बृहत्कथाश्लोकसंग्रहBṛhatkathāślokasaṃgraha
Chapter 3
Select a line for its word-by-word analysis.
अथावन्तिषु जन्तूनां क्षुद्राणाम् अपि केनचित् । (१।१)
athāvantiṣu jantūnāṃ kṣudrāṇām api kenacit |
जन्यते स्म न संतापः पार्थिवे ऽवन्तिवर्धने ॥ (१।२)
janyate sma na saṃtāpaḥ pārthive 'vantivardhane ||
कदाचिद् वाहयित्वाश्वान् निवृत्तो दृष्टवान् क्वचित् ॥ (२।२)
kadācid vāhayitvāśvān nivṛtto dṛṣṭavān kvacit ||
कालिन्दीह्रदसंक्रान्तां लोलाम् इन्दुकलाम् इव ॥ (३।२)
kālindīhradasaṃkrāntāṃ lolām indukalām iva ||
दृश्यमानस् तया राजा तां च पश्यन् पुनः पुनः । (५।१)
dṛśyamānas tayā rājā tāṃ ca paśyan punaḥ punaḥ |
मन्दधर्मार्थचिन्तस्य दिवसाः कतिचिद् गताः ॥ (७।२)
mandadharmārthacintasya divasāḥ katicid gatāḥ ||
क्षुभितानाम् इवाश्रौषीत् स निर्घोषम् उदन्वताम् ॥ (८।२)
kṣubhitānām ivāśrauṣīt sa nirghoṣam udanvatām ||
संप्रमर्दन्तम् अद्राक्षीन् मातङ्गं संघमर्दनम् ॥ (१०।२)
saṃpramardantam adrākṣīn mātaṅgaṃ saṃghamardanam ||
मातङ्गराजम् अद्राक्षीन् मातङ्गग्रामणीस् ततः ॥ (१२।२)
mātaṅgarājam adrākṣīn mātaṅgagrāmaṇīs tataḥ ||
हस्तिकीटो ऽयम् उद्दामो दुर्दान्तो दम्यताम् इति ॥ (१३।२)
hastikīṭo 'yam uddāmo durdānto damyatām iti ||
ववन्दे चरणौ तस्याः संस्पृश्य शिरसा महीम् ॥ (१५।२)
vavande caraṇau tasyāḥ saṃspṛśya śirasā mahīm ||
ताम् अवन्तिपतिर् दृष्ट्वा दृष्टपूर्वां तथागताम् । (१६।१)
tām avantipatir dṛṣṭvā dṛṣṭapūrvāṃ tathāgatām |
किं चित्रं यद् अयं नागः सहरागः सचेतनः । (१७।१)
kiṃ citraṃ yad ayaṃ nāgaḥ saharāgaḥ sacetanaḥ |
बद्धां दोलाम् अधिष्ठाय नागं याहीत्य् अचोदयत् ॥ (१९।२)
baddhāṃ dolām adhiṣṭhāya nāgaṃ yāhīty acodayat ||
ततो मन्दतराभ्यासैश् चरणैः संघमर्दनः । (२०।१)
tato mandatarābhyāsaiś caraṇaiḥ saṃghamardanaḥ |
अशोकपल्लवैश् छायाम् अथ तस्याश् चकार सः ॥ (२१।२)
aśokapallavaiś chāyām atha tasyāś cakāra saḥ ||
बन्धयित्वा गजं स्तम्भे प्रासादतलवर्तिनम् । (२२।१)
bandhayitvā gajaṃ stambhe prāsādatalavartinam |
वन्दित्वा च महीपालं मातङ्गी पक्षणं ययौ ॥ (२२।२)
vanditvā ca mahīpālaṃ mātaṅgī pakṣaṇaṃ yayau ||
मातङ्गीवन्दनापूतम् आत्मानं प्रेक्ष्य पार्थिवः । (२३।१)
mātaṅgīvandanāpūtam ātmānaṃ prekṣya pārthivaḥ |
केयं कस्य कुतो वेति पृच्छति स्म सुरोहकम् ॥ (२३।२)
keyaṃ kasya kuto veti pṛcchati sma surohakam ||
ऋद्धिमन्तो ऽत्र मातङ्गास् तेषाम् उत्पलहस्तकः । (२५।१)
ṛddhimanto 'tra mātaṅgās teṣām utpalahastakaḥ |
ग्रामणीस् तस्य कन्येयं सुता सुरसमञ्जरी ॥ (२५।२)
grāmaṇīs tasya kanyeyaṃ sutā surasamañjarī ||
इति श्रुत्वा प्रविश्यान्तर् ध्यायन् सुरसमञ्जरीम् । (२६।१)
iti śrutvā praviśyāntar dhyāyan surasamañjarīm |
सुरोहकस् तु तं दृष्ट्वा मातङ्गीदूषिताशयम् । (२७।१)
surohakas tu taṃ dṛṣṭvā mātaṅgīdūṣitāśayam |
आख्यद् अङ्गारवत्यै स तन्नप्तुर् वृत्तम् ईदृशम् ॥ (२७।२)
ākhyad aṅgāravatyai sa tannaptur vṛttam īdṛśam ||
सा तु स्थित्वा क्षणं तूष्णीं विचारस्तिमितेक्षणा । (२८।१)
sā tu sthitvā kṣaṇaṃ tūṣṇīṃ vicārastimitekṣaṇā |
क्व संघमर्दनो व्यालः क्व च तद्दन्तलम्बनम् । (३०।१)
kva saṃghamardano vyālaḥ kva ca taddantalambanam |
व्यापारो ऽयम् अदिव्यस्य प्रेक्षितः केन कस्यचित् ॥ (३०।२)
vyāpāro 'yam adivyasya prekṣitaḥ kena kasyacit ||
कन्यां वरयितुं यामि नात्मतुल्यास्ति दूतिका ॥ (३१।२)
kanyāṃ varayituṃ yāmi nātmatulyāsti dūtikā ||
गत्वा पक्कणमध्यस्थं ददर्शोत्पलहस्तकम् ॥ (३२।२)
gatvā pakkaṇamadhyasthaṃ dadarśotpalahastakam ||
दूराद् एव स दृष्ट्वा ताम् आत्तकर्करवेणुकः । (३३।१)
dūrād eva sa dṛṣṭvā tām āttakarkaraveṇukaḥ |
अहं त्वां द्रष्टुम् आयाता त्वम् अप्य् एष पलायसे ॥ (३४।२)
ahaṃ tvāṃ draṣṭum āyātā tvam apy eṣa palāyase ||
कार्यं मे महद् आसन्नम् आधीनं चापि तत् त्वयि । (३५।१)
kāryaṃ me mahad āsannam ādhīnaṃ cāpi tat tvayi |
दूरोत्सरणम् उत्सृज्य तेन ढौकस्व माम् इति ॥ (३५।२)
dūrotsaraṇam utsṛjya tena ḍhaukasva mām iti ||
तम् उत्सारितमातङ्गं सासन्नासीनम् अब्रवीत् । (३६।१)
tam utsāritamātaṅgaṃ sāsannāsīnam abravīt |
मन्नप्त्रे दीयतां राज्ञे राज्ञी सुरसमञ्जरी ॥ (३६।२)
mannaptre dīyatāṃ rājñe rājñī surasamañjarī ||
चाण्डालीस्पर्शनं राजा नार्हतीत्य् एवमादिभिः । (३७।१)
cāṇḍālīsparśanaṃ rājā nārhatīty evamādibhiḥ |
न च ग्रामेयकालापैस् त्वं मां बाधितुम् अर्हसि ॥ (३७।२)
na ca grāmeyakālāpais tvaṃ māṃ bādhitum arhasi ||
यश् च दिव्याभिमानस् ते तत्रापीदं ममोत्तरम् । (३८।१)
yaś ca divyābhimānas te tatrāpīdaṃ mamottaram |
ममापि भद्र दौहित्रश् चक्रवर्ती भवादृशाम् ॥ (३८।२)
mamāpi bhadra dauhitraś cakravartī bhavādṛśām ||
इत्य् अङ्गारवतीवाक्यम् आकर्ण्योत्पलहस्तकः । (३९।१)
ity aṅgāravatīvākyam ākarṇyotpalahastakaḥ |
अनुक्तोत्तर एवास्यै तथेति प्रतिपन्नवान् ॥ (३९।२)
anuktottara evāsyai tatheti pratipannavān ||
अथ प्रच्छन्नम् आरोप्य युग्यं सुरसमञ्जरीम् । (४०।१)
atha pracchannam āropya yugyaṃ surasamañjarīm |
परिणीय तु मातङ्गीम् अन्तर् अन्तःपुराद् बहिः । (४१।१)
pariṇīya tu mātaṅgīm antar antaḥpurād bahiḥ |
स बुद्ध्यापि न याति स्म प्रत्यक्षम् अपि तां स्मरन् ॥ (४१।२)
sa buddhyāpi na yāti sma pratyakṣam api tāṃ smaran ||
इयम् एवास्ति तत्त्वेन मिथ्यान्यद् इति चिन्तयन् । (४२।१)
iyam evāsti tattvena mithyānyad iti cintayan |
स प्रासादगतो ऽपश्यत् पक्षणं निर्जनंगमम् ॥ (४३।२)
sa prāsādagato 'paśyat pakṣaṇaṃ nirjanaṃgamam ||
तं च दृष्ट्वा त्रियामान्ते मन्दं सुरसमञ्जरी । (४४।१)
taṃ ca dṛṣṭvā triyāmānte mandaṃ surasamañjarī |
क्रन्दन्ती परिमृज्याश्रुम् अनुयुक्तेति भूभृता ॥ (४४।२)
krandantī parimṛjyāśrum anuyukteti bhūbhṛtā ||
किं शून्यं पक्कणं दृष्ट्वा रुद्यते सुन्दरि त्वया । (४५।१)
kiṃ śūnyaṃ pakkaṇaṃ dṛṣṭvā rudyate sundari tvayā |
उतान्यद् अस्ति दुःखस्य कारणं कथ्यताम् इति ॥ (४५।२)
utānyad asti duḥkhasya kāraṇaṃ kathyatām iti ||
साब्रवीत् किं ममाद्यापि पक्कणेन बवद्गतेः । (४६।१)
sābravīt kiṃ mamādyāpi pakkaṇena bavadgateḥ |
किं तु कारणम् अस्त्य् अन्यद् भीषणं तन् निशाम्यताम् ॥ (४६।२)
kiṃ tu kāraṇam asty anyad bhīṣaṇaṃ tan niśāmyatām ||
सिद्धमातङ्गविद्यो ऽयं पिता मम महर्द्धिकः । (४७।१)
siddhamātaṅgavidyo 'yaṃ pitā mama maharddhikaḥ |
सप्तवर्णपुरे पूर्वं वायुमुक्ते पुरे ऽवसत् ॥ (४७।२)
saptavarṇapure pūrvaṃ vāyumukte pure 'vasat ||
तत्र कालः श्वपाको ऽस्ति विद्याधरगणाधमः । (४८।१)
tatra kālaḥ śvapāko 'sti vidyādharagaṇādhamaḥ |
इप्फको नाम तस्यैव पित्राहं च प्रतिश्रुता ॥ (४८।२)
ipphako nāma tasyaiva pitrāhaṃ ca pratiśrutā ||
सा तु संध्याम् उपासीनं गङ्गारोधसि नारदम् । (५०।१)
sā tu saṃdhyām upāsīnaṃ gaṅgārodhasi nāradam |
स्थाणुस्थिरं भुजंगीव विलोला पर्यवेष्टयत् ॥ (५०।२)
sthāṇusthiraṃ bhujaṃgīva vilolā paryaveṣṭayat ||
व्युत्थितश् च समाधेस् तं दृष्ट्वा लोहितलोचनः । (५१।१)
vyutthitaś ca samādhes taṃ dṛṣṭvā lohitalocanaḥ |
नारदश् चण्डकोपत्वाद् उच्चैर् इदम् अभाषत ॥ (५१।२)
nāradaś caṇḍakopatvād uccair idam abhāṣata ||
क्षिप्ता मयि मनुष्येषु चण्डालः स भवत्व् इति ॥ (५२।२)
kṣiptā mayi manuṣyeṣu caṇḍālaḥ sa bhavatv iti ||
तीव्रस्य ब्रह्मशापस्य प्रतीकारो भवत्व् इति ॥ (५३।२)
tīvrasya brahmaśāpasya pratīkāro bhavatv iti ||
नारदाग्निर् उवाचेदं म्लानम् उत्पलहस्तकम् ॥ (५४।२)
nāradāgnir uvācedaṃ mlānam utpalahastakam ||
न शक्यः प्रतिसंहर्तुं शापवह्निर् मयाप्य् अयम् । (५५।१)
na śakyaḥ pratisaṃhartuṃ śāpavahnir mayāpy ayam |
उत्सृष्टः कृतपुङ्खेन धानुष्केणेव सायकः ॥ (५५।२)
utsṛṣṭaḥ kṛtapuṅkhena dhānuṣkeṇeva sāyakaḥ ||
किंत्व् अनिच्छाशमाः शापाः प्राज्ञैर् अभिमुखा गताः । (५६।१)
kiṃtv anicchāśamāḥ śāpāḥ prājñair abhimukhā gatāḥ |
स्वल्पेनापि हि वञ्च्यन्ते तेन त्वम् अपि वञ्चय ॥ (५६।२)
svalpenāpi hi vañcyante tena tvam api vañcaya ||
तदा त्वं दारुणाद् अस्माद् अस्मच्छापाद् विमोक्ष्यसे ॥ (५७।२)
tadā tvaṃ dāruṇād asmād asmacchāpād vimokṣyase ||
इति शापे वरं लब्ध्वा वयं त्वत्पादपालिताः । (५८।१)
iti śāpe varaṃ labdhvā vayaṃ tvatpādapālitāḥ |
उषिता वर्जिता दुःखैर् अहोरात्रसमां समाम् ॥ (५८।२)
uṣitā varjitā duḥkhair ahorātrasamāṃ samām ||
तेनापि शान्तशापेन स्वर्गाद् अस्मान् निराकृता ॥ (५९।२)
tenāpi śāntaśāpena svargād asmān nirākṛtā ||
स कदाचिद् इतो दृष्ट्वा गतम् उत्पलहस्तकम् । (६०।१)
sa kadācid ito dṛṣṭvā gatam utpalahastakam |
मत्कृते त्वाम् अपि क्रूर इप्फकः पीडयेद् इति ॥ (६०।२)
matkṛte tvām api krūra ipphakaḥ pīḍayed iti ||
निर्मातङ्गम् इदं दृष्ट्वा मया पितृनिवेशनम् । (६१।१)
nirmātaṅgam idaṃ dṛṣṭvā mayā pitṛniveśanam |
महाराजस्य साध्यत्वात् प्रतिकूलो हि पार्थिवः ॥ (६२।२)
mahārājasya sādhyatvāt pratikūlo hi pārthivaḥ ||
यदि विज्ञापयन्तीं मां नान्यथा वक्तुम् इष्यसि । (६३।१)
yadi vijñāpayantīṃ māṃ nānyathā vaktum iṣyasi |
ततो विज्ञापयिष्यामि कर्तव्ये तु भवान् प्रभुः ॥ (६३।२)
tato vijñāpayiṣyāmi kartavye tu bhavān prabhuḥ ||
अथोक्तं जनराजेन यद् इच्छसि तद् उच्यताम् । (६४।१)
athoktaṃ janarājena yad icchasi tad ucyatām |
मुक्त्वान्यस्त्रीकथां भीरु सर्वं सम्पादयामि ते ॥ (६४।२)
muktvānyastrīkathāṃ bhīru sarvaṃ sampādayāmi te ||
अतिप्रसाद इत्य् उक्त्वा अब्रवीत् सुरसमञ्जरी ॥ (६५।२)
atiprasāda ity uktvā abravīt surasamañjarī ||
विद्याधरादिराजेन व्यवस्था स्थापिता यथा । (६६।१)
vidyādharādirājena vyavasthā sthāpitā yathā |
हिंसितव्यः सदोषो ऽपि न अन्तःपुरगतो नृपः ॥ (६६।२)
hiṃsitavyaḥ sadoṣo 'pi na antaḥpuragato nṛpaḥ ||
इतीदं नृपतिः श्रुत्वा ताम् उवाच कृतस्मितः । (६७।१)
itīdaṃ nṛpatiḥ śrutvā tām uvāca kṛtasmitaḥ |
अनुग्रहे ऽपि याच्ञेति यद् इदं तद् इदं ननु ॥ (६७।२)
anugrahe 'pi yācñeti yad idaṃ tad idaṃ nanu ||
श्रुत्वा हर्म्यावलीशेषां राजाप्य् आसीत् समुत्सुकः ॥ (६९।२)
śrutvā harmyāvalīśeṣāṃ rājāpy āsīt samutsukaḥ ||
शैशवप्राप्तराज्यत्वाद् इन्द्रियानीतमानसः । (७०।१)
śaiśavaprāptarājyatvād indriyānītamānasaḥ |
प्रसुप्ताम् एव दयिताम् आरोप्य शिबिकां निशि । (७१।१)
prasuptām eva dayitām āropya śibikāṃ niśi |
प्लवेन व्यचरत् सार्धं भार्यया वीतनिद्रया ॥ (७२।२)
plavena vyacarat sārdhaṃ bhāryayā vītanidrayā ||
सो ऽपश्यद् दयितां भीतां मा भैषीर् इति चाब्रवीत् ॥ (७३।२)
so 'paśyad dayitāṃ bhītāṃ mā bhaiṣīr iti cābravīt ||
सावदत् पालिता येन प्रजाः सर्वा न बिभ्यति । (७४।१)
sāvadat pālitā yena prajāḥ sarvā na bibhyati |
तस्यैवोरसि तिष्ठन्ती बिभेमीति न युज्यते ॥ (७४।२)
tasyaivorasi tiṣṭhantī bibhemīti na yujyate ||
किंतु यात्रानुभूतेयम् इदानीं निष्प्रयोजनम् । (७५।१)
kiṃtu yātrānubhūteyam idānīṃ niṣprayojanam |
इहासितम् अहं मन्ये तस्माद् आवर्त्यताम् इति ॥ (७५।२)
ihāsitam ahaṃ manye tasmād āvartyatām iti ||
यात्रापहृतचेतस्त्वात् तद्वाक्यम् अवकर्णयन् । (७६।१)
yātrāpahṛtacetastvāt tadvākyam avakarṇayan |
सभार्यं बद्धम् आत्मानम् ऐक्षतावन्तिवर्धनः ॥ (७६।२)
sabhāryaṃ baddham ātmānam aikṣatāvantivardhanaḥ ||
क्रन्दताम् अथ पौराणां पश्यतां चोर्ध्वचक्षुषाम् । (७७।१)
krandatām atha paurāṇāṃ paśyatāṃ cordhvacakṣuṣām |
इप्फकः स्फुरितक्रोधः समुत्क्षिप्य जहार तम् ॥ (७७।२)
ipphakaḥ sphuritakrodhaḥ samutkṣipya jahāra tam ||
ह्लादयामासतुर् वाक्यैः सचिवौ सजलानिलैः ॥ (७८।२)
hlādayāmāsatur vākyaiḥ sacivau sajalānilaiḥ ||
सा ताव् उवाच संभ्रान्ता गत्वासितगिरिं लघु । (७९।१)
sā tāv uvāca saṃbhrāntā gatvāsitagiriṃ laghu |
पालकः श्राव्यतां सूनोर् वृत्तान्तम् इति तौ गतौ ॥ (७९।२)
pālakaḥ śrāvyatāṃ sūnor vṛttāntam iti tau gatau ||
काश्यपप्रमुखांस् तत्र नमस्कृत्य च तापसान् । (८०।१)
kāśyapapramukhāṃs tatra namaskṛtya ca tāpasān |
स्वन्तः खल्व् एष वृत्तान्त इति वाक्यामृतेन तम् ॥ (८१।२)
svantaḥ khalv eṣa vṛttānta iti vākyāmṛtena tam ||
संदेहश् चेन् निरीक्षस्व नभःप्रस्थापितेक्षणः । (८२।१)
saṃdehaś cen nirīkṣasva nabhaḥprasthāpitekṣaṇaḥ |
आयान्तीम् एव जानीहि पुत्रवार्त्तां शिवाम् इति ॥ (८२।२)
āyāntīm eva jānīhi putravārttāṃ śivām iti ||
अथागच्छन्तम् ऐक्षन्त नभःप्रहितदृष्टयः । (८३।१)
athāgacchantam aikṣanta nabhaḥprahitadṛṣṭayaḥ |
सो ऽवतीर्य मरुन्मार्गाद् अस्वतन्त्रीकृतेप्फकः । (८४।१)
so 'vatīrya marunmārgād asvatantrīkṛtepphakaḥ |
विद्याधरः कथितवान् वृत्तान्तं मुनिसंनिधौ ॥ (८५।२)
vidyādharaḥ kathitavān vṛttāntaṃ munisaṃnidhau ||
उपरिष्टाद् अवन्तीनां चण्डालं दृष्टवान् इमम् ॥ (८७।२)
upariṣṭād avantīnāṃ caṇḍālaṃ dṛṣṭavān imam ||
मुञ्चेति च मयोक्तः सन् यदायं न विमुक्तवान् । (८९।१)
muñceti ca mayoktaḥ san yadāyaṃ na vimuktavān |
तदा युद्धेन निर्जित्य प्राप्तितश् चक्रवर्तिनम् ॥ (८९।२)
tadā yuddhena nirjitya prāptitaś cakravartinam ||
अनुयुक्तश् च तेनायम् अयं राजा हृतस् त्वया । (९०।१)
anuyuktaś ca tenāyam ayaṃ rājā hṛtas tvayā |
किम् इत्य् अवोचद् एतेन यन् मे दारा हृता इति ॥ (९०।२)
kim ity avocad etena yan me dārā hṛtā iti ||
अथ भर्त्राहम् आदिष्टः संयम्य प्राप्यताम् अयम् । (९१।१)
atha bhartrāham ādiṣṭaḥ saṃyamya prāpyatām ayam |
सभासद्भिः सभां सद्भिः काश्यपाद्यैर् अधिष्ठिताम् ॥ (९१।२)
sabhāsadbhiḥ sabhāṃ sadbhiḥ kāśyapādyair adhiṣṭhitām ||
व्यवहारे विनिर्जित्य लब्धा सुरसमञ्जरीम् । (९२।१)
vyavahāre vinirjitya labdhā surasamañjarīm |
वर्धमानकमालां वा निर्जितो ऽयं सरासभाम् ॥ (९२।२)
vardhamānakamālāṃ vā nirjito 'yaṃ sarāsabhām ||
अहम् अप्य् आर्युषं द्रष्टुं काश्यपं स्वं च मातुलम् । (९३।१)
aham apy āryuṣaṃ draṣṭuṃ kāśyapaṃ svaṃ ca mātulam |
आगन्ता स्वः प्रतिज्ञातं तेषाम् आगमनं मया ॥ (९३।२)
āgantā svaḥ pratijñātaṃ teṣām āgamanaṃ mayā ||
ततः संमान्य राजानं दिव्यैर् अम्बरभूषणैः । (९४।१)
tataḥ saṃmānya rājānaṃ divyair ambarabhūṣaṇaiḥ |
आलिङ्ग्य च ससौहार्दं मया सह विसृष्टवान् ॥ (९४।२)
āliṅgya ca sasauhārdaṃ mayā saha visṛṣṭavān ||
स चायम् इप्फको बद्धः सदारश् चैष भूपतिः । (९५।१)
sa cāyam ipphako baddhaḥ sadāraś caiṣa bhūpatiḥ |
चक्रवर्ती च वो द्रष्टुम् आगन्ता सावरोधनः ॥ (९५।२)
cakravartī ca vo draṣṭum āgantā sāvarodhanaḥ ||
हर्षाश्रुसिक्ततनवः कृच्छ्राद् अक्षपयन् क्षपाम् ॥ (९६।२)
harṣāśrusiktatanavaḥ kṛcchrād akṣapayan kṣapām ||
अथ प्रातर् नभोव्यापि निरभ्रे व्योम्नि गर्जितम् । (९७।१)
atha prātar nabhovyāpi nirabhre vyomni garjitam |
आकर्ण्य मुनयो ऽपृच्छन् किम् एतद् इति खेचरम् ॥ (९७।२)
ākarṇya munayo 'pṛcchan kim etad iti khecaram ||
सो ऽब्रवीद् एष निर्घोषो दुन्दुभीनां विमानिनाम् । (९८।१)
so 'bravīd eṣa nirghoṣo dundubhīnāṃ vimāninām |
विमानगर्भवर्तित्वात् श्रूयते गर्जिताकृतिः ॥ (९८।२)
vimānagarbhavartitvāt śrūyate garjitākṛtiḥ ||
गर्जद्दुन्दुभिजीमूतो नभसा दृश्यताम् इति ॥ (९९।२)
garjaddundubhijīmūto nabhasā dṛśyatām iti ||
रोहितेन्द्रधनुर्विद्युद्बलाकाद्युतिपिञ्जरम् । (१००।१)
rohitendradhanurvidyudbalākādyutipiñjaram |
अम्भोदानाम् इव व्याप्त सकलाशानभस्तलम् ॥ (१००।२)
ambhodānām iva vyāpta sakalāśānabhastalam ||
आराद् आयाद्विमानानां दिवो वृन्दम् अदृश्यत ॥ (१०१।२)
ārād āyādvimānānāṃ divo vṛndam adṛśyata ||
स्थितम् अन्यानि शैलस्य कन्दरासानुमूर्धसु ॥ (१०२।२)
sthitam anyāni śailasya kandarāsānumūrdhasu ||
पद्मरागपलाशानां षड्विंशत्या परिष्कृतम् ॥ (१०३।२)
padmarāgapalāśānāṃ ṣaḍviṃśatyā pariṣkṛtam ||
स्वयं गरुडपाषाणकर्णिकामध्यम् आस्थितः । (१०४।१)
svayaṃ garuḍapāṣāṇakarṇikāmadhyam āsthitaḥ |
स्थितास् तस्य पलाशेषु भार्याश् चित्रविभूषणाः ॥ (१०४।२)
sthitās tasya palāśeṣu bhāryāś citravibhūṣaṇāḥ ||
सभां कमलिनीम् आगात् फुल्लाननसरोरुहाम् ॥ (१०५।२)
sabhāṃ kamalinīm āgāt phullānanasaroruhām ||
अभिवाद्य ततस् तत्र काश्यपप्रमुखान् मुनीन् । (१०६।१)
abhivādya tatas tatra kāśyapapramukhān munīn |
हर्षातिशयनिश्चेष्टं ववन्दे मातुलं मुनिम् ॥ (१०६।२)
harṣātiśayaniśceṣṭaṃ vavande mātulaṃ munim ||
भर्तारम् अनुयान्तीभिर् अनुज्येष्ठतपस्विनः । (१०७।१)
bhartāram anuyāntībhir anujyeṣṭhatapasvinaḥ |
देवीभिर् वन्दितास् तस्य श्वशुरस् तदनन्तरम् ॥ (१०७।२)
devībhir vanditās tasya śvaśuras tadanantaram ||
अनुज्ञातासनासीनं काश्यपश् चक्रवर्तिनम् । (१०८।१)
anujñātāsanāsīnaṃ kāśyapaś cakravartinam |
प्रसृष्टानन्दनेत्राम्बुर् अब्रवीद् गद्गदाक्षरम् ॥ (१०८।२)
prasṛṣṭānandanetrāmbur abravīd gadgadākṣaram ||
अप्राप्तेष्टार्थसंपत्तिवाञ्छाशीर् अभिधीयते । (१०९।१)
aprāpteṣṭārthasaṃpattivāñchāśīr abhidhīyate |
आयुष्मता तु तत् प्राप्तम् आशिषां यद् अगोचरम् ॥ (१०९।२)
āyuṣmatā tu tat prāptam āśiṣāṃ yad agocaram ||
किंतु संभाषितैः कार्यं प्रतिसम्भाषणं यतः । (११०।१)
kiṃtu saṃbhāṣitaiḥ kāryaṃ pratisambhāṣaṇaṃ yataḥ |
आचारम् अनुगच्छद्भिर् अस्माभिर् इदम् उच्यते ॥ (११०।२)
ācāram anugacchadbhir asmābhir idam ucyate ||
अनिन्द्यम् इदम् ऐश्वर्यं सभार्यासुहृदस् तव । (१११।१)
anindyam idam aiśvaryaṃ sabhāryāsuhṛdas tava |
महाकल्पावसाने ऽपि कूटस्थं तिष्ठताम् इति ॥ (१११।२)
mahākalpāvasāne 'pi kūṭasthaṃ tiṣṭhatām iti ||
गोमुखः कथयामास प्रेरितश् चक्रवर्तिना ॥ (११२।२)
gomukhaḥ kathayāmāsa preritaś cakravartinā ||
अब्रवीद् इप्फकः पूज्या मातङ्ग अनुयुज्यताम् ॥ (११३।२)
abravīd ipphakaḥ pūjyā mātaṅga anuyujyatām ||
कं दोषम् अयम् उद्दिश्य यात्राव्यापृतमानसम् । (११४।१)
kaṃ doṣam ayam uddiśya yātrāvyāpṛtamānasam |
सार्धं सुरसमञ्जर्या राजानं हृतवान् इति ॥ (११४।२)
sārdhaṃ surasamañjaryā rājānaṃ hṛtavān iti ||
स पृष्टः प्रत्युवाचेदं मह्यम् उत्पलहस्तकः । (११५।१)
sa pṛṣṭaḥ pratyuvācedaṃ mahyam utpalahastakaḥ |
दत्त्वा दुहितरं पश्चाद् एतस्मै दत्तवान् इति ॥ (११५।२)
dattvā duhitaraṃ paścād etasmai dattavān iti ||
अथ ब्रूहीति पृष्टः सन्न् उवाचावन्तिवर्धनः । (११६।१)
atha brūhīti pṛṣṭaḥ sann uvācāvantivardhanaḥ |
दत्त्वा न दत्तवान् यो ऽस्मै नन्व् असौ पृच्छ्यताम् इति ॥ (११६।२)
dattvā na dattavān yo 'smai nanv asau pṛcchyatām iti ||
अथोज्झितासनः सभ्यान् उवाचोत्पलहस्तकः । (११७।१)
athojjhitāsanaḥ sabhyān uvācotpalahastakaḥ |
नारदेन पुरा शप्तः क्रुद्धेनाहं यथा तथा । (११८।१)
nāradena purā śaptaḥ kruddhenāhaṃ yathā tathā |
प्रत्यक्षम् एव पूज्यानां दिव्यलोचनचक्षुषाम् ॥ (११८।२)
pratyakṣam eva pūjyānāṃ divyalocanacakṣuṣām ||
तदा मयैष दीर्घायुर् बहुकृत्वः प्रबोधितः । (११९।१)
tadā mayaiṣa dīrghāyur bahukṛtvaḥ prabodhitaḥ |
सुता दत्ता मया तुभ्यम् उपयच्छस्व ताम् इति ॥ (११९।२)
sutā dattā mayā tubhyam upayacchasva tām iti ||
उक्तश् चैवम् उवाचायं निन्दितां कः सचेतनः । (१२०।१)
uktaś caivam uvācāyaṃ ninditāṃ kaḥ sacetanaḥ |
कन्यकाम् उपयच्छेत शापदग्धात् कुलाद् इति ॥ (१२०।२)
kanyakām upayaccheta śāpadagdhāt kulād iti ||
प्रत्याख्याता यदानेन चण्डसिंहादिसंनिधौ । (१२१।१)
pratyākhyātā yadānena caṇḍasiṃhādisaṃnidhau |
संदेहश् चेदमी सर्वे विद्याधरगणेश्वराः । (१२२।१)
saṃdehaś cedamī sarve vidyādharagaṇeśvarāḥ |
पृच्छ्यन्ताम् इति पृष्टैश् च तत् तथेति निवेदितम् ॥ (१२२।२)
pṛcchyantām iti pṛṣṭaiś ca tat tatheti niveditam ||
काश्यपस् तम् अथावोचद् अवसन्नो ऽसि खेचर । (१२३।१)
kāśyapas tam athāvocad avasanno 'si khecara |
चण्डसिंहादिभिर् यस्मात् प्रमाणैः प्रतिपादितः ॥ (१२३।२)
caṇḍasiṃhādibhir yasmāt pramāṇaiḥ pratipāditaḥ ||
अस्य चाविनयस्येदं प्रायश्चित्तं समाचर । (१२४।१)
asya cāvinayasyedaṃ prāyaścittaṃ samācara |
वाराणस्यां मृताङ्गानि गङ्गाम्भसि निमज्जय ॥ (१२४।२)
vārāṇasyāṃ mṛtāṅgāni gaṅgāmbhasi nimajjaya ||
भैक्षाशनश् च वर्षान्ते मुक्तशापो भविष्यसि ॥ (१२५।२)
bhaikṣāśanaś ca varṣānte muktaśāpo bhaviṣyasi ||
अथोज्जयन्याः कथमप्य् उपागतैर् जरान्धजात्यन्धजडार्भकैर् अपि । (१२६।१)
athojjayanyāḥ kathamapy upāgatair jarāndhajātyandhajaḍārbhakair api |
दिदृक्षुभिर् वत्सनरेन्द्रनन्दनं तपोवनं सप्रमदैस् तदावृतम् ॥ (१२६।२)
didṛkṣubhir vatsanarendranandanaṃ tapovanaṃ sapramadais tadāvṛtam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.