अथ बिभ्रद् दुरुच्छेदं शोकं भ्रातृवियोगजम् । (१।१)

उत्सृष्टपृथिवीचिन्तः पालकः कालम् अक्षिपत् ॥ (१।२)

तं पुरोधःप्रभृतयः कदाचिद् अवदन् प्रजाः । (२।१)

उत्सीदन्तीः प्रजा राजन् नार्हसि त्वम् उपेक्षितुम् ॥ (२।२)

भ्रातुः पुरः प्रतिज्ञाय दूरक्षां रक्षितुं क्षितिम् । (३।१)

किं शोचसि न शोको ऽयम् उपायः क्षितिरक्षणे ॥ (३।२)

षष्ठं पापांशम् आदत्ते रक्षन्न् अपि नृपः प्रजाः । (४।१)

निक्षिप्तक्षितिरक्षस् तु सर्वम् एव न मुञ्चति ॥ (४।२)

तस्माज् जिघांसता पापं पुण्यं चोपचिचीषता । (५।१)

राजन् धन्याः प्रजाः कार्याः सुखं चानुबुभूषता ॥ (५।२)

न चेद् अर्थयमानानां वचनं नः करिष्यसि । (६।१)

ध्रुवं द्रक्ष्यसि संक्रान्ता देशान् राजन्वतः प्रजाः ॥ (६।२)

अवृत्तपूर्वम् अस्माभिर् उदासीने त्वयि श्रुतम् । (७।१)

बलाद् अग्निगृहान् नीतः पुरोडाशः शुना किल ॥ (७।२)

बटोश् च भ्राम्यतो भिक्षां भिक्षापात्राद् अनावृतात् । (८।१)

बटुत्वात् क्षिप्तचित्तस्य हृतः काकेन मोदकः ॥ (८।२)

इति श्रुत्वा ससंत्रासो राजा ताडितदुन्दुभिः । (९।१)

मृगेन्द्रासनम् अध्यास्ते सुमेरुं मघवान् इव ॥ (९।२)

तस्मिन् नारूढमात्रे च समं विकसिताः प्रजाः । (१०।१)

उदयाचलकूटस्थे नलिन्य इव भास्करे ॥ (१०।२)

अथातीते क्वचित् काले विप्रान् पप्रच्छ पार्थिवः । (११।१)

धर्मम् आचक्षतां पूज्याः शुद्धम् इत्य् अथ ते ऽब्रुवन् ॥ (११।२)

सर्वविद्याविदा धर्मः कस् त्वया नावलोकितः । (१२।१)

आचारो ऽयम् इति व्यक्तम् अनुयुक्तास् त्वया वयम् ॥ (१२।२)

रागादिमन्तः पुरुषास् तैर् उक्ता ह्य् अप्रमाणता । (१३।१)

सांख्यादीनाम् अकार्यत्वाद् वेदस्यैव प्रमाणता ॥ (१३।२)

तस्माद् वेदेषु विहितं यत् तद् आसेव्यताम् इति । (१४।१)

श्रुत्वेदं नृपतिर् यज्ञैर् ईजे निःसंख्यदक्षिणैः ॥ (१४।२)

अथोत्सृष्टप्रजाकार्यं दीक्षासन्तानसेवया । (१५।१)

मन्त्रिनौ जातसंत्रासौ तं कदाचिद् अवोचताम् ॥ (१५।२)

उद्धृतः शोकपङ्कात् त्वं बलिभिर् द्विजकुञ्जरैः । (१६।१)

उद्धार्यः सांप्रतं केन दीक्षापङ्काद् दुरुत्तरात् ॥ (१६।२)

कामार्थौ यद्य् अपि त्यक्तौ सेव्याव् एव तथापि तौ । (१७।१)

दुर्लभो हि विना ताभ्यां धर्मः शुद्धो नृपैर् इति ॥ (१७।२)

उपपन्नम् इदं श्रुत्वा प्रतिश्रुत्य तथेति च । (१८।१)

देवतायाचनव्यग्रस्त्रीकम् अन्तःपुरं ययौ ॥ (१८।२)

पानाभरणवासःस्रक्प्रियवाग्दानमानिताः । (१९।१)

अन्तःपुरचरीः प्रैश्याश् चचार परितोषिताः ॥ (१९।२)

अनन्तरम् अनुज्येष्ठं देवीः संमान्य भूपतिः । (२०।१)

वासुकिन्या महादेव्या निनाय सह यामिनीम् ॥ (२०।२)

स ताम्रचूडरुतिभिर् बन्दिवृन्दैर् विबोधितः । (२१।१)

उपासिष्ट पुरःसंध्याम् आ दिवाकरदर्शनात् ॥ (२१।२)

ततो धवलवासःस्रगलंकारानुलेपनः । (२२।१)

स्तूयमानो जयाशीर्भिर् आस्थानस्थानम् आगतः ॥ (२२।२)

पुरोधःप्रभृतीस् तत्र प्रकृतीः प्रकृतिप्रियः । (२३।१)

मानयित्वा यथायोग्यं सोपचारं व्यसर्जयत् ॥ (२३।२)

स्मयमानस् ततो राजा मन्त्रिणाव् इदम् अब्रवीत् । (२४।१)

आपानभूमिर् उद्याने रमणीया प्रकल्प्यताम् ॥ (२४।२)

को हि युष्मद्विधसुहृद् विहितापत्प्रतिक्रियः । (२५।१)

विषयान् न निषेवेत दृष्टादृष्टाविरोधिनः ॥ (२५।२)

सो ऽहं पौरजनं भृत्यान् अन्तःपुरविचारिणः । (२६।१)

आत्मानं च भवन्नाथं योजयामि सुखैर् इति ॥ (२६।२)

अथ तौ प्रह्वमूर्धानौ स्वाम्यभिप्रायवेदिनौ । (२७।१)

पानोपकरणं सर्वं सज्जम् एवेत्य् अवोचताम् ॥ (२७।२)

व्याहार्य स ततस् तत्र सबालस्थविरां पुरीम् । (२८।१)

वस्त्राभरणमाल्यान्नदानैः प्रीताम् अकारयत् ॥ (२८।२)

पद्मरागादिशुक्तिष्ठम् उत्पलाद्यधिवासितम् । (२९।१)

कृतजोत्कारम् अन्योन्यं पीयते स्म ततो मधु ॥ (२९।२)

मधुपानान्तरालेषु सविपञ्चीस्वनं मुहुः । (३०।१)

गीयते स्म मनोहारि नटाद्यैर् नृत्यते स्म च ॥ (३०।२)

विहृत्य दिनम् एवं च शीतरश्मौ दिवाकरे । (३१।१)

विसृज्य प्रकृती राजा विवेशान्तःपुरं ततः ॥ (३१।२)

तत्रापि श्रुतसंगीतो दृष्टस्त्रीपात्रनाटकः । (३२।१)

पायिताशेषभार्यश् च पश्चान् निद्राम् असेवत ॥ (३२।२)

एवम् आसेवमानस्य सार्तवं विषयान् गताः । (३३।१)

विवृद्धसुखरागस्य बहवस् तस्य वासराः ॥ (३३।२)

स कदाचिद् द्विजादिभ्यः सविषादो न्यवेदयत् । (३४।१)

स्वप्नो मयाद्य यो दृष्टः प्रशस्यैः श्रूयताम् असौ ॥ (३४।२)

वाह्यावलोकनायाहं निर्गतस् तत्र दृष्टवान् । (३५।१)

मत्तं महान्तम् आयान्तं मातङ्गं वनचारिणम् ॥ (३५।२)

तन्मदामोदम् आघ्राय राज्यहस्त्यपि मामकः । (३६।१)

क्रोधाद् उन्मूलितालानो यातः प्रति वनद्विपम् ॥ (३६।२)

वन्यस् तु हस्तम् उत्क्षिप्य किंचिद् आकुञ्चिताङ्गुलिः । (३७।१)

आहूतवान् इव युद्धं सगर्वैः कण्ठगर्जितैः ॥ (३७।२)

मदीयेनाथ नागेन वेगेनापत्य दूरतः । (३८।१)

संनिपातो महान् दत्तो दन्तयोर् वनदन्तिनः ॥ (३८।२)

स्फटिकस्तम्भशुभ्राभ्यां दन्ताभ्यां तेन मामकः । (३९।१)

दूरम् उत्क्षिप्य निक्षिप्तस् ततो यातः पराङ्मुखः ॥ (३९।२)

पराजितं परेणाथ दृष्ट्वा स्वं राज्यहस्तिनम् । (४०।१)

निवर्तयितुकामो ऽहम् आसन्नान् इदम् उक्तवान् ॥ (४०।२)

निवर्तयामि राज्येभं शीघ्रम् आनयताङ्कुशम् । (४१।१)

शिक्षितो वत्सराजेन हस्तिशिक्षाम् अहं ननु ॥ (४१।२)

इति मन्त्रयमाणो ऽहम् अलब्धप्रार्थिताङ्कुशः । (४२।१)

प्रतिबुद्धः ससंत्रासः किम् एतद् इति चिन्तयन् ॥ (४२।२)

इति स्वप्नो मया दृष्टः क्षणदायाः परिक्षये । (४३।१)

फलम् इष्टम् अनिष्टं वा पूज्यैर् अत्रोच्यताम् इति ॥ (४३।२)

अथानिष्टफलं स्वप्नं जानन्तो ऽपि द्विजातयः । (४४।१)

राजोपचारचतुराः स्थापयामासुर् अन्यथा ॥ (४४।२)

यौ ऽसौ राजन् गजो वन्यस् तं बुध्यस्व विनायकम् । (४५।१)

यश् चाभिषेकहस्ती तं राज्यविघ्नं शरीरिणम् ॥ (४५।२)

तत् ते गणपतिः प्रीतः प्रसह्योद्धरति प्रभुः । (४६।१)

त्वम् अप्य् उन्मूलितानर्थश् चिरं पाहि महीम् इति ॥ (४६।२)

इति दुःश्लिष्टम् आकर्ण्य फलं स्वप्नस्य कल्पितम् । (४७।१)

सुखं नालभताथैनम् अब्रूतां मन्त्रिणाव् इदम् ॥ (४७।२)

श्रूयतां देव यद् वृत्तं वृद्धस्य जगतीपतेः । (४८।१)

आवाभ्यां श्रुतम् एतच् च गृहे कथयतः पितुः ॥ (४८।२)

मृगेन्द्रासनम् आरोढुं प्रद्योतेन किलेच्छता । (४९।१)

यथाप्रधानमिलिताः पृष्टाः स्वप्नं द्विजातयः ॥ (४९।२)

मम सिंहासनस्थस्य स्थितो मूर्ध्नि विहंगमः । (५०।१)

विचित्रैः सप्तभिः पक्षैः को ऽसौ व्याक्रियताम् इति ॥ (५०।२)

तेषु निर्वचनेष्व् एको द्विजः शाण्डिल्यनामकः । (५१।१)

सकम्पवचनो ऽवोचन् नीचैश् चञ्चलभीरुकः ॥ (५१।२)

राज्ञा स्वप्नफलं पृष्टाः किं तूष्णीम् आस्थ कथ्यताम् । (५२।१)

त्रस्यद्भिः परुषाद् वापि मादृक् कस्मान् न युज्यताम् ॥ (५२।२)

अनिष्टम् अपि वक्तव्यं स्वनुष्ठानप्रतिक्रियम् । (५३।१)

दुष्करप्रतिकारे तु युक्तम् इत्थम् उदासितुम् ॥ (५३।२)

इति श्रुत्वा महासेनः संशयामृष्टमानसः । (५४।१)

शाण्डिल्यम् इदम् अप्राक्षीद् विवक्षुं स्फुरिताधरम् ॥ (५४।२)

ब्रह्मन् कथय विश्रब्धम् अनुज्ञातो द्विजैर् अपि । (५५।१)

यस्मात् व्याहर्तुम् आरब्धः प्रतिषिद्धो न केनचित् ॥ (५५।२)

इत्य् उक्तः क्षितिपालेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे । (५६।१)

अहितादि हितान्तं च श्रूयतां देव मा कुपः ॥ (५६।२)

यो ऽसौ सप्तच्छदः पक्षी सो ऽशनिर् दुःश्रवध्वनिः । (५७।१)

सप्त पक्षास् तु ये तस्य सप्त पक्षान् निबोध तान् ॥ (५७।२)

सर्वथा विस्तरेणालम् अलं सिंहासनेन ते । (५८।१)

कश्चिद् आरोप्यताम् एतद् यस्य नेच्छसि जीवितम् ॥ (५८।२)

कंचिद् अद्येदम् आरूढम् अर्धमासेषु सप्तसु । (५९।१)

अतीतेष्व् अशनिर् हन्ति पतित्वा मूर्धनि ध्रुवम् ॥ (५९।२)

इति श्रुत्वा स्फुरत्क्रोधः प्रभूर् भरतरोहकम् । (६०।१)

अक्षिणी मुखरस्यास्य खन्येताम् इत्य् अचोदयत् ॥ (६०।२)

यथाज्ञापयसीत्य् उक्त्वा बध्नन् परिकरं द्विजान् । (६१।१)

मन्त्री साक्षिनिकोचेन ग्राह्यवाक्यान् असूचयत् ॥ (६१।२)

मृदुपूर्वं ततो विप्रा महीपालम् अबोधयन् । (६२।१)

देव नोन्मत्तवाक्यानि गृह्यन्ते पटुबुद्धिभिः ॥ (६२।२)

न च केवलम् उन्मत्तो ब्राह्मणश् चैष मूढकः । (६३।१)

तेनापि नयनोद्धारं नैव निग्रहम् अर्हति ॥ (६३।२)

किं तु तावद् अयं बद्धः स्थाप्यतां विधवासुतः । (६४।१)

पक्षाः सप्त गता यावत् ततः प्राप्स्यति निग्रहम् ॥ (६४।२)

सिंहासनम् अपि क्षिप्रम् आरोहतु नराधिपः । (६५।१)

लग्ने ऽस्मिन्न् एव सौवर्णः परीक्षार्थं द्विजन्मनः ॥ (६५।२)

यदि सत्यैव वाग् अस्य ततः सत्कारम् आप्स्यति । (६६।१)

विपर्यये खलीकारं मन्वादिपरिभाषितम् ॥ (६६।२)

देवो ऽपि दिवसान् एतान् विद्भिः ब्राह्मणैः सह । (६७।१)

कुर्वद्भिः शान्तिकर्माणि महाकालं निषेवताम् ॥ (६७।२)

इति श्रुत्वा द्विजातिभ्यो युक्तम् इत्य् अवधार्य च । (६८।१)

बन्धयित्वा च शाण्डिल्यं महाकालं ययौ नृपः ॥ (६८।२)

तत्र सप्त स्थितः पक्षान् अपश्यद् दिवसे ऽन्तिमे । (६९।१)

मध्यंदिने पयोदालीम् उन्नमन्तीं रविं प्रति ॥ (६९।२)

अथ सा क्षणमात्रेण व्याप्तानन्तदिगन्तरा । (७०।१)

नीलकण्ठगलच्छाया प्रवृष्टा वृष्टिम् अश्मनाम् ॥ (७०।२)

चण्डं चटचटाघोषम् उद्घोष्याशनिर् उत्कटः । (७१।१)

राजप्रतिकृतिं पिष्ट्वा तत्रैवान्तर्दधे ततः ॥ (७१।२)

अथ शाण्डिल्यम् आह्वाय्य कृत्वा विगतबन्धनम् । (७२।१)

क्षमयित्वा च विपुलैः संप्रदानैर् अतोषयत् ॥ (७२।२)

राज्ञा चास्य कृतं नाम तच् च लोके प्रतिष्ठितम् । (७३।१)

सो ऽयं मुखरशाण्डिल्यः सिद्धादेशो ऽनुयुज्यताम् ॥ (७३।२)

तेन चाहूय पृष्टेन निःशङ्केन निवेदितम् । (७४।१)

शृणु राजन् न कोपं च पितृवत् कर्तुम् अर्हसि ॥ (७४।२)

यो ऽसौ वन्यो गजः सो ऽन्यो राजा राजन्न् उपागतः । (७५।१)

भवदीयो भवान् एव सर्वथा श्रूयताम् इदम् ॥ (७५।२)

त्वम् अन्येन महीपाल महीपालेन राज्यतः । (७६।१)

स्वतः प्रच्यावितस् तस्माद् युक्तम् आस्थीयताम् इति ॥ (७६।२)

इति श्रुत्वा महीपाले विषादानतमूर्धनि । (७७।१)

शनैर् मुखरशाण्डिल्यप्रमुखा निर्ययुर् द्विजाः ॥ (७७।२)

मन्त्रिमात्रसहायस् तु राजा कृत्वा अवगुण्ठनम् । (७८।१)

कः स्याद् राजेति चिन्तावान् निषसाद नृपासने ॥ (७८।२)

सिद्धादेशस्य तु वचः श्रद्दधानः सुरोहकः । (७९।१)

विषादाद् दीनया वाचा महीपालम् अभाषत ॥ (७९।२)

महासेनेन दुःस्वप्नः स यथा वञ्चितस् तथा । (८०।१)

वञ्चय त्वम् अपि क्षिप्रम् अत्यासन्नफलो ह्य् असौ ॥ (८०।२)

तिर्यग्योनिगतः कश्चिद् अध्यास्तां पार्थिवासनम् । (८१।१)

देवो ऽपि दिवसान् कांश्चिद् वनवासी भवत्व् इति ॥ (८१।२)

तुष्णीभूतं तु राजानम् एव ब्रुवति मन्त्रिणि । (८२।१)

गोपालतनयस् तत्र विवेशावन्तिवर्धनः ॥ (८२।२)

तस्य संक्रीडमानस्य दूरम् उत्पत्य कन्दुकः । (८३।१)

निपत्योत्पत्य च पुनः सिंहासनतलं गतः ॥ (८३।२)

अवन्तिवर्धनयशा भगिनि तेन चोदिता । (८४।१)

सिंहासनतलाद् एव कन्दुकः कृष्यताम् इति ॥ (८४।२)

तयोक्तं स्वयम् एव त्वं किं न कर्षसि कन्दुकम् । (८५।१)

किं चाहं भवतः प्रैष्या येनादिशसि माम् इति ॥ (८५।२)

ततः पश्येति ताम् उक्त्वा तद् उत्क्षिप्य नृपासनम् । (८६।१)

अवन्तिवर्धनो ऽन्यत्र स्थापयामास निर्व्यथः ॥ (८६।२)

स तु कन्दुकम् आदातुम् आरब्धश् च नृपेण तु । (८७।१)

सिंहासनाद् अवप्लुत्य परिष्वक्तस् त्रपानतः ॥ (८७।२)

अथानन्तरम् आहूय राजा प्रकृतिमण्डलम् । (८८।१)

उवाच राजपुत्रो ऽयम् अद्य रज्ये ऽभिषिच्यताम् ॥ (८८।२)

युष्मत्समक्षम् उक्तो ऽहं भ्रात्रा ज्येष्ठेन गच्छता । (८९।१)

अवन्तिवर्धनं पुत्रं मत्प्रीत्या पालयेर् इति ॥ (८९।२)

तदादेशात् सुतत्वाच् च सो ऽयं संवर्धितो ऽधुना । (९०।१)

पित्र्यम् आसनम् अध्यास्तां न्यासं प्रत्यर्पितं मया ॥ (९०।२)

अथास्मिन् संकटे कार्ये पालकेन प्रदर्शिते । (९१।१)

सभायाम् आनताङ्गायां न कश्चिद् किंचिद् उक्तवान् ॥ (९१।२)

ततो धर्मार्थकामानां मात्राम् आख्याय पालकः । (९२।१)

पुत्रम् आरोपयामास सिंहासनम् अवन्तियम् ॥ (९२।२)

कृष्णाजिनाम्बरधरः कृतकेशनाशः स्कन्धावसक्तकरको नृपतिः पुराणः । (९३।१)

अध्यासित मुनिवरैः सह काश्यपेन मन्दस्पृहो ऽसितगिरिं तपसे जगाम ॥ (९३।२)