अथ संप्रेषितास्थानः सचिवान् अब्रवीन् नृपः । (१।१)

यद् ब्रवीमि निबोधन्तु भवन्तस् तत् सचेतसः ॥ (१।२)

ऋणैः किल समाघ्रातः पुरुषो जायते त्रिभिः । (२।१)

ब्रह्मचर्येष्टिसंतानैर् ऋषिदेवस्वधाभुजाम् ॥ (२।२)

तत्राधिगतवेदो ऽहम् इष्टाशेषमहाक्रतुः । (३।१)

अपुत्रत्वात् तु पितृभिर् गृहीतः पिण्डभोजिभिः ॥ (३।२)

न च पुत्राङ्गसंस्पर्शात् सुखहेतुर् अनुत्तरः । (४।१)

सुखिभिः स हि निर्दिष्टश् चन्दनाद् अपि शीतलः ॥ (४।२)

अलं चातिप्रसङ्गेन सर्वथा गृहमेधिनाम् । (५।१)

दृष्टादृष्टसुखप्राप्तेः पुत्राद् अन्यन् न कारणम् ॥ (५।२)

तद् अस्ति यदि वः काङ्क्षा निष्प्रजानां प्रजां प्रति । (६।१)

आरभध्वं मया सार्धं देवताराधनं ततः ॥ (६।२)

ते तु सप्रमदाः श्रुत्वा राज्ञः पुत्रार्थिनः कथाम् । (७।१)

सिद्धकल्पात्मसंकल्पाः प्रत्यूचुर् दर्शितस्मिताः ॥ (७।२)

पुत्रजन्म वणिग्वध्वा यात्रायां चित्रदर्शनम् । (८।१)

पिङ्गलीदर्शनं चेति प्रयोगो ऽयम् अनुष्ठितः ॥ (८।२)

अस्माभिः स च देवेन तथैव सफलीकृतः । (९।१)

कृतः काले प्रयोगो हि नाफलो जातु जायते ॥ (९।२)

तेन संकल्पसदृशीम् आरभध्वं क्रियाम् इति । (१०।१)

सचिवैर् अभ्यनुज्ञातस् तथेति प्रतिपन्नवान् ॥ (१०।२)

स पुण्ये ऽहनि सम्पूज्य देवताग्निद्विजन्मनः । (११।१)

ययौ नागवनोद्यानं सदारः सह मन्त्रिभिः ॥ (११।२)

मागधी तु कृतोत्साहा देव्या वासवदत्तया । (१२।१)

अलम् आलि तवानेन खेदेनेति निवारिता ॥ (१२।२)

उक्ता च ननु बालासि मृणालीतन्तुकोमला । (१३।१)

अनुभूतसुखा चासि भ्रातुर् भर्तुश् च वेश्मनि ॥ (१३।२)

दुःसहानि तु दुःखानि मया निन्दितभाग्यया । (१४।१)

अनुभूतानि तेनाहं शक्ता दुःखम् उपासितुम् ॥ (१४।२)

यश् च मे भविता पुत्रः स भवत्या भविष्यति । (१५।१)

कृत्तिकागर्भसम्भूतो भवान्या इव षण्मुखः ॥ (१५।२)

इति तस्यां निवृत्तायां सह वासवदत्तया । (१६।१)

तपोभिर् अचिराद् राजा राजराजम् अतोषयत् ॥ (१६।२)

एकदा प्रतिबुद्धौ तु दंपती जातसंभ्रमौ । (१७।१)

हा देवि हार्यपुत्रेति व्याहरन्तौ परस्परम् ॥ (१७।२)

अथोपस्पृश्य नृपतिर् नमस्कृत्वा धनाधिपम् । (१८।१)

पुरः पुरोहितादीनाम् आचख्यौ स्वप्नम् आदृतः ॥ (१८।२)

अद्य पश्याम्य् अहं स्वप्ने व्योम्नि कामपि देवताम् । (१९।१)

प्रभाम्भःसंततिव्यस्तनभोमण्डलनीलताम् ॥ (१९।२)

सा माम् उक्तवती वाचा गम्भीरसुकुमारया । (२०।१)

त्वाम् आह्वयति वित्तेशस् तदाशां गम्यताम् अतः ॥ (२०।२)

मयौम् इति प्रतिज्ञाते संध्यारक्ततरं करम् । (२१।१)

आरोप्य प्रस्थिता व्योम्नि दिशं वित्तेशपालिताम् ॥ (२१।२)

शर्वेणेह धृता गङ्गा परिणीतात्र पार्वती । (२२।१)

इत्यादीन् दर्शयन्ती नौ प्रदेशं पार्वतीपितुः ॥ (२२।२)

नीयमानः क्रमेणेत्थम् अथाहं दृष्टवान् पुरः । (२३।१)

चन्द्रपाषाणनिर्माणप्राकाराम् अलकापुरीम् ॥ (२३।२)

गणानां पार्वतीभर्तुर् गणैर् अगणितैर् युतम् । (२४।१)

यस्या बाह्यम् अदृष्टान्तं कल्पपादपकाननम् ॥ (२४।२)

नानामणिप्रभाजालकल्माषशिखराण्य् अपि । (२५।१)

शुभ्रयत्य् एव हर्म्याणि यस्यां रुद्रेन्दुचन्द्रिका ॥ (२५।२)

अवतार्य तु मां द्वारे गुह्यकेश्वरवेश्मनः । (२६।१)

वदति क्षणम् अत्रैव स्थीयताम् इति देवता ॥ (२६।२)

सा प्रविश्य प्रतीहार्या सह निर्गम्य भाषते । (२७।१)

अनुज्ञातप्रवेशो ऽसि देवेनागम्यताम् इति ॥ (२७।२)

भवनानीव देवानां षड् अतिक्रम्य सप्तमे । (२८।१)

कक्षान्तरे प्रकृष्टर्द्धौ पश्यामि द्रविणेश्वरम् ॥ (२८।२)

अथ तत्राप्सराः काचित् कांचिद् आह निरीक्ष्य माम् । (२९।१)

सखि नूनम् असाव् एष यस्यासौ भविता सुतः ॥ (२९।२)

मया मन्त्रयमाणानाम् ऋषीणाम् अग्रतः श्रुतम् । (३०।१)

भरतानाम् अयं वंशे विशुद्धे जायताम् इति ॥ (३०।२)

न चैष केवलं धन्यस् तेन पुत्रेण पार्थिवः । (३१।१)

सो ऽपि साधूपमानस्य पुत्रः पात्रं भविष्यति ॥ (३१।२)

तेन तत्तादृशं पुत्रं लभताम् एष भूपतिः । (३२।१)

असाव् अपि शचीशक्रचरितौ पितराव् अपि ॥ (३२।२)

कार्ये गुरुणि सक्तत्वात् तृणीकृतसुराङ्गनः । (३३।१)

सकिंकरगणं प्रह्वः प्रणमामि धनाधिपम् ॥ (३३।२)

मनुष्यधर्मा तु भुजं भुजगेश्वरपीवरम् । (३४।१)

उद्यम्याह मनुष्येन्द्र स्वागतं स्थीयताम् इति ॥ (३४।२)

आसन्ने रत्नचरणे दापिते कनकासने । (३५।१)

व्यवधाय तु माम् आस्ते देवी नीचैस्तरासना ॥ (३५।२)

स्वनन्ति परिवादिन्यस् ताडिता नारदादिभिः । (३६।१)

अनेकाकारकरणः श्रूयते पुष्करध्वनिः ॥ (३६।२)

उर्वशीमेनकारम्भाचित्रलेखाक्रतुस्थलाः । (३७।१)

गायन्त्यः कुट्टिततला नर्तयन्ते तिलोत्तमाम् ॥ (३७।२)

एवंप्राये च वृत्तान्ते कुमारो नलकूबरः । (३८।१)

राजराजसुतः क्रीडन्न् आयातः सह बालकैः ॥ (३८।२)

मेरुसारमहारत्नसंघातकृतसंहतिम् । (३९।१)

क्रीडाशकटिकां कर्षन्न् इतश् चेतश् च गच्छति ॥ (३९।२)

अथ स्खलितचक्रायास् तस्याः कुसुमसंचये । (४०।१)

उत्प्लुत्य पतितं रत्नं वैडूर्यक्षोदकुट्टिमे ॥ (४०।२)

अथ प्रसारितकरः कुबेरो नलकूबरम् । (४१।१)

मह्यम् एतद् ददस्वेति तद् रत्नम् उदयाचत ॥ (४१।२)

न्यस्तं च राजपुत्रेण राजराजकरोदरे । (४२।१)

रत्नं पङ्कजगर्भस्थबन्धूकम् इव राजते ॥ (४२।२)

दुष्टलक्षणमुक्तानां मुक्तानां परिवारितम् । (४३।१)

षड्विंशत्या पद्मरागम् अष्टाश्रि बहलप्रभम् ॥ (४३।२)

वित्ताधिपतिना मह्यं दत्तं देव्यै च तन् मया । (४४।१)

स्तनयोर् अन्तरे न्यस्तम् अनयापि स्फुरन्मुदा ॥ (४४।२)

सिंहशावस् ततो भूत्वा चञ्चद्वालधिकेशरः । (४५।१)

विदार्य दक्षिणं कुक्षिम् एतस्याः प्रविशत्य् असौ ॥ (४५।२)

तदवस्थाम् इमां दृष्ट्वा हा देवीति वदन्न् अहम् । (४६।१)

प्रतिबुद्ध इति स्वप्नम् आचष्टे स्म नराधिपः ॥ (४६।२)

अथ नक्षत्रशास्त्रज्ञः सिद्धादेशः ससंमदः । (४७।१)

आदित्यशर्मा स्वप्नस्य द्विजः फलम् अवर्णयत् ॥ (४७।२)

विजयस्व महाराज पुत्रेण द्विषतां गणम् । (४८।१)

समाधिनेव बलिना रागादीनां बलीयसाम् ॥ (४८।२)

विमानघनसंघातस्थगितेन्दुदिवाकरः । (४९।१)

विद्याधरसमूहेन्द्रः पुत्रस् तव भविष्यति ॥ (४९।२)

यास् ता मुक्तापरीवारास् तस्य षड्विंशति मणेः । (५०।१)

महाकुला भविष्यन्ति भार्यास् तव सुतस्य ताः ॥ (५०।२)

ये चाष्टाव् अश्रयो रत्नं परितो लक्षितास् त्वया । (५१।१)

विद्यास् ता विद्धि पुत्रस्य भविष्यन्ती भविष्यतः ॥ (५१।२)

एवं च स्थापिते स्वप्ने राजकीये द्विजन्मना । (५२।१)

स्वस्वप्नः कथितस् तत्र देव्या वासवदत्तया ॥ (५२।२)

आर्यपुत्रेण यो दृष्टः स एव सकलो मया । (५३।१)

कुक्षौ विदार्यमाणे च हार्यपुत्रेति भाषितम् ॥ (५३।२)

इति श्रुतवतः स्वप्नौ तुल्याव् आदित्यशर्मणः । (५४।१)

भविष्यद्विषये ज्ञाने दृढतां निश्चयो गतः ॥ (५४।२)

अथ विज्ञापयामास रुमण्वान् मेदिनीपतिम् । (५५।१)

दृष्टः स्वप्नो मया यः स श्रवणेनानुगृह्यताम् ॥ (५५।२)

देवे सनियमे जाते चेदिवत्सनिवेशिनः । (५६।१)

देवस्यापत्यलाभाय सर्वे सनियमाः स्थिताः ॥ (५६।२)

तत्राहम् अद्य पश्यामि स्वप्ने गरुडवाहनम् । (५७।१)

मार्गितश् च मया देहि स्वामिने नः प्रजा इति ॥ (५७।२)

स विहस्योक्तवान् पूर्णः स्वामिनस् ते मनोरथः । (५८।१)

तवापि पूरयामीति मह्यं बाणं वितीर्णवान् ॥ (५८।२)

सप्रणामं तम् आदाय हृदये निदधामि च । (५९।१)

अकालकौमुदीं चेमां पश्यामि प्रतिबोधितः ॥ (५९।२)

एषो ऽपि स्थापितः स्वप्नः प्रीतेनादित्यशर्मणा । (६०।१)

यादृशो ऽस्य सुतो भवी तादृशः श्रूयताम् इति ॥ (६०।२)

सायको हि गुणेनार्थी तस्माद् अस्य भविष्यति । (६१।१)

पुत्रः षाड्गुण्यतत्त्वज्ञो युक्तश् चायं गुणैर् गुणैः ॥ (६१।२)

परतन्त्रगतिस्थानः खगामी च यतः शरः । (६२।१)

तेन राजसुतप्रैष्यः खेचरश् च भविष्यति ॥ (६२।२)

अथाकथयद् आत्मीयं स्वप्नं यौगन्धरायणः । (६३।१)

ममाद्यैकोनपञ्चाशन् मरुतो दर्शनं गताः ॥ (६३।२)

तेषाम् एकः स्फुरद्द्योतः खद्योतनिकरद्युतिम् । (६४।१)

स्वं विमुच्य मुदा मह्यं संनाहं दत्तवान् इति ॥ (६४।२)

भर्तुः संनाहसदृशः शूरो ऽध्यवसितः सुतः । (६५।१)

भवतो भवितेत्य् एवं स्वप्नम् आस्थापयद् द्विजः ॥ (६५।२)

ऋषभेणेति कथितं दृष्टवान् अस्मि गोगणम् । (६६।१)

ब्रवीति तत्र माम् एका प्रविशेमां गुहाम् इति ॥ (६६।२)

तत्र प्रविशता दृष्टाश् चतुःषष्टिर् मया कलाः । (६७।१)

चतस्रश् च महाविद्या विन्यस्ताश् चित्रकर्मणि ॥ (६७।२)

तत्र चित्रीयमाणो ऽहं चित्रं चित्रं विलोकयन् । (६८।१)

बोधितो जृम्भणैर् मन्द्रैर् भेरीणां गर्जितैर् इति ॥ (६८।२)

स्थापितो ऽयम् इति स्वप्नः पुत्रस् तव भविष्यति । (६९।१)

अशेषचित्रविन्यस्तकलाकुशलधीर् इति ॥ (६९।२)

दृष्टं वसन्तकेनापि स्वप्नं कथितम् इत्य् अथ । (७०।१)

दत्तवान् पावको मह्यं कुण्डलं रुचिरोज्ज्वलम् ॥ (७०।२)

इति व्याक्रियमाणेषु स्वप्नेषु रविसारथेः । (७२।१)

भिन्नं भाभिस् तमो जातं चकोरनयनारुणम् ॥ (७२।२)

रेसुर् विवादरसिताः सरसीषु शकुन्तयः ॥ (७३।२)

गम्भीरप्रतिनिर्घोषभीषितेन्द्रावरोधनः । (७४।१)

देवतागारभेरीणाम् उच्चैर् ध्वनिर् अजृम्भत ॥ (७४।२)

अवदन्त च वृन्दानि बन्दिनां मेदिनीपतिम् । (७५।१)

पूरितार्थिसमूहाश तवाशा पूर्यताम् इति ॥ (७५।२)

युवा धीरः सभे योग्यो यजमानस्य जायताम् । (७६।१)

इत्यादिभिर् द्विजाश् चैनं मन्त्रवाद्यैर् अवर्धयन् ॥ (७६।२)

निमित्तैर् एवमाकारैः कार्यसंसिद्धिशंसिभिः । (७७।१)

आदित्यशर्मणो जातम् अङ्गं रोमाञ्चकर्कशम् ॥ (७७।२)

पद्मावत्या ततो हर्षाद् विवाह इव नृत्यति । (७८।१)

वसन्तके ध्वनत्ताले ननर्त गणिकागणः ॥ (७८।२)

अलं चातिप्रसङ्गेन संक्षेपाद् अवधार्यताम् । (७९।१)

वधूवृन्दपरीवाराः प्रनृत्ताः श्वशुरा अपि ॥ (७९।२)

अतिहर्षपरीतत्वाद् वितन्त्रीपरिवादिनीः । (८०।१)

ताडयन्ति स्म गन्धर्वाः स्वराविस्मृतसारणाः ॥ (८०।२)

एवमादौ तु वृत्तान्ते वर्तमाने महीपतिः । (८१।१)

कृताभिषेकादिविधिः सुरविप्रान् अपूजयत् ॥ (८१।२)

प्रविश्य स्तूयमानश् च वृन्दैर् ब्राह्मणबन्दिनाम् । (८२।१)

पौरम् अन्तःपुरं चैव दानादिभिर् अमानयत् ॥ (८२।२)

मासद्वयपरीमाणे ततः काले ऽतिगच्छति । (८३।१)

देव्यां सत्त्वसमावेशवार्त्तां प्रावर्तयत् क्षितौ ॥ (८३।२)

येन येन श्रुता वार्त्ता शबरेण शुकेन वा । (८४।१)

गिरिष्ठः पञ्जरस्थो वा मुग्धस् तत्रैव तत्र सः ॥ (८४।२)

स्त्रियः प्रसूतिकुशलाः कुमारादिचिकित्सकाः । (८५।१)

गर्भकर्मविदश् चान्ये नित्यं तां पर्यचारयन् ॥ (८५।२)

म्लायन्मधूकविच्छायकपोलं जिह्मलोचनम् । (८६।१)

श्वश्रूस् तस्या मुखं दृष्ट्वा बुबुधे दोहदव्यथाम् ॥ (८६।२)

पृच्छति स्म च तां पुत्रि शीघ्रम् आचक्ष्व दोहदम् । (८७।१)

अनाख्याते हि गर्भस्य वैफल्यम् अपि दृश्यते ॥ (८७।२)

लज्जमाना यदा नासौ कथयामास दोहदम् । (८८।१)

तदा स्ववृत्तं सा वध्वै व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ (८८।२)

अन्तर्वत्नीम् अपृच्छन् माम् एकदा श्वशुरस् तव । (८९।१)

बाधते दोहदो यस् त्वां स क्षिप्रं कथ्यताम् इति ॥ (८९।२)

मया तु प्रणयिन्यापि प्रकृष्टतरलज्जया । (९०।१)

सखीमुखेन कथितं बहुकृत्वो ऽनुयुक्तया ॥ (९०।२)

इयं मां बाधते श्रद्धा साशु संपाद्यताम् इति । (९१।१)

सा च सम्पादितामात्यैः शतानीकस्य शासनात् ॥ (९१।२)

बालभास्करबिम्बाभा दधानाः सानुलेपनाः । (९२।१)

व्यचरन्त पुरीं रक्ताम् अम्बराभरणस्रजः ॥ (९२।२)

रक्तातपत्रव्यजना रक्तकम्बलवाह्यकाः । (९३।१)

रक्ताशोकवनाकारपरिवारकदम्बकाः ॥ (९३।२)

सुयमुनम् अथारुह्य पद्मरागनगारुणम् । (९४।१)

दिग्दाहाद् इव रक्तानाम् अपश्यं मण्डलं दिशाम् ॥ (९४।२)

अथ पक्षानिलभ्रान्तसंभान्तजनवीक्षितः । (९५।१)

ज्येष्ठपुत्र इवागच्छद् गरुडस्य विहंगमः ॥ (९५।२)

सरसामिषगृद्धश् च मुग्धाम् आदाय माम् असौ । (९६।१)

अगमद् गगनं वेगाच् छतानीकस्य पश्यतः ॥ (९६।२)

ततः प्रदेशे कस्मिंश्चिद् अवतारितवान् स माम् । (९७।१)

भक्षयिष्यन् निषिद्धश् च केनाप्य् आकाशम् आश्रयत् ॥ (९७।२)

पश्यामि स्म च तत्र द्वौ कृशाव् ऋषिकुमारकौ । (९८।१)

प्रभामण्डलसंसर्गपिङ्गलाङ्गौ ज्वलज्जटौ ॥ (९८।२)

तौ माम् अवोचतां देवि मा भैषीर् अयम् आश्रमः । (९९।१)

वसिष्ठस्याश्रितः पुण्याम् उदयाद्रेर् उपत्यकाम् ॥ (९९।२)

आगच्छ ननु पावस् त्वां तत्रेत्य् उक्ते गता सती । (१००।१)

पश्यामि स्म जगज्ज्येष्ठं श्रेष्ठतापसवेष्टितम् ॥ (१००।२)

वन्दितश् च मया दूराद् आशिषा माम् अवर्धयत् । (१०१।१)

पुत्रि पुत्रं विजायस्व यशःपात्रम् अजर्जरम् ॥ (१०१।२)

न चोत्कण्ठा त्वया कार्या स्वजने मत्सनाथया । (१०२।१)

आदित्यवंशजानां हि संनिवेशः परायणः ॥ (१०२।२)

इति विश्वास्य मां वाक्यैर् मधुरैर् एवमादिभिः । (१०३।१)

आवासः क्रियतां वध्वा इति शिष्यान् समादिशत् ॥ (१०३।२)

क्षिप्रम् आवसथं कृत्वा ते शिलादारुवेणुभिः । (१०४।१)

खातशालपरिक्षिप्तं वसिष्ठाय न्यवेदयन् ॥ (१०४।२)

तापसी कृतसानाथ्या तत्राहम् अवसं सुखम् । (१०५।१)

ऋषिभिः क्रियमाणेषु गर्भसंस्कारकर्मसु ॥ (१०५।२)

प्रसूता चास्मि दशमे मासे पुत्रं पतिं तव । (१०६।१)

अनुकूलसवितृआदिग्रहसूचितसंपदम् ॥ (१०६।२)

जातकर्म ततः कृत्वा सूर्यवंशगुरुः स्वयम् । (१०७।१)

दिवसे द्वादशे नाम पुत्रस्य कृतवान् मम ॥ (१०७।२)

बालो जातः सुजातो ऽयं यस्माद् उदयपर्वते । (१०८।१)

तस्माद् उदयनो नाम प्रसिद्धिम् उपयात्व् इति ॥ (१०८।२)

वेदे गन्धर्ववेदे च सकलासु कलासु च । (१०९।१)

शास्त्रेषु चास्त्रशस्त्रेषु बुद्धिर् अस्य विनीयत ॥ (१०९।२)

गच्छत्सु दिवसेष्व् एवं वसिष्ठेनैष वारितः । (११०।१)

मा कदाचिद् भवान् अस्माद् दूरं गा आश्रमाद् इति ॥ (११०।२)

निसर्गकर्कशत्वात् तु क्षत्रजातेस् तपोवनात् । (१११।१)

निर्याय मृगयाम् एष समक्रीडत कानने ॥ (१११।२)

एकदा भ्राजमानो ऽयं दिव्यैः स्रक्चन्दनादिभिः । (११२।१)

अभिवादितवान् भीतो वसिष्ठं दर्शितस्मितम् ॥ (११२।२)

वसिष्ठः पृष्टवान् एनम् अपि दृष्टाः कुमारकाः । (११३।१)

नलिन्यां प्रस्तुतक्रीडा भवता भोगिनाम् इति ॥ (११३।२)

आम दृष्टा इति प्रोक्ते सुतेन मम नीचकैः । (११४।१)

आचक्ष्व विस्तरेणेति वसिष्ठस् तम् अभाषत ॥ (११४।२)

पृष्टेनोदयेनोक्तम् अहम् आज्ञापितस् त्वया । (११५।१)

न गन्तव्यं त्वया दूरम् एतस्माद् आश्रमाद् इति ॥ (११५।२)

आरभ्य च ततः कालात् किं पुनः कारणं गुरुः । (११६।१)

मां निवारयतीत्य् आसम् अहं कौतूहलाकुलः ॥ (११६।२)

सो ऽहं दोषम् असंचिन्त्य गुर्वाज्ञाभङ्गसंभवम् । (११७।१)

दूरम् अद्याश्रमाद् अस्माद् गच्छामि दिशम् उत्तराम् ॥ (११७।२)

तत्र पश्यामि नलिनीं नानासरसिजाण्डजाम् । (११८।१)

वनवारणसंक्षोभसंघट्टितनदाम्भसम् ॥ (११८।२)

तस्याम् अमानुषाकारा मया दृष्टाः कुमारकाः । (११९।१)

उन्मज्जन्तो निमज्जन्तस् तरन्तश् चारुणेक्षणाः ॥ (११९।२)

ते मां तटस्थम् आलोक्य पुञ्जीभूय ससंभ्रमाः । (१२०।१)

दीर्घदीर्घभुजाक्षेपैर् अगाधं जलम् आश्रिताः ॥ (१२०।२)

अहं तान् उक्तवान् अस्मि मा पलायध्वम् आस्यताम् । (१२१।१)

नन्व् अहं भवतो द्रष्टुम् आश्रमाद् ऋषिर् आगतः ॥ (१२१।२)

इति मद्वचनं श्रुत्वा तेषाम् एकेन भाषितम् । (१२२।१)

किं ते ऽस्माभिर् महासत्त्व भाषितैर् गम्यताम् इति ॥ (१२२।२)

सत्यसत्यं न यक्षो ऽस्मि न पिशाचो न राक्षसः । (१२३।१)

तेन मा भैष्ट ढौकध्वम् इति तान् अहम् उक्तवान् ॥ (१२३।२)

तैस् तु संजातविश्रम्भैः संहरन् वा मुहूर्तकम् । (१२४।१)

आगच्छ प्रार्थितो मित्र गृहं नो गम्यताम् इति ॥ (१२४।२)

मया तदनुरोधेन गच्छामीति प्रतिश्रुते । (१२५।१)

माम् आदाय निमग्नास् ते तस्यैव सरसो ऽम्भसि ॥ (१२५।२)

अथानुदितचन्द्रार्कग्रहनक्षत्रतारकम् । (१२६।१)

चन्द्रसूर्यमणिद्योतप्रध्वस्तध्वान्तसंचयम् ॥ (१२६।२)

स्थविरातुरनिर्वृत्तविरूपजनवर्जितम् । (१२७।१)

रम्यहर्म्यावलीगर्भजृम्भितातोद्यनिस्वनम् ॥ (१२७।२)

अशेषैर् वियुतं दोषैर् अशेषैः संयुतं गुणैः । (१२८।१)

प्रवेशितो ऽस्मि मुदितैर् अधिष्ठानं कुमारकैः ॥ (१२८।२)

तेषाम् एकस् तु माम् आह भोगिनां भोगिनाम् इयम् । (१२९।१)

पुरी भोगवती नाम वसतिः कल्पजीविनाम् ॥ (१२९।२)

तनयः कम्बलस्याहम् अयम् अश्वतरस्य तु । (१३०।१)

अन्ये च सूनवो ऽन्येषां नागसेनाभृताम् इति ॥ (१३०।२)

ततः कम्बलपुत्रेण नीत्वाहं स्वं गृहं महत् । (१३१।१)

ग्राहितार्घादिसत्कारः कारितो वेषम् ईदृशम् ॥ (१३१।२)

इतरे नेतुम् ऐच्छन्त स्वगृहान् मां मयोदिताः । (१३२।१)

अनुजानीत माम् अद्य सुहृदो मा स्म कुप्यत ॥ (१३२।२)

गुरुणा प्रतिषिद्धो ऽहम् एतां भूमिम् उपागतः । (१३३।१)

भीतश् च कुपितात् तस्मात् तस्मान् नयत माम् इति ॥ (१३३।२)

ते तु माम् आहुर् उत्तिष्ठ गम्यतां स्वम् इदं पुरम् । (१३४।१)

पुनर् आगच्छता कार्यम् अनुत्कण्ठभुजंगमम् ॥ (१३४।२)

तस्याम् एव च रम्यत्वात् क्रीडामः संततं वयम् । (१३५।१)

सुहृदो ऽपि यदीच्छा स्याद् गच्छेत् तां नलिनीम् इति ॥ (१३५।२)

इत्य् उक्त्वा मम तैर् वक्त्रे पटान्तेनावगुण्ठिते । (१३६।१)

उत्तीर्णम् अहम् आत्मानं पश्यामि सरसस् ततः ॥ (१३६।२)

इति भोगवतीं दृष्ट्वा सो ऽहम् आयामि संप्रति । (१३७।१)

ममास्मिन्न् अपराधे च प्रमाणं भगवान् इति ॥ (१३७।२)

वसिष्ठस् तम् अथावोचद् उपायो ऽयं मया कृतः । (१३८।१)

येन नागकुमारास् ते दृष्टिगोचरतां गताः ॥ (१३८।२)

इदानीम् अपि तैः सार्धं गत्वा भोगवतीं त्वया । (१३९।१)

गान्धर्वं हस्तिविद्या च शिक्षितव्याः सविस्तराः ॥ (१३९।२)

यदि च ग्राहयेत् किंचित् त्वां नागाधिपतिस् ततः । (१४०।१)

सनागमूर्छना ग्राह्या वीणा घोषवती त्वया ॥ (१४०।२)

अङ्कम् आरोपितायां च तन्त्र्यो यस्याम् अनाहताः । (१४१।१)

मधुरं निस्वनेयुस् तां विद्यां घोषवतीम् इति ॥ (१४१।२)

गुरोर् उदयनः श्रुत्वा नागलोकं गतस् ततः । (१४२।१)

गते बहुतिथे काले वीणापाणिर् उपागतः ॥ (१४२।२)

कृताभिवादो गुरुणा परिष्वक्तश् च साश्रुणा । (१४३।१)

तद्वियोगाग्नितप्ताङ्गीम् अम्बाम् अङ्गैर् अशीतयत् ॥ (१४३।२)

एकदा तु सुखासीनो वसिष्ठस् तम् अभाषत । (१४४।१)

तात घोषवतीघोषसंगीतं श्राव्यताम् इति ॥ (१४४।२)

तन्निदेशाच् च पत्यौ ते प्रगीते सह वीणया । (१४५।१)

जगत्प्रचलनाचार्यो नभस्वान् अपि नाचलत् ॥ (१४५।२)

निश्चेष्टम् आश्रमं दृष्ट्वा मूककेशरिवारणम् । (१४६।१)

रक्तां घोषवतीं मुक्त्वा तूष्णीम् आसीत् पतिस् तव ॥ (१४६।२)

उक्तश् चैष वसिष्ठेन न त्वयास्मिंस् तपोवने । (१४७।१)

वादनीया पुनर् वीणा गेयं वा शनकैर् अपि ॥ (१४७।२)

अन्ये ऽपि ध्वनयः प्रायश् चलयन्ति समाहितान् । (१४८।१)

समाधेः किं पुनर् येन साक्षिणो ऽपि विमोहिताः ॥ (१४८।२)

तस्माद् अवीतरागाणां समाधिम् अविहिंसता । (१४९।१)

दूरे तपोवनाद् अस्माद् वीणेयं वाद्यताम् इति ॥ (१४९।२)

ततश् चारभ्य दिवसाद् उदयाचलचारिणः । (१५०।१)

नागान् उदयनो ऽगृह्णाद् रम्यैर् घोषवतीरुतैः ॥ (१५०।२)

दान्तव्यालगजारूढः सिंहादिव्यालवेल्लितः । (१५१।१)

क्वणद्घोषवतीपाणिर् आयाति स्म तपोवनम् ॥ (१५१।२)

एवं याति क्वचित् काले भगवान् माम् अभाषत । (१५२।१)

दारकस् तरुणो जातः कौशाम्बीं गम्यताम् इति ॥ (१५२।२)

मया तु निर्वचनया कथिते ऽस्मिन् मनोरथे । (१५३।१)

गुरुणा तीर्थसलिलैर् अभिषिक्तः सुतो मम ॥ (१५३।२)

तच्छिष्यास् तु तदादिष्टा माम् आदाय सपुत्रकाम् । (१५४।१)

आकाशेन नयन्ति स्म क्षणेन नगरीम् इमाम् ॥ (१५४।२)

अथाहं नगरोद्याने रम्ये तैर् अवतारिता । (१५५।१)

मुहूर्तं प्रेरितवती गगनागमनश्रमम् ॥ (१५५।२)

अवतीर्य तु ते भर्ता क्रीडापुष्करिणीं पितुः । (१५६।१)

पद्मभञ्जिकया क्रीडन् दृष्ट उद्यानपालकैः ॥ (१५६।२)

तैर् गत्वा कथितं राज्ञे देव देवकुमारकः । (१५७।१)

अधुनैवागतः स्वर्गाद् गाहते नलिनीम् इति ॥ (१५७।२)

राजा तु द्रुतम् आगत्य दृष्ट्वा देवसमं सुतम् । (१५८।१)

देव एवायम् इत्य् उक्त्वा प्रणामं कर्तुम् उद्यतः ॥ (१५८।२)

ततस् तपस्विभिः खस्थैः संभ्रान्तैः स निवारितः । (१५९।१)

राजन्न् उदयनपुत्रं न नमस्कर्तुम् अर्हसि ॥ (१५९।२)

संदेहश् चेद् इमां पृच्छ महिषीं मृगयावतीम् । (१६०।१)

प्रेमसंभ्रमसंत्रासलज्जाभिः खेदिताम् इति ॥ (१६०।२)

राजा तु तान् अथो दृष्ट्वा माम् अपश्यत् सुतं ततः । (१६१।१)

मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु विहसन् प्रस्थितो गृहान् ॥ (१६१।२)

अथायम् ऋषिभिः प्रोक्तः पुरःस्थित्वा ससंभ्रमैः । (१६२।१)

न गन्तव्यं न गन्तव्यं नैष स्वप्नो निवर्त्यताम् ॥ (१६२।२)

अथ वा भवतु स्वप्नः स्वप्ने ऽपि न विरुध्यते । (१६३।१)

दुर्लभेनापि हि स्वप्ने वल्लभेन समागमः ॥ (१६३।२)

यच् च ब्रूमस् तद् आकर्ण्य चेतःकर्णसुखावहम् । (१६४।१)

ततो यस्यासि सापत्याम् आदाय दयिताम् इति ॥ (१६४।२)

निवृत्ताय च ते तस्मै भारुण्डहरणादिकम् । (१६५।१)

आचक्षते स्म वृत्तान्तम् आश्रमानयनाद् इति ॥ (१६५।२)

राजा तु पुत्रम् आलिङ्ग्य हर्षमूर्छाविचेतनः । (१६६।१)

निपतन् धरणीपृष्ठे पुत्रेण लम्भितः क्षणम् ॥ (१६६।२)

मां च दृष्ट्वा चिरं दृष्ट्वा देवदृष्टिविचेष्टया । (१६७।१)

निश्वासैर् अक्षिपद् दीर्घैर् नेत्राम्बुकणिकागणम् ॥ (१६७।२)

बद्धाञ्जलिर् नरपतिर् ब्रवीति स्म च तान् ऋषीन् । (१६८।१)

अवतारेण गुरुभिः प्रसादः क्रियताम् इति ॥ (१६८।२)

तैर् उक्तं न समादिष्टा वसिष्ठेन वयं ततः । (१६९।१)

गच्छामो नावतीर्यैव स्वस्ति तुभ्यं भवत्व् इति ॥ (१६९।२)

तान् अयाचत भूपालो यत् किंचित् स्वाङ्गधारितम् । (१७०।१)

अस्मत्पावनम् उज्झित्वा यथेष्टं गम्यताम् इति ॥ (१७०।२)

मृगाजिनानि ते क्षिप्त्वा तडित्कान्तिजटागुणाः । (१७१।१)

तत्रैवान्तर्दधुश् चण्डमरुद्व्यस्ता इवाम्बुदाः ॥ (१७१।२)

मृगाजिनानि तु नृपो दैवतानीव भक्तिमान् । (१७२।१)

पूजयित्वा तद् उद्यानं नाम्नावोचन् मृगाजिनम् ॥ (१७२।२)

सा मृगाजिनयात्रेयं ततः प्रभृति वासरात् । (१७३।१)

प्रवर्तिता नृपतिना प्रसिद्धिम् अगमद् भुवि ॥ (१७३।२)

ततः कृत्वा सुतं राजा युवराजं मृगाजिने । (१७४।१)

प्रविष्टो हृष्टहृदयः प्रहृष्टां नगरीम् इति ॥ (१७४।२)

सो ऽयं मयेदृशो लब्धः पुत्रः सम्पाद्य दोहदम् । (१७५।१)

तवापि दोहदो यः स पुत्रि संपाद्यताम् इति ॥ (१७५।२)

यदा तु नैवाकथयल् लज्जया नृपतिस् तदा । (१७६।१)

मागधीम् उक्तवान् पृच्छ दोहदं भगिनीम् इति ॥ (१७६।२)

पद्मावती तु तां पृष्ट्वा तदाख्यातम् अवर्णयत् । (१७७।१)

दुःसंपादा किल श्रद्धा ममेत्य् आह शनैर् इयम् ॥ (१७७।२)

अथ ताम् अब्रवीद् उच्चैर् हसित्वा मृगयावती । (१७८।१)

मुग्धे किं नाम दुःसाध्यम् उपायचतुरैर् नृभिः ॥ (१७८।२)

श्रूयतां वा पुरावृत्तं मथुरायाम् अभून् नृपः । (१७९।१)

उग्रसेनो महासेनः शत्रुसेनाम्बुदानिलः ॥ (१७९।२)

तस्य स्त्री गुणसम्पन्ना शुच्याचारकुलोद्भवा । (१८०।१)

आसीन् मनोरमाचारा या नाम्नापि मनोरमा ॥ (१८०।२)

कदाचिद् आगते काले समृद्धकुटजार्जुने । (१८१।१)

रसन्मयूरसारङ्गमेघमण्डूकमण्डले ॥ (१८१।२)

मनोरमं गृहोद्यानं प्रविवेश मनोरमा । (१८२।१)

कदम्बानिलम् आघ्रातुम् उद्भूतप्रथमार्तवा ॥ (१८२।२)

तदा च द्रुमिलो नाम दानवो नभसा व्रजन् । (१८३।१)

उद्यानशोभयाकृष्टदृष्टिस् तां तत्र दृष्टवान् ॥ (१८३।२)

कृतोग्रसेनरूपेण तेन सापायचेतसा । (१८४।१)

समगच्छत सद्यश् च ससत्त्वा समपद्यत ॥ (१८४।२)

स्त्रीभिश् च दोहदं पृष्टा कृच्छ्राद् उक्तवती ह्रिया । (१८५।१)

विष्णोः शोणितमांसान्त्रैर् गमयामि तृषाम् इति ॥ (१८५।२)

श्रुत्वेदम् उग्रसेनेन चिरं संमन्त्र्य मन्त्रिभिः । (१८६।१)

सृष्टः पिष्टमयो विष्णुर् मेषामिषभृतोदरः ॥ (१८६।२)

मन्दप्रदीपकिरणे तस्या वसतिमन्दिरे । (१८७।१)

न्यस्तः पिष्टमयो विष्णुः क्षपायां क्षपितस् तया ॥ (१८७।२)

दुःसंपादे ऽपि सम्पन्ने दोहदे ऽस्मिन्न् उपायतः । (१८८।१)

वध्यं यादवसिंहस्य कंसं सुतम् असुत सा ॥ (१८८।२)

तेन ब्रवीमि नास्त्य् एव दुःसंपादा क्रिया नृभिः । (१८९।१)

तस्मात् तवापि या श्रद्धा सापि संपाद्यताम् इति ॥ (१८९।२)

कथितं च ततः श्रुत्वा पद्मावत्येयम् इच्छति । (१९०।१)

अम्बरस्थविमानस्था कृत्स्नां द्रष्टुं महीम् इति ॥ (१९०।२)

अथोवाच हसन्न् उच्चैः क्रीडाशीलो वसन्तकः । (१९१।१)

देवस्य दासभार्याणाम् अयम् एव मनोरथः ॥ (१९१।२)

मया तु भणिताः सर्वा दीर्घस्थम्भावलम्बिनीम् । (१९२।१)

दोलाम् आरुह्य नभसा मुहुर् आयात यात च ॥ (१९२।२)

उपायम् अन्यं पतयो भवतीनां न जानते । (१९३।१)

तेनाकाशगतिश्रद्धा तथा च पूर्यताम् इति ॥ (१९३।२)

ततः प्रहसिता सर्वे रुमण्वान् इदम् अब्रवीत् । (१९४।१)

निवर्त्यतां परीहासः प्रस्तुतं वर्त्यताम् इति ॥ (१९४।२)

यौगन्धरायणेनोक्तं किम् अत्र परिचिन्त्यते । (१९५।१)

असाधारण एवायं विषयः शिल्पिनाम् इति ॥ (१९५।२)

रुमण्वता तु तक्षाणः संनिपात्य प्रचोदिताः । (१९६।१)

यन्त्रम् आकाशसंचारि त्वरितैः क्रियताम् इति ॥ (१९६।२)

अथोत्क्रम्य चिरं सर्वे मन्त्रयित्वा च शिल्पिनः । (१९७।१)

रुमण्वन्तम् अभाषन्त संत्रासप्रस्खलद्गिरः ॥ (१९७।२)

चतुर्विधानि जानीमो वयं यन्त्राणि तद् यथा । (१९८।१)

जलाश्मपांशुयन्त्राणि काण्डराशिकृतानि च ॥ (१९८।२)

आकाशयन्त्राणि पुनर् यवनाः किल जानते । (१९९।१)

अस्माकं तु न यातानि गोचरं चक्षुषाम् इति ॥ (१९९।२)

तत्र च ब्राह्मणः कश्चिद् अब्रवीद् आग्रहारिकः । (२००।१)

भोः सभे श्रूयतां तावद् यन् मयाख्यानकं श्रुतम् ॥ (२००।२)

अस्ति पुक्वसको नाम महासेनस्य वर्धकी । (२०१।१)

स्कन्धावारेण सार्धं स सुराष्ट्रविषयं गतः ॥ (२०१।२)

तेन तत्रापरो दृष्टः सुरूपः शिल्पिदारकः । (२०२।१)

विश्विलो नाम यः शिल्पी सदृशो विश्वकर्मणा ॥ (२०२।२)

अथ पुक्वसकस् तस्य पितरं मयम् अब्रवीत् । (२०३।१)

तव पुत्राय दुहिता दत्ता रत्नावली मया ॥ (२०३।२)

प्रष्टव्यश् च त्वया नाहं कीदृशी सा गुणैर् इति । (२०४।१)

कुलरूपाभिजात्यादिगुणरत्नावली हि सा ॥ (२०४।२)

संपद्यते च नः किंचिन् महासेनपरिग्रहात् । (२०५।१)

तस्मात् संवर्धसिद्ध्यर्थं पुत्रं प्रस्थापयेर् इति ॥ (२०५।२)

मयेन च प्रतिज्ञातो गत्वा पुक्वसको गृहान् । (२०६।१)

जामात्रागमनाकाङ्क्षी महान्तं कालम् अक्षिपत् ॥ (२०६।२)

कृत्वा राजकुले कर्म कदाचिद् गृहम् आगतम् । (२०७।१)

भणति स्म न तं कश्चित् स्नाहि भुङ्क्ष्वेति चाकुलः ॥ (२०७।२)

भार्यया कथितं तस्मै किम् एतद् इति पृष्टया । (२०८।१)

आगन्तुकेन केनापि सर्वम् आकुलितं गृहम् ॥ (२०८।२)

आत्मीयास् तण्डुलास् तेन रन्धनाय समर्पिताः । (२०९।१)

मन्दको ऽहम् अमीभिर् मे मण्डः संपाद्यताम् इति ॥ (२०९।२)

काष्ठभारशतं दग्धं न च स्विद्यन्ति तण्डुलाः । (२१०।१)

तेनायम् आकुलो लोकस् तत् किम् एतद् भवेद् इति ॥ (२१०।२)

अथ पुक्वसकेनोक्तं परिष्वज्य कुटुम्बिनीम् । (२११।१)

गृहस्थे वर्धसे दिष्ट्या प्राप्तस् ते दुहितुर् वरः ॥ (२११।२)

क्वासौ क्वासौ विश्वभद्र इति पृच्छति भर्तरि । (२१२।१)

शिरः प्रावृत्य भार्यास्मै कर्मशालाम् अदर्शयत् ॥ (२१२।२)

निष्क्रम्य कर्मशालातः सत्वरं विश्विलस् ततः । (२१३।१)

अभिवादितवान् प्रह्वः प्रसारितभुजं गुरुम् ॥ (२१३।२)

उत्क्षिप्य श्वशुरेणापि हर्षनेत्राम्बुवर्षिणा । (२१४।१)

निरन्तरं परिष्वक्तश् चिरादृष्टः सुहृद् यथा ॥ (२१४।२)

कृतार्घादिसपर्यश् च पृष्टः पुक्वसकेन सः । (२१५।१)

किंमयास् तण्डुलास् तात कथ्यताम् इति सो ऽब्रवीत् ॥ (२१५।२)

एते पाण्डरकाष्ठस्य काष्ठेन तण्डुला मया । (२१६।१)

घटिता घटिकामात्रात् करघाटतरोर् इति ॥ (२१६।२)

अथ पुक्वसकेनोक्तं कर्मेदं विश्वकर्मणः । (२१७।१)

तवापि शिल्पिसिंहस्य तृतीयस्य न विद्यते ॥ (२१७।२)

अद्यैव च दिनं भद्रम् अतो रत्नावलीकरः । (२१८।१)

गृह्यताम् इति तेनोक्ते विश्विलेनोक्तम् ओम् इति ॥ (२१८।२)

रत्नावल्या स संगम्य स्फुरदुज्ज्वलशोभया । (२१९।१)

संमीयते स्म नाङ्गेषु दरिद्र इव कामुकः ॥ (२१९।२)

आलेख्यविद्याधरयोर् यथा संमुखयोस् तयोः । (२२०।१)

महान् कालो ऽतियाति स्म निमेषोज्झितचक्षुषोः ॥ (२२०।२)

अथ रत्नावलीं दृष्ट्वा विचिन्ताम् इव विश्विलः । (२२१।१)

किम् एतद् इति संदिह्य किम् एतद् इति पृष्टवान् ॥ (२२१।२)

तस्याम् अभाषमाणायाम् एकाभाषत दारिका । (२२२।१)

भर्तृदारक यद्य् अस्ति श्रोतुम् इच्छा ततः शृणु ॥ (२२२।२)

स्यालकास् तव जल्पन्ति पूर्वम् एकाकिनीं वयम् । (२२३।१)

अधुना सह जामात्रा पुष्णीमो भगिनीम् इति ॥ (२२३।२)

इति श्रुत्वा वनं गत्वा चित्त्वा दारूणि कान्यपि । (२२४।१)

यन्त्राणि घटयामास यावनान्य् अथ विश्विलः ॥ (२२४।२)

वृक्षायुर्वेदनिर्दिष्टैः पादपाङ्गैश् चकार सः । (२२५।१)

आयुरारोग्यकारीणि पाकोपकरणानि च ॥ (२२५।२)

सहस्रगुणमूल्यानि तानि विक्रीय तद् धनम् । (२२६।१)

श्वशुराय ददाति स्म स च प्रीतस् तद् आददे ॥ (२२६।२)

एवं दिनेषु गच्छत्सु विद्राण इव पुक्वसः । (२२७।१)

विश्विलादीन् समाहूय सविषादम् अभाषत ॥ (२२७।२)

अहम् आज्ञापितो राज्ञा ब्रह्मदत्तः सुहृद् मम । (२२८।१)

काशिदेशपतिस् तेन प्रणयाद् अहम् अर्थितः ॥ (२२८।२)

तव पुक्वसको नाम तक्षास्ति कुशलः किल । (२२९।१)

धर्माधिकारकाराय स मे प्रस्थाप्यताम् इति ॥ (२२९।२)

तच् च देवकुलं कृत्वा स्वबुद्धिसमकर्मकम् । (२३०।१)

वाराणस्याम् अविघ्नेन भवान् आवर्तताम् इति ॥ (२३०।२)

अवश्यं च मया तत्र गन्तव्यम् अनुजीविना । (२३१।१)

मर्तव्यं चास्य चण्डस्य राज्ञो वाक्यम् अकुर्वता ॥ (२३१।२)

दीर्घकालं च तत् कर्म दशा चेयम् अनुत्तरा । (२३२।१)

तस्मात् पुक्वसकः सर्वैः सुदृष्टः क्रियताम् इति ॥ (२३२।२)

विश्विलेन ततः प्रोक्तम् अलं त्रासम् उपास्य वः । (२३३।१)

भृत्यं वाराणसीं यान्तम् अनुजानीत माम् इति ॥ (२३३।२)

श्वशुरेणाभ्यनुज्ञातः प्रीतेन च महीभुजा । (२३४।१)

दूतैः स प्रतिदूतैश् च सह वाराणसीं गतः ॥ (२३४।२)

बहुकालप्रयाते ऽपि पत्यौ रत्नावली मुखम् । (२३५।१)

संतताश्रुजलासारधौतं म्लानकपोलकम् ॥ (२३५।२)

आयताशीतनिश्वासं नासाग्राहितलोचनम् । (२३६।१)

दन्तावरणसंस्कारशून्यम् अगलितालकम् ॥ (२३६।२)

विस्रंसमानरशनं जघनं मलिनांशुकम् । (२३७।१)

न दधाति स्म शोकान्धा बाहू च स्खलदङ्गदौ ॥ (२३७।२)

तस्याम् इत्थम् अवस्थायाम् अमन्त्रयत पुक्वसः । (२३८।१)

गृहिणीं चकितः पश्य निश्चिन्तां तनयाम् इति ॥ (२३८।२)

साब्रवीत् सुष्ठु पश्यामि लज्जमाना च ते मुखम् । (२३९।१)

न दर्शयामि नन्व् एवं स्त्रैणं किमपि चापलम् ॥ (२३९।२)

यस्यासमेन रूपेण गुणैश् चागणितैः पुरी । (२४०।१)

वृता न लभते शान्तिम् अपश्यन्ती तम् उत्सुका ॥ (२४०।२)

दर्शनस्पर्शनालापैश् चिरं या तेन लालिता । (२४१।१)

सेयम् एवम् अशोकेति मन्दभाग्या भणामि किम् ॥ (२४१।२)

जायापत्योस् तयोर् इत्थं मिथो मन्त्रयमाणयोः । (२४२।१)

दिनस्तोकेषु यातेषु गर्भं रत्नावली दधौ ॥ (२४२।२)

कृतक्रोधस्मितो भार्याम् अथ पुक्वसको ऽब्रवीत् । (२४३।१)

भो पश्य दयितापत्ये दुहितुः प्रक्रियाम् इति ॥ (२४३।२)

भर्तृकोपनिमित्तेन तनयादोषजन्मना । (२४४।१)

जातेन च नृपाच् चण्डात् प्राकम्पत भयेन सा ॥ (२४४।२)

आसीद् अयं च वृत्तान्तो राज्ञाहृतश् च पुक्वसः । (२४५।१)

सुतादोषविपाकं च पश्यन् राजकुलं गतः ॥ (२४५।२)

स विहस्य नृपेणोक्तो मा भैषीर् दुहितुस् तव । (२४६।१)

जामात्रैवाहितो गर्भस् तच् चेदम् अवधीयताम् ॥ (२४६।२)

ये मया प्रेषिता दूता जामात्रा भवतः सह । (२४७।१)

निवृत्तमात्रैस् तैर् एव मह्यम् आवेदितं यथा ॥ (२४७।२)

आरभ्य प्रथमाद् एव प्रयाणाद् एष विश्विलः । (२४८।१)

यन्त्रकुक्कुटम् आस्थाय प्रदेशे क्वापि यातवान् ॥ (२४८।२)

रात्रौ च यामशेषायां प्रावृत्यागत्य मस्तकम् । (२४९।१)

अविज्ञातः किलास्माभिर् अध्यशेत स्वसंस्तरे ॥ (२४९।२)

कदाचित् प्रतिबुद्धेषु दूतेषु स परागतः । (२५०।१)

पादेषु पतितस् तेषाम् अयाचत विषण्णकः ॥ (२५०।२)

नेदं कस्यचिद् आख्येयं शिल्पिकस्येतरस्य वा । (२५१।१)

आकाशयन्त्रविज्ञानं दुर्विज्ञानम् अयावनैः ॥ (२५१।२)

खट्वाघटनविज्ञानम् इवेदं प्रचुरीभवेत् । (२५२।१)

लोकेन परिभूयेत क्षणरागा हि मानुषाः ॥ (२५२।२)

निन्दिते वन्दनीये ऽस्मिन्न् आस्तां तावच् च पातकम् । (२५३।१)

दृष्ट एव महान् दोषो जीवनस्यापहारणम् ॥ (२५३।२)

अहं हि भार्यया सार्धम् उषित्वा रजनीं दिवा । (२५४।१)

कुर्वन् नरपतेर् आज्ञां नेष्यामि दिवसान् इति ॥ (२५४।२)

तच् च देवकुलं तेन घटितं किल तादृशम् । (२५५।१)

द्रष्टुम् इच्छा समुत्पन्ना येन दुश्चक्षुषाम् अपि ॥ (२५५।२)

ब्रह्मदत्तेन दत्तं च धनराशिम् अनुत्तमम् । (२५६।१)

न गृह्णाति स्म वक्ति स्म गुरुर् मे लभताम् इति ॥ (२५६।२)

एवम् उक्त्वा महासेनो महता धनराशिना । (२५७।१)

सर्वस्वहरणात् त्रस्तं तोषयामास पुक्वसम् ॥ (२५७।२)

विश्विलो ऽपि मुहूर्तेन वाराणस्याः परागतः । (२५८।१)

आकाशयन्त्रम् आस्थाय प्रविष्टश् च गृहान् निशि ॥ (२५८।२)

अतीते मासमात्रे च विश्विलं पुक्वसो ऽब्रवीत् । (२५९।१)

अद्य माम् आह नृपतिः शनैर् उत्सार्य सस्मितम् ॥ (२५९।२)

आकाशयन्त्रविज्ञानं जामात्रे कथितं त्वया । (२६०।१)

यन् मह्यम् अपि तत् सर्वम् अर्थिने कथ्यताम् इति ॥ (२६०।२)

मया तु कथितं तस्मै न तस्मै कथितं मया । (२६१।१)

तस्मै तु कथितं प्रीतैः शिल्पिभिर् यावनैर् इति ॥ (२६१।२)

राज्ञा तु कुपितेनोक्तं नेदं लोकवचो मृषा । (२६२।१)

शिल्पिनः सह शाठ्येन जायन्त इति घुष्यते ॥ (२६२।२)

तम् इदं शाठ्यम् उज्झित्वा मन्निदेशं समाचर । (२६३।१)

अन्यथा जीवलोको ऽयं सुदृष्टः क्रियताम् इति ॥ (२६३।२)

तद् रक्षता मम प्राणान् सपुत्रान् अनुजीविनः । (२६४।१)

राज्ञे तद् यन्त्रविज्ञानम् अर्थिने कथ्यताम् इति ॥ (२६४।२)

विश्विलस् तु प्रतिज्ञाय श्वशुराय तथास्त्व् इति । (२६५।१)

रात्रौ रत्नावलीं सुप्तां प्रतिबोध्येदम् अब्रवीत् ॥ (२६५।२)

आमन्त्रये ऽहं भवतीं गच्छामि स्वगृहान् प्रति । (२६६।१)

उपायैस् तव पित्राहम् अस्मात् स्थानाद् विवासितः ॥ (२६६।२)

आकाशयन्त्रविज्ञानं प्राप्तुं मत्तः स वाञ्छति । (२६७।१)

प्रच्छाद्यं च तद् अस्माभिर् निधानं कृपणैर् इव ॥ (२६७।२)

तद् आस्तां तावद् आत्मा मे तव वा दयितः पिता । (२६८।१)

विज्ञानस्यास्य रक्षायै त्यजेयं भवतीं अपि ॥ (२६८।२)

इति रत्नावली श्रुत्वा भर्तारम् इदम् अब्रवीत् । (२६९।१)

किं चाहं दुर्भगा येन भक्तां त्यजसि माम् इति ॥ (२६९।२)

यानं कुक्कुटसंस्थानम् आस्थाय सह भार्यया । (२७०।१)

रात्राव् आकाशम् उत्पत्य स्वस्थानं विश्विलो ययौ ॥ (२७०।२)

ते चैवम् औरसान् बन्धूञ्छिल्पगुप्त्यै त्यजन्ति ये । (२७१।१)

ते शिल्पं दर्शयन्तीति कस्येयम् असती मतिः ॥ (२७१।२)

तस्माद् अमी शठा बद्धाः पीड्यन्तां ताडनादिभिः । (२७२।१)

असाध्याः सामदानाभ्यां नीचा हि वधसाधनाः ॥ (२७२।२)

इति सेनापतिः श्रुत्वा सर्वान् संयम्य शिल्पिनः । (२७३।१)

अताडयद् अवोचच् च यन्त्रम् आयोज्यताम् इति ॥ (२७३।२)

एतस्मिन्न् एव वृत्तान्ते कश्चिद् आगन्तुको ऽब्रवीत् । (२७४।१)

अहं करोमि वो यन्त्रं मा स्म ताड्यन्त शिल्पिनः ॥ (२७४।२)

यन्त्रोपकरणं चेदम् इदानीं दीयताम् इति । (२७५।१)

तच् च सम्पादितं सर्वम् अचिरेण रुमण्वता ॥ (२७५।२)

तेषु चान्यतमः शिल्पी तम् आगन्तुम् अभाषत । (२७६।१)

आरोहकपरीमाणं सेनानीर् अनुयुज्यताम् ॥ (२७६।२)

अज्ञातवाह्यसंख्याभिर् बहवः शिल्पिनो नृपैः । (२७७।१)

विपन्नयन्त्रैः श्रूयन्ते मथिताः कुपितैर् इति ॥ (२७७।२)

अथ तेनोक्तं मन्ये ते वराका ग्राम्यशिल्पिकाः । (२७८।१)

किंवा वचोभिर् बहुभिः क्षणम् आस्थीयताम् इति ॥ (२७८।२)

इत्य् उक्त्वा गरुडाकारम् अचिरेण चकार सः । (२७९।१)

विमानम् अम्बरोपेतं मन्दारकुसुमार्चितम् ॥ (२७९।२)

स चाभाषत राजानं राजन् राजजनार्दनः । (२८०।१)

आक्रम्य गरुडं क्राम क्रान्तपूर्वां महीम् इमाम् ॥ (२८०।२)

अथ राजावदद् देवीं देवि किं स्थीयते ऽधुना । (२८१।१)

विमानम् इदम् आरुह्य यथेष्टं गम्यताम् इति ॥ (२८१।२)

अवोचत् सा च राजानम् अर्यपुत्र त्वया विना । (२८२।१)

नोद्यानम् अपि गच्छामि कुतो ऽनालम्बनां दिवम् ॥ (२८२।२)

एवं देवी ब्रवीतीति राज्ञोक्ते शिल्पिनोदितम् । (२८३।१)

ननु वोढुम् इदं शक्तं सकलां नगरीम् इति ॥ (२८३।२)

सान्तःपुरपरीवारः सदारसचिवस् ततः । (२८४।१)

सपौरश्रेणिवर्गश् च यानम् अध्यास्त भूपतिः ॥ (२८४।२)

तेन केतुपताकादिछायाविच्छुरिताम्बराम् । (२८५।१)

पुण्यम् आकाशम् आविश्य प्राक्प्राचीम् अगमद् दिशम् ॥ (२८५।२)

ददर्श दर्शकस् तत्र यानं यान् नगरोपरि । (२८६।१)

देवो विद्याधरो वापि भोः को ऽयम् इति चाब्रवीत् ॥ (२८६।२)

पद्मावतीद्वितीयेन स च राज्ञाभिवादितः । (२८७।१)

अनुज्ञातश् च संयातो नृपः पवनवर्त्मना ॥ (२८७।२)

इति प्रदक्षिणीकृत्य स भुवं सागराम्बराम् । (२८८।१)

अवन्तिनगरीं प्रायात् प्रवृत्तोदकदानकाम् ॥ (२८८।२)

यात्रानुभवनोत्कण्ठं ज्ञात्वा शिल्पी महीपतिम् । (२८९।१)

स्तम्भयामास तद् यन्त्रम् अथातुष्यन् नराधिपः ॥ (२८९।२)

प्रद्योतस्य तद् आलोक्य रत्नप्रद्योतपिञ्जरम् । (२९०।१)

किम् एतद् इति संदेहदोलादोलम् अभून् मनः ॥ (२९०।२)

महांश् चेद् अयम् उत्पातो रमणीयम् अतः कथम् । (२९१।१)

इष्टसंप्राप्तिलम्भश् चेद् नास्माभिः श्रुतम् ईदृशम् ॥ (२९१।२)

संदिहन्मानसस्येति प्रद्योतस्य पुरः शरम् । (२९२।१)

पातयामास वत्सेशः शनकैर् लेखिताक्षरम् ॥ (२९२।२)

महासेनस् तम् आदाय चित्रम् एतद् अवाचयत् । (२९३।१)

राजन्न् उदयनश् चौरः सदारस् त्वां नमस्यति ॥ (२९३।२)

इति श्रुत्वा महासेनो जामातरम् अभाषत । (२९४।१)

चौराय दत्तम् अभयं तस्माद् अवतरत्व् इति ॥ (२९४।२)

आलोक्यावन्तिकौशाम्ब्यां विमानोदकदानके । (२९५।१)

द्रष्टव्येषु तनूभूतम् उद्भूतेषु कुतूहलम् ॥ (२९५।२)

कांचिद् वेलाम् उपास्यैवम् आमन्त्र्य श्वशुरौ ततः । (२९६।१)

लोकालोकितयानश् च कौशाम्ब्याम् अवरूढवान् ॥ (२९६।२)

पूजितामरविप्राग्निगुरुपौरानुजीविना । (२९७।१)

आज्ञापितं नृपतिना शिल्पी संमान्यताम् इति ॥ (२९७।२)

अथाभिभूय प्रभया सुप्रभाम् अचिरप्रभाम् । (२९८।१)

तिष्ठन्तीम् अम्बरे ऽपश्यद् देवताम् अवनीश्वरः ॥ (२९८।२)

ततश् चित्रीयमाणं सा तम् अभाषत पार्थिवम् । (२९९।१)

पूजितैव त्वया यत् त्वां पूज्यं पूजितवत्य् अहम् ॥ (२९९।२)

विज्ञाप्यं श्रूयतां चेदम् अस्त्य् अहं गुह्यकाङ्गना । (३००।१)

गुह्यकाधिपतेर् आप्ता भद्रेति परिचारिका ॥ (३००।२)

कदाचिन् नभसा यान्ती सती दृष्टवती सरः । (३०१।१)

कन्दरायां नगेन्द्रस्य महेन्द्रस्य नभःप्रभम् ॥ (३०१।२)

तत्र संक्रीडमानं च करेणुकरधारितैः । (३०२।१)

वीज्यमानं सरसिजैः कान्तारकरियूथपम् ॥ (३०२।२)

आसीच् च मम तं दृष्ट्वा करामृष्टवशामुखम् । (३०३।१)

कर्तारो हस्तिशिक्षायां सत्यम् आहुर् इदं यथा ॥ (३०३।२)

देवदानवगन्धर्वपिशाचोरगराक्षसाम् । (३०४।१)

कन्याः सुजाता दिङ्नागैर् नानासत्त्वास् ततो गताः ॥ (३०४।२)

ततः सपदि निर्माय हस्तिनीरूपम् आत्मना । (३०५।१)

मदामोदविभिन्नाम्भस् तद् एवावतरं सरः ॥ (३०५।२)

सामर्षकरिणीयूथकटाक्षेक्षितरूपया । (३०६।१)

प्रीतेन यूथपतिना चिरम् आक्रीडितं मया ॥ (३०६।२)

अथेन्दुकिरणाकारकिरणे ऽरुणसारथौ । (३०७।१)

स गजः क्षालितकटः कटकं प्राविशद् गिरेः ॥ (३०७।२)

अहं तु व्यसनसेवा फलम् उत्प्रेक्ष्य दारुणम् । (३०८।१)

सद्यः कृतनिजाकारा राजराजसभाम् अगाम् ॥ (३०८।२)

धनदस्योरुम् आलम्ब्य तस्य यूथपतेः करम् । (३०९।१)

स्मरन्ती ताडयामि स्म चामरेण धनाधिपम् ॥ (३०९।२)

स कटाक्षेण मां दृष्ट्वा क्रोधविस्फुरिताधरः । (३१०।१)

त्रासोत्कम्पितदिक्चक्रः कृतवाञ्छापभाजनम् ॥ (३१०।२)

ध्यायन्त्या हस्तिनं यस्माच् चामरेणाहम् आहतः । (३११।१)

त्वम् अवन्तिपतेस् तस्माद् अभव्ये हस्तिनी भव ॥ (३११।२)

तत्रोक्तं पूर्णभद्रेण यक्षेणागसि तुच्छके । (३१२।१)

प्रभुना देवदेवेन मुक्तः शापो महान् इति ॥ (३१२।२)

श्रुत्वेदं पूर्णभद्रो ऽपि शप्तो यस्मात् त्वम् एतया । (३१३।१)

शप्तया पीडितस् तस्माद् भव हस्ती महान् इति ॥ (३१३।२)

शोकदीनमुखाव् आवां दृष्ट्वा वित्तपतेर् अभूत् । (३१४।१)

करणोत्खातकोपस्य नवनीतनिभं मनः ॥ (३१४।२)

अब्रवीच् च यदाहं वां स्मरिष्यामि क्वचित् तदा । (३१५।१)

शापाद् अस्माद् विमोक्ष्येथे विभीतं मा स्म पुत्रकौ ॥ (३१५।२)

साहं भद्रवती जाता महासेनस्य हस्तिनी । (३१६।१)

पूर्णभद्रो ऽपि तस्यैव नागो व्यालो नलागिरिः ॥ (३१६।२)

महासेनस्य भवने परतन्त्रस्य तिष्ठतः । (३१७।१)

आवयोश् चरितं यत् तत् सर्वं प्रत्यक्षम् एव ते ॥ (३१७।२)

तदा चापहरन्ती त्वां धनाधिपतिना स्मृता । (३१८।१)

अहम् अप्राप्य कौशाम्बीं विपन्ना गहने वने ॥ (३१८।२)

न तथा व्यसनेनासि पीडितस् तेन तादृशा । (३१९।१)

यथा मयि विपन्नायां प्रियदारः स्त्रियाम् इव ॥ (३१९।२)

यक्षयोनिम् अवाप्याहं तिर्यग्योनिम् इवाप्सराः । (३२०।१)

त्वाम् एव शोचितवती सेव शप्तं शतक्रतुम् ॥ (३२०।२)

आसीच् च मे कदा नाम कथं नाम च भूपतेः । (३२१।१)

कं नाम च करिष्ये ऽहम् उपकारं मनाग् इति ॥ (३२१।२)

नीतश् चासि मया स्वप्ने तदा धनपतेः सभाम् । (३२२।१)

भ्रामितश् च विमानेन सुगर्भस्थसुतो महीम् ॥ (३२२।२)

भविष्यन्तं च ते पुत्रं मग्नं कस्यांचिद् आपदि । (३२३।१)

विद्याधरेन्द्रम् उद्धर्ता सुखम् आस्तां भवान् इति ॥ (३२३।२)

प्राकारस्य ततः खण्डम् अपनीय जगाम सा । (३२४।१)

यत् तद् भद्रवतीद्वारं कौशाम्ब्यां प्रथितं भुवि ॥ (३२४।२)

अथाश्रूयन्त पौराणां जल्पितानि गृहे गृहे । (३२५।१)

सिद्धादेशवचः सत्यं कृतं व्योमचरैर् इति ॥ (३२५।२)

सीमन्तोन्नयनान्तकर्मविरताव् औत्सुक्यगर्भा पुरी प्रत्यासन्नकरगृहेव तरुणी कृच्छ्रान् निनाय क्षपाम् । (३२६।१)

शुद्धान्ते च शुकादिपञ्जरवयःकोलाहले ऽपि श्रुते राजा दारकजन्मसंपदघनप्रह्लादम् उत्प्रैक्षत ॥ (३२६।२)