बृहत्कथाश्लोकसंग्रहBṛhatkathāślokasaṃgraha
Chapter 24
Select a line for its word-by-word analysis.
कदाचिन् मन्दिराग्रस्थः कुर्वन्न् आशावलोकनम् । (२।१)
kadācin mandirāgrasthaḥ kurvann āśāvalokanam |
श्रमणां दृष्टवान् अस्मि शिष्यासंघपुरःसरीम् ॥ (२।२)
śramaṇāṃ dṛṣṭavān asmi śiṣyāsaṃghapuraḥsarīm ||
कविभिस् तैर् अनात्मज्ञैर् बुद्धिर् आयास्यते वृथा । (३।१)
kavibhis tair anātmajñair buddhir āyāsyate vṛthā |
ये तस्या वर्णसंस्थाने वर्णयन्ति हतत्रपाः ॥ (३।२)
ye tasyā varṇasaṃsthāne varṇayanti hatatrapāḥ ||
सर्वथा तं विधातारं धिग् यत् किंचनकारिणम् । (४।१)
sarvathā taṃ vidhātāraṃ dhig yat kiṃcanakāriṇam |
येनाकारविरुद्धो ऽस्याम् आचारो दुर्भगः कृतः ॥ (४।२)
yenākāraviruddho 'syām ācāro durbhagaḥ kṛtaḥ ||
सर्वो हि विनियोगार्थम् अर्थः सर्वेण सृज्यते । (५।१)
sarvo hi viniyogārtham arthaḥ sarveṇa sṛjyate |
गोमुखः स्फुरितोत्साहः पृच्छति स्म पुनर्वसुम् ॥ (७।२)
gomukhaḥ sphuritotsāhaḥ pṛcchati sma punarvasum ||
एषा प्रव्रजिता भद्र क्व गच्छति गतैर् इति ॥ (८।२)
eṣā pravrajitā bhadra kva gacchati gatair iti ||
तेनोक्तम् ऋषिदत्तेयम् आर्हतं धर्मम् आस्थिता । (९।१)
tenoktam ṛṣidatteyam ārhataṃ dharmam āsthitā |
अम्बिके सहशिष्यायास् ते नमो ऽस्तु नमो ऽस्त्व् इति ॥ (११।२)
ambike sahaśiṣyāyās te namo 'stu namo 'stv iti ||
तं च प्रव्रजितावोचद् असंभाष्यो भवान् इति । (१२।१)
taṃ ca pravrajitāvocad asaṃbhāṣyo bhavān iti |
किमर्थम् इति तेनोक्ते तयोक्तम् अवधीयताम् ॥ (१२।२)
kimartham iti tenokte tayoktam avadhīyatām ||
ज्ञानाधिक्षिप्तसर्वज्ञौ रूपविस्मारितस्मरौ । (१३।१)
jñānādhikṣiptasarvajñau rūpavismāritasmarau |
द्विजौ ज्येष्ठकनिष्ठाख्यौ त्वद्गृहे किल तिष्ठतः ॥ (१३।२)
dvijau jyeṣṭhakaniṣṭhākhyau tvadgṛhe kila tiṣṭhataḥ ||
द्रविणं कृपणेनेव प्रच्छन्नम् उपभुज्यते ॥ (१४।२)
draviṇaṃ kṛpaṇeneva pracchannam upabhujyate ||
सुहृद्भिः कुपितैस् तस्माद् असंभाष्यः कृतो भवान् । (१६।१)
suhṛdbhiḥ kupitais tasmād asaṃbhāṣyaḥ kṛto bhavān |
तेषाम् अत्रानयोपायः समर्थश् चिन्त्यताम् इति ॥ (१६।२)
teṣām atrānayopāyaḥ samarthaś cintyatām iti ||
अथोच्चैर् गोमुखेनोक्तम् अचिरेण पुनर्वसुः । (१७।१)
athoccair gomukhenoktam acireṇa punarvasuḥ |
अर्हतस् तत्र वन्दित्वा संघं चीवरवाससम् । (१९।१)
arhatas tatra vanditvā saṃghaṃ cīvaravāsasam |
ऋषिदत्तां च तद् दत्ते विष्टरे समुपाविशम् ॥ (१९।२)
ṛṣidattāṃ ca tad datte viṣṭare samupāviśam ||
स्थित्वा देवकुलद्वारे जिनस्तोत्रम् उदाहरत् ॥ (२०।२)
sthitvā devakuladvāre jinastotram udāharat ||
नमो ऽस्तु सर्वसिद्धेभ्यः साधुभ्यश् च नमो ऽस्तु वः । (२१।१)
namo 'stu sarvasiddhebhyaḥ sādhubhyaś ca namo 'stu vaḥ |
ऋषभप्रमुखेभ्यश् च सर्वज्ञेभ्यो नमो ऽस्त्व् इति ॥ (२१।२)
ṛṣabhapramukhebhyaś ca sarvajñebhyo namo 'stv iti ||
साधु श्रावक धन्यो ऽसि यः सर्वज्ञं नमस्यसि । (२२।१)
sādhu śrāvaka dhanyo 'si yaḥ sarvajñaṃ namasyasi |
इत्यादि बहु निर्ग्रन्थाः प्रीत्यास्तुवत गोमुखम् ॥ (२२।२)
ityādi bahu nirgranthāḥ prītyāstuvata gomukham ||
अब्रवीत् सुप्रसन्नौ मे भवन्तौ भवताम् इति ॥ (२३।२)
abravīt suprasannau me bhavantau bhavatām iti ||
तया त्व् अस्य प्रयुक्ताशीर् अस्माकं लघुशासने । (२४।१)
tayā tv asya prayuktāśīr asmākaṃ laghuśāsane |
श्रावकस्यापि संवाद्या प्रतिपत्तिर् भवत्व् इति ॥ (२४।२)
śrāvakasyāpi saṃvādyā pratipattir bhavatv iti ||
अथोक्तम् उपनन्देन वीणागोष्ठी प्रवर्त्यताम् । (२५।१)
athoktam upanandena vīṇāgoṣṭhī pravartyatām |
तस्मान् महाप्रतीहारं भवन्तो गङ्गरक्षितम् । (२७।१)
tasmān mahāpratīhāraṃ bhavanto gaṅgarakṣitam |
उदीक्षन्ताम् इति ततः सम्प्राप्तो गङ्गरक्षितः ॥ (२७।२)
udīkṣantām iti tataḥ samprāpto gaṅgarakṣitaḥ ||
तं दृष्ट्वा नागरैर् उक्तम् आर्यज्येष्ठस्य वास्य वा । (२८।१)
taṃ dṛṣṭvā nāgarair uktam āryajyeṣṭhasya vāsya vā |
आख्यात निपुणं दृष्ट्वा कतरो रूपवान् इति ॥ (२८।२)
ākhyāta nipuṇaṃ dṛṣṭvā kataro rūpavān iti ||
आसीच् च मम यत् सत्यं सत्यम् एवास्मि रूपवान् । (२९।१)
āsīc ca mama yat satyaṃ satyam evāsmi rūpavān |
वन्दित्वा जिनम् अग्रन्थान् ऋषिदत्तां च मां च सः । (३१।१)
vanditvā jinam agranthān ṛṣidattāṃ ca māṃ ca saḥ |
उपाविशत् पुनश् चोक्तम् उपनन्देन पूर्ववत् ॥ (३१।२)
upāviśat punaś coktam upanandena pūrvavat ||
ततः प्रव्रजिताह स्म श्रेष्ठिनि प्रियदर्शने । (३२।१)
tataḥ pravrajitāha sma śreṣṭhini priyadarśane |
अतः प्रतीक्ष्यतां श्रेष्ठी क्षणम् इत्य् उदितेक्षया । (३३।१)
ataḥ pratīkṣyatāṃ śreṣṭhī kṣaṇam ity uditekṣayā |
अयम् आयात इत्य् आख्यन् नागराः प्रियदर्शनम् ॥ (३३।२)
ayam āyāta ity ākhyan nāgarāḥ priyadarśanam ||
आसीच् च मम तं दृष्ट्वा नैवायं प्रियदर्शनः । (३४।१)
āsīc ca mama taṃ dṛṣṭvā naivāyaṃ priyadarśanaḥ |
स्त्रैणीभिर् गतिसंस्थानवाणीभिर् व्यक्तम् एतया । (३५।१)
straiṇībhir gatisaṃsthānavāṇībhir vyaktam etayā |
क्षिप्तत्रैलोक्यसौन्दर्यम् आख्यातं स्त्रैणम् आत्मनः ॥ (३५।२)
kṣiptatrailokyasaundaryam ākhyātaṃ straiṇam ātmanaḥ ||
चित्रं नागरकैः कैश्चिल् लज्जितैः कैश्चिद् अम्बरम् ॥ (३७।२)
citraṃ nāgarakaiḥ kaiścil lajjitaiḥ kaiścid ambaram ||
सगोमुखम् अपश्यन् माम् आ शिरश्चरणं चिरम् ॥ (३८।२)
sagomukham apaśyan mām ā śiraścaraṇaṃ ciram ||
अथ प्रपञ्चम् आक्षेप्तुम् एतं सपदि गोमुखः । (३९।१)
atha prapañcam ākṣeptum etaṃ sapadi gomukhaḥ |
अभाषत सुहृद्वर्गं गोष्ठी प्रस्तूयताम् इति ॥ (३९।२)
abhāṣata suhṛdvargaṃ goṣṭhī prastūyatām iti ||
उपनन्दस् ततः पूर्वं तथा वीणाम् अवादयत् । (४०।१)
upanandas tataḥ pūrvaṃ tathā vīṇām avādayat |
यथा विगतरागाद् यैर् निर्ग्रन्थैर् अपि मूर्छितम् ॥ (४०।२)
yathā vigatarāgād yair nirgranthair api mūrchitam ||
उपनन्दात् ततो नन्दं नन्दाद् अपि पुनर्वसुम् । (४१।१)
upanandāt tato nandaṃ nandād api punarvasum |
पुनर्वसोर् अगाद् वीणा क्रमात् तं गङ्गरक्षितम् ॥ (४१।२)
punarvasor agād vīṇā kramāt taṃ gaṅgarakṣitam ||
क्रमप्राप्ता ततो वीणा गोमुखं गङ्गरक्षितात् । (४३।१)
kramaprāptā tato vīṇā gomukhaṃ gaṅgarakṣitāt |
सरस्वतीव वित्ताढ्याद् ईश्वराद् दुर्गतं गता ॥ (४३।२)
sarasvatīva vittāḍhyād īśvarād durgataṃ gatā ||
यथा नागरिकैर् दीनैर् ईक्षितो गङ्गरक्षितः ॥ (४४।२)
yathā nāgarikair dīnair īkṣito gaṅgarakṣitaḥ ||
गोमुखाङ्कात् ततो वीणा याति स्म प्रियदर्शनम् । (४५।१)
gomukhāṅkāt tato vīṇā yāti sma priyadarśanam |
कुलटेव प्रियोत्सङ्गात् कामिनं प्रियदर्शनम् ॥ (४५।२)
kulaṭeva priyotsaṅgāt kāminaṃ priyadarśanam ||
ततः प्रवादिते तस्मिन् प्रगीते चातिमानुषम् । (४६।१)
tataḥ pravādite tasmin pragīte cātimānuṣam |
वैलक्ष्याद् गोमुखस्यासीद् अभिप्रायः पलायितुम् ॥ (४६।२)
vailakṣyād gomukhasyāsīd abhiprāyaḥ palāyitum ||
किंतु नारदशिष्यो ऽयं सुतो वा तुम्बरोर् इति । (४७।१)
kiṃtu nāradaśiṣyo 'yaṃ suto vā tumbaror iti |
यत् सत्यम् अहम् अप्य् आसम् अद्भुतश्रुतिविस्मितः ॥ (४७।२)
yat satyam aham apy āsam adbhutaśrutivismitaḥ ||
मुक्तवीणे ततस् तत्र शनैर् मां गोमुखो ऽब्रवीत् । (४८।१)
muktavīṇe tatas tatra śanair māṃ gomukho 'bravīt |
हसित्वा तम् अथावोचम् अद्यापि हि शिशुर् भवान् । (४९।१)
hasitvā tam athāvocam adyāpi hi śiśur bhavān |
यो मां यत्र क्वचित् तुच्छे प्रवर्तयति वस्तुनि ॥ (४९।२)
yo māṃ yatra kvacit tucche pravartayati vastuni ||
इति श्रुत्वेदम् उक्तो ऽहम् अनेन कृतमन्युना । (५१।१)
iti śrutvedam ukto 'ham anena kṛtamanyunā |
चम्पायां कीदृशं कार्यम् अभवद् भवताम् इति ॥ (५१।२)
campāyāṃ kīdṛśaṃ kāryam abhavad bhavatām iti ||
ततस् तम् उक्तवान् अस्मि श्रूयताम् यदि न श्रुतम् । (५२।१)
tatas tam uktavān asmi śrūyatām yadi na śrutam |
प्राप्तिर् गन्धर्वदत्तायास् तत्र कार्यम् अभूद् इति ॥ (५२।२)
prāptir gandharvadattāyās tatra kāryam abhūd iti ||
अथायम् अवदत् तत्र देवीप्राप्तिः फलं यदि । (५३।१)
athāyam avadat tatra devīprāptiḥ phalaṃ yadi |
इहापि गोमुखप्राप्तिः फलम् उत्तमम् इष्यताम् ॥ (५३।२)
ihāpi gomukhaprāptiḥ phalam uttamam iṣyatām ||
युष्मदन्यो न मां कश्चिद् वीणया जितवान् इति । (५४।१)
yuṣmadanyo na māṃ kaścid vīṇayā jitavān iti |
इदं मे श्रेष्ठम् आगम्य श्रेष्ठिनापहृतं यशः ॥ (५४।२)
idaṃ me śreṣṭham āgamya śreṣṭhināpahṛtaṃ yaśaḥ ||
सो ऽयम् अस्मद्यशश्चौरो यदि नाशु निगृह्यते । (५५।१)
so 'yam asmadyaśaścauro yadi nāśu nigṛhyate |
त्यजाम्य् एष ततः प्राणान् दुःखभारातुरान् इति ॥ (५५।२)
tyajāmy eṣa tataḥ prāṇān duḥkhabhārāturān iti ||
मम त्व् आसीद् असंदिग्धं सर्वम् अत्रोपपद्यते । (५६।१)
mama tv āsīd asaṃdigdhaṃ sarvam atropapadyate |
शास्त्रार्थज्ञानमत्तस्य निगृहीतस्य वादिनः । (५७।१)
śāstrārthajñānamattasya nigṛhītasya vādinaḥ |
तस्माद् एतद् इह न्याय्यम् इति निश्चित्य सादरम् । (५८।१)
tasmād etad iha nyāyyam iti niścitya sādaram |
व्यवस्थापयितुं तन्त्रीर् आरभे दुर्व्यवस्थिताः ॥ (५८।२)
vyavasthāpayituṃ tantrīr ārabhe durvyavasthitāḥ ||
ततः पृथुलितैर् नेत्रैः पुलकालिङ्गितत्वचः । (५९।१)
tataḥ pṛthulitair netraiḥ pulakāliṅgitatvacaḥ |
तन्त्रीषु करशाखाग्रैः परामृष्टासु ते ततः । (६०।१)
tantrīṣu karaśākhāgraiḥ parāmṛṣṭāsu te tataḥ |
हा हा किम् इदम् इत्य् उक्त्वा पुस्तन्यस्ता इवाभवन् ॥ (६०।२)
hā hā kim idam ity uktvā pustanyastā ivābhavan ||
अथैतस्याम् अवस्थायां मया वीणा च संहृता । (६१।१)
athaitasyām avasthāyāṃ mayā vīṇā ca saṃhṛtā |
तैश् च मुक्तायतोच्छ्वासैर् जीवलोको ऽवलोकितः ॥ (६१।२)
taiś ca muktāyatocchvāsair jīvaloko 'valokitaḥ ||
जितगोमुखदर्पस् तु जितो ऽपि प्रियदर्शनः । (६३।१)
jitagomukhadarpas tu jito 'pi priyadarśanaḥ |
श्रेष्ठी ज्येष्ठेन वीणायां जगद्विजयिना जितः । (६४।१)
śreṣṭhī jyeṣṭhena vīṇāyāṃ jagadvijayinā jitaḥ |
इति मे प्रस्थिता कीर्तिर् आ पयोधिवसुंधराम् ॥ (६४।२)
iti me prasthitā kīrtir ā payodhivasuṃdharām ||
पूर्णा हि वसुधा शूद्रैर् न च तान् वेद कश्चन । (६५।१)
pūrṇā hi vasudhā śūdrair na ca tān veda kaścana |
राघवोत्कृत्तमूर्ध्नस् तु शम्बूकस्यामलं यशः ॥ (६५।२)
rāghavotkṛttamūrdhnas tu śambūkasyāmalaṃ yaśaḥ ||
किं चाद्यारभ्य युष्मभ्यं मयात्मैव निवेदितः । (६६।१)
kiṃ cādyārabhya yuṣmabhyaṃ mayātmaiva niveditaḥ |
वीणावादार्थिनं शिष्यं परिगृह्णीत माम् इति ॥ (६६।२)
vīṇāvādārthinaṃ śiṣyaṃ parigṛhṇīta mām iti ||
अस्याम् एव तु वेलायाम् अवोचद् गङ्गरक्षितः । (६७।१)
asyām eva tu velāyām avocad gaṅgarakṣitaḥ |
अयम् एव ममाप्य् अर्थः सफलीक्रियताम् इति ॥ (६७।२)
ayam eva mamāpy arthaḥ saphalīkriyatām iti ||
ततस् तौ गोमुखेनोक्तौ भवन्ताव् आगमार्थिनौ । (६८।१)
tatas tau gomukhenoktau bhavantāv āgamārthinau |
स मया शनकैर् उक्तः क्षिप्रम् एव त्वयानयोः । (६९।१)
sa mayā śanakair uktaḥ kṣipram eva tvayānayoḥ |
प्रार्थना प्रतिपन्नेति गोमुखेनोदितं ततः ॥ (६९।२)
prārthanā pratipanneti gomukhenoditaṃ tataḥ ||
शरीरं काशिराजस्य राज्यम् अन्तःपुरं पुरम् । (७०।१)
śarīraṃ kāśirājasya rājyam antaḥpuraṃ puram |
यच् चान्यद् अपि तत् सर्वं गङ्गरक्षितरक्षितम् ॥ (७०।२)
yac cānyad api tat sarvaṃ gaṅgarakṣitarakṣitam ||
यस्य च स्वयम् एवायं दास्याम् अभ्यनुगच्छति । (७१।१)
yasya ca svayam evāyaṃ dāsyām abhyanugacchati |
तस्यापद्भिर् असंकीर्णा हस्तस्थाः सर्वसंपदः ॥ (७१।२)
tasyāpadbhir asaṃkīrṇā hastasthāḥ sarvasaṃpadaḥ ||
अशेषश्रेणिभर्ता च श्रेष्ठित्वात् प्रियदर्शनः । (७२।१)
aśeṣaśreṇibhartā ca śreṣṭhitvāt priyadarśanaḥ |
एतत् फलम् अभिप्रेत्य मयैताभ्यां प्रतिश्रुतम् । (७३।१)
etat phalam abhipretya mayaitābhyāṃ pratiśrutam |
न ह्य् अनालोच्यकर्तारः किंकरा भवताम् इति ॥ (७३।२)
na hy anālocyakartāraḥ kiṃkarā bhavatām iti ||
प्रशंस्य तस्येति मतिप्रहर्षं नन्दोपनन्दादिसुहृत्समग्रः । (७४।१)
praśaṃsya tasyeti matipraharṣaṃ nandopanandādisuhṛtsamagraḥ |
नमस्कृतार्हद्व्रतचारिसंघः पुनर्वसोर् वेश्म गतस् ततो ऽहम् ॥ (७४।२)
namaskṛtārhadvratacārisaṃghaḥ punarvasor veśma gatas tato 'ham ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.