलविद्यानाम् अलं भवतु सिद्धये ॥ (७५।२)
tad asyāḥ kulavidyānām alaṃ bhavatu siddhaye ||
यच् च मानसवेगस्य विद्यासिद्धिप्रभावितम् । (७६।१)
yac ca mānasavegasya vidyāsiddhiprabhāvitam |
बलं चतुर्गुणं तस्माद् बालेयं प्रतिपद्यताम् ॥ (७६।२)
balaṃ caturguṇaṃ tasmād bāleyaṃ pratipadyatām ||
यश् चास्याः को ऽपि दीर्घायुर् ग्रहीष्यति वरः करम् । (७७।१)
yaś cāsyāḥ ko 'pi dīrghāyur grahīṣyati varaḥ karam |
राज्यस्य दशमं भागं स मदीयस्य भोक्ष्यति ॥ (७७।२)
rājyasya daśamaṃ bhāgaṃ sa madīyasya bhokṣyati ||
एवम् उक्त्वा ततस् तस्यास् तत् सर्वं कृतवान् पिता । (७८।१)
evam uktvā tatas tasyās tat sarvaṃ kṛtavān pitā |
सापि लब्धाभ्यनुज्ञाना वेगेनोदपतन् नभः ॥ (७८।२)
sāpi labdhābhyanujñānā vegenodapatan nabhaḥ ||
पिशङ्गभवती यान्ती श्यामलाम् अम्बरस्थलीम् ॥ (७९।२)
piśaṅgabhavatī yāntī śyāmalām ambarasthalīm ||
कथंचित् प्रत्यभिज्ञाय लज्जितेनेव तेन सा । (८१।१)
kathaṃcit pratyabhijñāya lajjiteneva tena sā |
आलिङ्ग्योत्सङ्गम् आरोप्य गमिता मातुर् अन्तिकम् ॥ (८१।२)
āliṅgyotsaṅgam āropya gamitā mātur antikam ||
सा च तद्गुणभूयिष्ठां दृढं द्वेष्टि कथाम् अपि । (८५।१)
sā ca tadguṇabhūyiṣṭhāṃ dṛḍhaṃ dveṣṭi kathām api |
स कदाचित् क्वचित् कांचिद् दृष्ट्वा तापसकन्यकाम् । (८६।१)
sa kadācit kvacit kāṃcid dṛṣṭvā tāpasakanyakām |
बलाद् भोक्तुम् उपक्रान्तस् तया चोक्तं स्फुरद् रुषा ॥ (८६।२)
balād bhoktum upakrāntas tayā coktaṃ sphurad ruṣā ||
युक्तं शापाग्निना दग्धुं त्वादृशं पापचेतसम् । (८७।१)
yuktaṃ śāpāgninā dagdhuṃ tvādṛśaṃ pāpacetasam |
किंतु वेगवतः साधोः पुत्रत्वं तेन मुच्यसे ॥ (८७।२)
kiṃtu vegavataḥ sādhoḥ putratvaṃ tena mucyase ||
सर्वथा शापनामानं प्रतीच्छतु वरं भवान् । (८८।१)
sarvathā śāpanāmānaṃ pratīcchatu varaṃ bhavān |
अधीरहृदयाः प्रायस् त्रासगम्या भवादृशाः ॥ (८८।२)
adhīrahṛdayāḥ prāyas trāsagamyā bhavādṛśāḥ ||
बलात् कामयमानस्य निःकामां कांचिद् अङ्गनाम् । (८९।१)
balāt kāmayamānasya niḥkāmāṃ kāṃcid aṅganām |
भवतः शतधा मूर्धा दग्धबुद्धेः स्फुटेद् इति ॥ (८९।२)
bhavataḥ śatadhā mūrdhā dagdhabuddheḥ sphuṭed iti ||
ततस् त्रस्तस् ततः शापाद् अकामां कामिनीम् असौ । (९०।१)
tatas trastas tataḥ śāpād akāmāṃ kāminīm asau |
स तु माम् अब्रवीन् मातस् तथा मदनमञ्जुका । (९१।१)
sa tu mām abravīn mātas tathā madanamañjukā |
प्रोत्साह्यतां यथा क्षिप्रम् उपसर्पति माम् इति ॥ (९१।२)
protsāhyatāṃ yathā kṣipram upasarpati mām iti ||
संक्षिप्तम् अधितिष्ठन्ती रूढपर्णलतोटजम् । (९३।१)
saṃkṣiptam adhitiṣṭhantī rūḍhaparṇalatoṭajam |
अथ लम्भितविश्रम्भां मञ्जुकाम् अहम् अब्रवम् । (९५।१)
atha lambhitaviśrambhāṃ mañjukām aham abravam |
कस् ते मानुषकेणार्थः कुरु विद्याधरं पतिं ॥ (९५।२)
kas te mānuṣakeṇārthaḥ kuru vidyādharaṃ patiṃ ||
मुग्धे मानुषकास् तावद् बहुरोगाद्युपद्रवाः । (९६।१)
mugdhe mānuṣakās tāvad bahurogādyupadravāḥ |
विद्याधरास् तु विद्यानां प्रभावान् निरुपद्रवाः ॥ (९६।२)
vidyādharās tu vidyānāṃ prabhāvān nirupadravāḥ ||
राजा मानसवेगस् तु भर्ता ते वर्ण्यतां कथम् । (९७।१)
rājā mānasavegas tu bhartā te varṇyatāṃ katham |
यो विद्याधरराजानां राजा स्फीतश्रियाम् इति ॥ (९७।२)
yo vidyādhararājānāṃ rājā sphītaśriyām iti ||
दोषान् अपि मनुष्याणां गृह्णामि स्म यथा यथा । (९८।१)
doṣān api manuṣyāṇāṃ gṛhṇāmi sma yathā yathā |
तथा तथाभवत् तस्याः प्रीतिस्फीताक्षम् आननम् ॥ (९८।२)
tathā tathābhavat tasyāḥ prītisphītākṣam ānanam ||
गुणान् विद्याधराणां तु गृह्णामि स्म यथा यथा । (९९।१)
guṇān vidyādharāṇāṃ tu gṛhṇāmi sma yathā yathā |
तथा तथाभवत् तस्याः क्रोधजिह्माक्षम् आननम् ॥ (९९।२)
tathā tathābhavat tasyāḥ krodhajihmākṣam ānanam ||
आगन्तुकौ यदा चैनां प्रीतिक्रोधाव् अमुञ्चताम् । (१००।१)
āgantukau yadā caināṃ prītikrodhāv amuñcatām |
गृह्णाति स्म तदा शोकः सनिश्वासास्रवेपथुः ॥ (१००।२)
gṛhṇāti sma tadā śokaḥ saniśvāsāsravepathuḥ ||
अथास्याः परिमृज्यास्रम् अशीतस्पर्शम् अब्रवम् । (१०१।१)
athāsyāḥ parimṛjyāsram aśītasparśam abravam |
अलं भगिनि संतप्य जीवितं रक्ष्यताम् इति ॥ (१०१।२)
alaṃ bhagini saṃtapya jīvitaṃ rakṣyatām iti ||
तया तूक्तं मया नेदम् आत्मदुःखेन रुद्यते । (१०२।१)
tayā tūktaṃ mayā nedam ātmaduḥkhena rudyate |
अशक्यं तु भयं भीमम् आहृतं मन्दया मया ॥ (१०२।२)
aśakyaṃ tu bhayaṃ bhīmam āhṛtaṃ mandayā mayā ||
कुलविद्याधनैर् यश् च तुङ्गैर् अपि न माद्यति ॥ (१०३।२)
kulavidyādhanair yaś ca tuṅgair api na mādyati ||
स मद्वृत्तान्तम् अज्ञात्वा दशां यास्यति कामपि । (१०४।१)
sa madvṛttāntam ajñātvā daśāṃ yāsyati kāmapi |
ततः सान्तःपुरामात्यराष्ट्रः सोमान्वयो नृपः ॥ (१०४।२)
tataḥ sāntaḥpurāmātyarāṣṭraḥ somānvayo nṛpaḥ ||
किं तु प्रत्याशया प्राणान् एकया धारयाम्य् अहम् । (१०५।१)
kiṃ tu pratyāśayā prāṇān ekayā dhārayāmy aham |
यद् आदिष्टः स्फुटादेशैर् असौ विद्याधरादिभिः ॥ (१०५।२)
yad ādiṣṭaḥ sphuṭādeśair asau vidyādharādibhiḥ ||
विद्यालवविषाध्मातान् विद्याधरभुजङ्गकान् । (१०६।१)
vidyālavaviṣādhmātān vidyādharabhujaṅgakān |
विद्याधरनरेन्द्रो ऽयं कर्ता वान्तविषान् इति ॥ (१०६।२)
vidyādharanarendro 'yaṃ kartā vāntaviṣān iti ||
ततः श्रुत्वेति यत् सत्यं जाताहं जातसंशया । (१०७।१)
tataḥ śrutveti yat satyaṃ jātāhaṃ jātasaṃśayā |
विद्याधरनरेन्द्रः स्याद् उत न स्याद् असाव् इति ॥ (१०७।२)
vidyādharanarendraḥ syād uta na syād asāv iti ||
किं काचिद् दूतिका यातु साप्य् असक्ता परीक्षितुम् । (१०८।१)
kiṃ kācid dūtikā yātu sāpy asaktā parīkṣitum |
दूतिका मत्समा नास्ति स्वयम् एव व्रजाम्य् अतः ॥ (१०८।२)
dūtikā matsamā nāsti svayam eva vrajāmy ataḥ ||
ततः स्वार्थाहितोत्साहा पृच्छामि स्म तव प्रियाम् । (१०९।१)
tataḥ svārthāhitotsāhā pṛcchāmi sma tava priyām |
तव प्रियाय किं वार्ता त्वदीया दीयताम् इति ॥ (१०९।२)
tava priyāya kiṃ vārtā tvadīyā dīyatām iti ||
अथ क्षणम् इव ध्यात्वा तयोक्तं स्मयमानया । (११०।१)
atha kṣaṇam iva dhyātvā tayoktaṃ smayamānayā |
तुल्यम् एवावयोः कार्यं शक्तौ सत्यां किम् आस्यते ॥ (११०।२)
tulyam evāvayoḥ kāryaṃ śaktau satyāṃ kim āsyate ||
इदं हि गुरु कर्तव्यं क्षिप्तकालं च सीदति । (१११।१)
idaṃ hi guru kartavyaṃ kṣiptakālaṃ ca sīdati |
ईदृशं त्वादृशी कर्म कार्यते कथम् अन्यथा ॥ (१११।२)
īdṛśaṃ tvādṛśī karma kāryate katham anyathā ||
दाह्या वा दहनेनेयं मोच्या वा गृध्रजम्बुकैः । (११३।१)
dāhyā vā dahaneneyaṃ mocyā vā gṛdhrajambukaiḥ |
गत्वा चागच्छ दोलेव न स्थातव्यं क्वचिच् चिरम् । (११४।१)
gatvā cāgaccha doleva na sthātavyaṃ kvacic ciram |
असङ्गा हि गतिः सख्याः कान्तं यान्त्याः स्मृतेर् इव ॥ (११४।२)
asaṅgā hi gatiḥ sakhyāḥ kāntaṃ yāntyāḥ smṛter iva ||
इत्य् उक्ताज्जुकया क्षिप्रं नभसाहम् इहागता । (११५।१)
ity uktājjukayā kṣipraṃ nabhasāham ihāgatā |
अपश्यम् अर्यपुत्रं च हा क्वासीति प्रवादिनम् ॥ (११५।२)
apaśyam aryaputraṃ ca hā kvāsīti pravādinam ||
अनिन्दितम् उपायं च विचिन्त्यात्मसमर्पणे । (११६।१)
aninditam upāyaṃ ca vicintyātmasamarpaṇe |
अज्जुकारूपया तुभ्यम् आत्मा संदर्शितो मया ॥ (११६।२)
ajjukārūpayā tubhyam ātmā saṃdarśito mayā ||
निवारिताश् च यद् यूयं तदालिङ्गनलालसाः । (११७।१)
nivāritāś ca yad yūyaṃ tadāliṅganalālasāḥ |
स दोषः कन्यकात्वस्य विशुद्धकुलजन्मनः ॥ (११७।२)
sa doṣaḥ kanyakātvasya viśuddhakulajanmanaḥ ||
स च संस्कर्तुम् आत्मानं क्वात्र यक्षः क्व चाज्जुका ॥ (११८।२)
sa ca saṃskartum ātmānaṃ kvātra yakṣaḥ kva cājjukā ||
यच् च पातुम् अनिच्छन्तः पायिताः स्थ बलान् मधु । (११९।१)
yac ca pātum anicchantaḥ pāyitāḥ stha balān madhu |
तत्र यत् कारणं तच् च प्रायः प्रत्यक्षम् एव च ॥ (११९।२)
tatra yat kāraṇaṃ tac ca prāyaḥ pratyakṣam eva ca ||
न द्रष्टव्यास्मि सुप्तेति प्रतिषिद्धाः स्थ यन् मया । (१२०।१)
na draṣṭavyāsmi supteti pratiṣiddhāḥ stha yan mayā |
तत् कुतूहलवृद्ध्यर्थं वामशीला हि बालता ॥ (१२०।२)
tat kutūhalavṛddhyarthaṃ vāmaśīlā hi bālatā ||
तद् आज्ञापय मां क्षिप्रम् इमां मदनमञ्जुकाम् । (१२२।१)
tad ājñāpaya māṃ kṣipram imāṃ madanamañjukām |
आनयामि परैर् नीतां शुद्धा नीतिर् इव श्रियम् ॥ (१२२।२)
ānayāmi parair nītāṃ śuddhā nītir iva śriyam ||
आसीच् च मम न न्याय्यं प्रैषणीयजनोचितम् । (१२३।१)
āsīc ca mama na nyāyyaṃ praiṣaṇīyajanocitam |
भर्तुः कारयितुं कर्म भार्यां तुङ्गकुलोद्भवाम् ॥ (१२३।२)
bhartuḥ kārayituṃ karma bhāryāṃ tuṅgakulodbhavām ||
अथैनाम् अब्रुवं चण्डि श्रुतम् एहि शयावहै । (१२४।१)
athainām abruvaṃ caṇḍi śrutam ehi śayāvahai |
न हि ताम्रशिखण्डानाम् अद्यापि स्फुरति ध्वनिः ॥ (१२४।२)
na hi tāmraśikhaṇḍānām adyāpi sphurati dhvaniḥ ||
अहम् अपि धवलेन्दुवंशजन्मा कुलिशकठोरकनिष्ठिकाप्रकोष्ठः । (१२५।१)
aham api dhavalenduvaṃśajanmā kuliśakaṭhorakaniṣṭhikāprakoṣṭhaḥ |
प्रियसमरपरावरोधरुद्धान् अहतरिपुः कथम् आहरेय दारान् ॥ (१२५।२)
priyasamaraparāvarodharuddhān ahataripuḥ katham āhareya dārān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.