बृहत्कथाश्लोकसंग्रहBṛhatkathāślokasaṃgraha
Chapter 4
Select a line for its word-by-word analysis.
त्वत्कथाश्रवणोत्कण्ठनिष्कम्पमनसः स्थिताः ॥ (२।२)
tvatkathāśravaṇotkaṇṭhaniṣkampamanasaḥ sthitāḥ ||
ऐश्वर्यं दुर्लभं लब्धम् इदम् आयुष्मता यथा । (३।१)
aiśvaryaṃ durlabhaṃ labdham idam āyuṣmatā yathā |
स्वीकृताश् च यथा वध्वस् तथा नः कथ्यताम् इति ॥ (३।२)
svīkṛtāś ca yathā vadhvas tathā naḥ kathyatām iti ||
त्रासात् पृथुतराक्षस्य जातम् अच्छायम् आननम् ॥ (४।२)
trāsāt pṛthutarākṣasya jātam acchāyam ānanam ||
शूरो मया हतः शत्रुर् मां शूरः शरणं गतः । (७।१)
śūro mayā hataḥ śatrur māṃ śūraḥ śaraṇaṃ gataḥ |
इति शूरकथां शूरः कुर्यात् कः शूरसंनिधौ ॥ (७।२)
iti śūrakathāṃ śūraḥ kuryāt kaḥ śūrasaṃnidhau ||
कृत एव तु गौर्या मे प्रसादः संकटेषु माम् । (९।१)
kṛta eva tu gauryā me prasādaḥ saṃkaṭeṣu mām |
स्मरेर् इति न च न्याय्यं ताम् अपि स्मर्तुम् ईदृशि ॥ (९।२)
smarer iti na ca nyāyyaṃ tām api smartum īdṛśi ||
इति चिन्तितमात्रैव पुरस्ताच् चक्रवर्तिनः । (१०।१)
iti cintitamātraiva purastāc cakravartinaḥ |
श्रोतुं यद् उचितं यस्य स तच् छ्रोष्यति नेतरः ॥ (११।२)
śrotuṃ yad ucitaṃ yasya sa tac chroṣyati netaraḥ ||
इत्य् उक्त्वा वदने तस्य पटूभूत्वा सरस्वती । (१२।१)
ity uktvā vadane tasya paṭūbhūtvā sarasvatī |
अस्ति वत्सेषु नगरी कौशाम्बी हृदयं भुवः । (१४।१)
asti vatseṣu nagarī kauśāmbī hṛdayaṃ bhuvaḥ |
मनाग् जनपदस्यास्य नगर्याः पार्थिवस्य च । (१५।१)
manāg janapadasyāsya nagaryāḥ pārthivasya ca |
कथयेयं यदि गुणान् न कथा कथिता भवेत् ॥ (१५।२)
kathayeyaṃ yadi guṇān na kathā kathitā bhavet ||
यो हि सप्तार्णवद्वीपां द्रष्टुम् उच्चलितः क्षितिम् । (१६।१)
yo hi saptārṇavadvīpāṃ draṣṭum uccalitaḥ kṣitim |
रत्नानि गणयेन् मेरोः कदा द्रष्टा स मेदिनीम् ॥ (१६।२)
ratnāni gaṇayen meroḥ kadā draṣṭā sa medinīm ||
तस्माद् अलं प्रसङ्गेन कथाव्यासङ्गकारिणा । (१७।१)
tasmād alaṃ prasaṅgena kathāvyāsaṅgakāriṇā |
कथ्यमानां कथाम् एव शृणुत प्रकृतां मया ॥ (१७।२)
kathyamānāṃ kathām eva śṛṇuta prakṛtāṃ mayā ||
महावरोधनस्यापि भार्याबुद्धिर् द्वये स्थिता । (१८।१)
mahāvarodhanasyāpi bhāryābuddhir dvaye sthitā |
तस्य वासवदत्तायां पद्मावत्यां च भूपतेः ॥ (१८।२)
tasya vāsavadattāyāṃ padmāvatyāṃ ca bhūpateḥ ||
महाप्रभावा नृपतेः शार्ङ्गपाणेर् भुजा इव । (१९।१)
mahāprabhāvā nṛpateḥ śārṅgapāṇer bhujā iva |
सकाया इव चोपायाश् चत्वारो मित्रमन्त्रिणः ॥ (१९।२)
sakāyā iva copāyāś catvāro mitramantriṇaḥ ||
ऋषभश् च रुमण्वांश् च तथा यौगन्धरायणः । (२०।१)
ṛṣabhaś ca rumaṇvāṃś ca tathā yaugandharāyaṇaḥ |
जानुस्पृष्टमही पृष्टौ संविज्ञापयताम् इदम् ॥ (२१।२)
jānuspṛṣṭamahī pṛṣṭau saṃvijñāpayatām idam ||
ज्येष्ठश् च तनयस् तस्य पितृभक्त्यैव सागरम् । (२३।१)
jyeṣṭhaś ca tanayas tasya pitṛbhaktyaiva sāgaram |
गतस् तत्रैव च गतः सो ऽपि तातगतां गतिम् ॥ (२३।२)
gatas tatraiva ca gataḥ so 'pi tātagatāṃ gatim ||
यच् च नो द्रविणं सारं तद् गृहीत्वा प्रजावती । (२४।१)
yac ca no draviṇaṃ sāraṃ tad gṛhītvā prajāvatī |
स्थिता न मृग्यमाणापि बहुकृत्वः प्रयच्छति ॥ (२४।२)
sthitā na mṛgyamāṇāpi bahukṛtvaḥ prayacchati ||
तेन देव यदि न्याय्यं पितृद्रविणम् आवयोः । (२५।१)
tena deva yadi nyāyyaṃ pitṛdraviṇam āvayoḥ |
भ्रातृजाया ततः सा नौ व्युत्थिता दाप्यताम् इति ॥ (२५।२)
bhrātṛjāyā tataḥ sā nau vyutthitā dāpyatām iti ||
अथ राजावदत् पह्वां प्रतीहारीं यशोधराम् । (२६।१)
atha rājāvadat pahvāṃ pratīhārīṃ yaśodharām |
तेन गत्वा गृहं तस्यास् त्वया वाणिजयोषितः । (२७।१)
tena gatvā gṛhaṃ tasyās tvayā vāṇijayoṣitaḥ |
सा यदाह सभायास् तत् समक्षं कथ्यताम् इति ॥ (२७।२)
sā yadāha sabhāyās tat samakṣaṃ kathyatām iti ||
विज्ञापयति सा यत् तद् आकर्णयितुम् अर्हथ ॥ (२८।२)
vijñāpayati sā yat tad ākarṇayitum arhatha ||
सा दूराद् एव मां दृष्ट्वा प्रत्युद्गम्य ससंभ्रमा । (२९।१)
sā dūrād eva māṃ dṛṣṭvā pratyudgamya sasaṃbhramā |
स्वागतं राजजिह्वाया इत्य् अवोचत् कृतस्मिता ॥ (२९।२)
svāgataṃ rājajihvāyā ity avocat kṛtasmitā ||
अथ वेत्रासनासीनां प्रयुक्तार्घादिसत्क्रियाम् । (३०।१)
atha vetrāsanāsīnāṃ prayuktārghādisatkriyām |
सा माम् आहागमे कार्यम् आर्यया ज्ञाप्यताम् इति ॥ (३०।२)
sā mām āhāgame kāryam āryayā jñāpyatām iti ||
आर्ये सर्वम् इदं सत्यं देवरौ मे यद् आहतुः ॥ (३१।२)
ārye sarvam idaṃ satyaṃ devarau me yad āhatuḥ ||
किंतु तस्यानयोर् भ्रातुर् विपन्नं वहनं श्रुतम् । (३२।१)
kiṃtu tasyānayor bhrātur vipannaṃ vahanaṃ śrutam |
वहनस्य पुनः स्वामी विपन्न इति न श्रुतम् ॥ (३२।२)
vahanasya punaḥ svāmī vipanna iti na śrutam ||
अविपन्ना गृहान् एव श्रूयन्ते पुनर् आगताः ॥ (३३।२)
avipannā gṛhān eva śrūyante punar āgatāḥ ||
विमुक्तः पुनर् आयायान् ममावैधव्यलक्षणैः ॥ (३४।२)
vimuktaḥ punar āyāyān mamāvaidhavyalakṣaṇaiḥ ||
अन्यच् चापन्नसत्त्वाया मासो ऽयं दशमो मम । (३५।१)
anyac cāpannasattvāyā māso 'yaṃ daśamo mama |
वर्तते भ्रातृपुत्रो ऽपि कदाचिद् अनयोर् भवेत् ॥ (३५।२)
vartate bhrātṛputro 'pi kadācid anayor bhavet ||
पुत्रो मे यदि जायेत जीवन् वा पतिर् आपतेत् । (३६।१)
putro me yadi jāyeta jīvan vā patir āpatet |
ततः स्वीकृतसर्वस्वौ देवरौ मे क्व यास्यतः ॥ (३६।२)
tataḥ svīkṛtasarvasvau devarau me kva yāsyataḥ ||
एतन् मनसि कृत्वार्थं द्रव्यं देवरयोर् अहम् । (३७।१)
etan manasi kṛtvārthaṃ dravyaṃ devarayor aham |
न निक्षिप्तवती शेषम् आर्यया ज्ञाप्यताम् इति ॥ (३७।२)
na nikṣiptavatī śeṣam āryayā jñāpyatām iti ||
इति श्रुत्वा महीपालो वाणिजाव् इदम् अब्रवीत् । (३८।१)
iti śrutvā mahīpālo vāṇijāv idam abravīt |
भ्रातृव्ये भवतोर् जाते भ्रातुर् आगमने ऽथवा । (३९।१)
bhrātṛvye bhavator jāte bhrātur āgamane 'thavā |
उभयोर् नोभयोर्वापि युक्तं भोक्ष्यामहे तदा ॥ (३९।२)
ubhayor nobhayorvāpi yuktaṃ bhokṣyāmahe tadā ||
तूर्यगर्जितसंभिन्नस् तारः कलकलो ऽभवत् ॥ (४०।२)
tūryagarjitasaṃbhinnas tāraḥ kalakalo 'bhavat ||
वर्धतां नश् चिरं देवो दिष्ट्या प्रकृतिसंपदा । (४२।१)
vardhatāṃ naś ciraṃ devo diṣṭyā prakṛtisaṃpadā |
वणिजो भ्रातृजायाया जातः पुत्रो ऽनयोर् इति ॥ (४२।२)
vaṇijo bhrātṛjāyāyā jātaḥ putro 'nayor iti ||
अहो पुत्रस्य माहात्म्यं प्रत्यक्षम् अनुभूयते ॥ (४३।२)
aho putrasya māhātmyaṃ pratyakṣam anubhūyate ||
कुटुम्बिनः पुत्रनाम्नि जाते शोणितबिन्दुके । (४४।१)
kuṭumbinaḥ putranāmni jāte śoṇitabinduke |
हर्षविभ्रान्तचित्तानां वणिजां पश्य डम्बरम् ॥ (४४।२)
harṣavibhrāntacittānāṃ vaṇijāṃ paśya ḍambaram ||
समं हर्षविषादाभ्यां मित्रामित्रसमा गताः ॥ (४५।२)
samaṃ harṣaviṣādābhyāṃ mitrāmitrasamā gatāḥ ||
यात्रा मृगाजिनोद्याने त्वद्दृष्ट्या मण्डताम् इति ॥ (४८।२)
yātrā mṛgājinodyāne tvaddṛṣṭyā maṇḍatām iti ||
गतश् च दृष्टवांस् तत्र तत्र तत्र निवेशिताः । (४९।१)
gataś ca dṛṣṭavāṃs tatra tatra tatra niveśitāḥ |
विशालाश् चित्रशालाः स चित्रन्यस्तनराधिपाः ॥ (४९।२)
viśālāś citraśālāḥ sa citranyastanarādhipāḥ ||
अपृच्छच् च रुमण्वन्तम् अयं कः कः क्षितीश्वरः । (५०।१)
apṛcchac ca rumaṇvantam ayaṃ kaḥ kaḥ kṣitīśvaraḥ |
ये चैतान् अनुतिष्ठन्ति ते के के पुरुषा इति ॥ (५०।२)
ye caitān anutiṣṭhanti te ke ke puruṣā iti ||
षष्ट्या पुत्रसहस्राणां शूराणां परिवारितः ॥ (५१।२)
ṣaṣṭyā putrasahasrāṇāṃ śūrāṇāṃ parivāritaḥ ||
अयं पाण्डुर् अमी चास्य तनयाः पञ्च पाण्डवाः ॥ (५२।२)
ayaṃ pāṇḍur amī cāsya tanayāḥ pañca pāṇḍavāḥ ||
एवमादीन् असौ दृष्ट्वा स्वर्गिणः पुत्रिणो नृपान् । (५३।१)
evamādīn asau dṛṣṭvā svargiṇaḥ putriṇo nṛpān |
विचिन्तश् चिन्तयामास चित्रां यात्राम् अचिन्तयन् ॥ (५३।२)
vicintaś cintayāmāsa citrāṃ yātrām acintayan ||
पुण्यवन्त इमे भूपाः पुत्रवन्तो दिवं गताः । (५४।१)
puṇyavanta ime bhūpāḥ putravanto divaṃ gatāḥ |
मन्दपुण्येन यातव्यं मन्ये पुंनरकं मया ॥ (५४।२)
mandapuṇyena yātavyaṃ manye puṃnarakaṃ mayā ||
निवृत्यापश्यद् आवन्त्यां मन्दिरोद्यानसेविनीम् ॥ (५५।२)
nivṛtyāpaśyad āvantyāṃ mandirodyānasevinīm ||
ताम्राशोकलताप्रान्तम् अवलम्ब्य व्यवस्थिताम् ॥ (५६।२)
tāmrāśokalatāprāntam avalambya vyavasthitām ||
वन्द्येत लब्धविजयो रक्तो बालो निषेव्यते ॥ (५८।२)
vandyeta labdhavijayo rakto bālo niṣevyate ||
किंतु पारावतीम् एनां चञ्च्वा चञ्चुषु तण्डुलान् । (६०।१)
kiṃtu pārāvatīm enāṃ cañcvā cañcuṣu taṇḍulān |
आवपन्तीं स्वशावानाम् ईक्षे पुत्रवतीम् इति ॥ (६०।२)
āvapantīṃ svaśāvānām īkṣe putravatīm iti ||
आसीच्च नृपतेश् चिन्ता यथाहं पुत्रचिन्तया । (६१।१)
āsīcca nṛpateś cintā yathāhaṃ putracintayā |
अथ तत्र क्षणं स्थित्वा गत्वा पद्मावतीगृहम् । (६२।१)
atha tatra kṣaṇaṃ sthitvā gatvā padmāvatīgṛham |
अदृष्ट्वा तत्र तां तस्याः पृष्टवान् परिचारिकाम् ॥ (६२।२)
adṛṣṭvā tatra tāṃ tasyāḥ pṛṣṭavān paricārikām ||
क्व देवीत्य् उक्तयाख्यातम् उद्याने पुत्रकस्य सा । (६३।१)
kva devīty uktayākhyātam udyāne putrakasya sā |
श्रुत्वेति वत्सराजस्य बुद्धिर् आसीद् अहो मम । (६४।१)
śrutveti vatsarājasya buddhir āsīd aho mama |
भार्याणां दिवसा यान्ति सह पुत्रमनोरथैः ॥ (६४।२)
bhāryāṇāṃ divasā yānti saha putramanorathaiḥ ||
लोकस्यानिच्छतः पुत्रैः कीर्णगृहकरोदिभिः । (६५।१)
lokasyānicchataḥ putraiḥ kīrṇagṛhakarodibhiḥ |
न लभ्यते सुतः पश्य वैपरीत्यं विधेर् इति ॥ (६६।२)
na labhyate sutaḥ paśya vaiparītyaṃ vidher iti ||
निर्याय स ततः स्वस्मिन् मन्दिरोद्यानमण्डपे । (६७।१)
niryāya sa tataḥ svasmin mandirodyānamaṇḍape |
अपृच्छत् सुहृदस् तत्र भवतां जीवितौषधम् । (६८।१)
apṛcchat suhṛdas tatra bhavatāṃ jīvitauṣadham |
तेषु निष्प्रतिवाक्येषु किंचिन् नमितमूर्धसु । (६९।१)
teṣu niṣprativākyeṣu kiṃcin namitamūrdhasu |
स्वामिभक्ता वयं देव स्वामिवृत्तानुवर्तिनः । (७०।१)
svāmibhaktā vayaṃ deva svāmivṛttānuvartinaḥ |
यावन्तः स्वामिनः पुत्रास् तावन्तो ऽस्माकम् अप्य् अतः ॥ (७०।२)
yāvantaḥ svāminaḥ putrās tāvanto 'smākam apy ataḥ ||
तम् अवोचत् समीपस्थः शनैर् यौगन्धरायणः । (७१।१)
tam avocat samīpasthaḥ śanair yaugandharāyaṇaḥ |
अप्रस्तावे ऽपि भवतो मुखम् एतद् अनावृतम् ॥ (७१।२)
aprastāve 'pi bhavato mukham etad anāvṛtam ||
पुत्रचिन्तारुजार्तस्य कुर्वाणः शल्यघट्टनम् । (७२।१)
putracintārujārtasya kurvāṇaḥ śalyaghaṭṭanam |
नन्व् अनेकगुणां भर्तुर् उत्पादयसि वेदनाम् ॥ (७२।२)
nanv anekaguṇāṃ bhartur utpādayasi vedanām ||
तस्माद् एवंविधे काले भृत्यवृत्तविदा त्वया । (७३।१)
tasmād evaṃvidhe kāle bhṛtyavṛttavidā tvayā |
स्वामिचित्तानुकूलैव वृत्तिर् आस्थीयताम् इति ॥ (७३।२)
svāmicittānukūlaiva vṛttir āsthīyatām iti ||
सो ऽब्रवीत् पुत्रचिन्तैनं यदि सत्येन पीडयेत् । (७४।१)
so 'bravīt putracintainaṃ yadi satyena pīḍayet |
अथेदं नीयकैर् उक्तं युक्तं श्रुत्वा महीभुजा । (७५।१)
athedaṃ nīyakair uktaṃ yuktaṃ śrutvā mahībhujā |
यासौ पिङ्गलिका सा नः पुत्रिणी कथ्यताम् इति ॥ (७५।२)
yāsau piṅgalikā sā naḥ putriṇī kathyatām iti ||
पुत्रवान् भव देवेति ब्राह्मणी तम् अवर्धयत् ॥ (७६।२)
putravān bhava deveti brāhmaṇī tam avardhayat ||
अभिवाद्य महीपालस् ताम् अपृद्धद् अथार्यया । (७७।१)
abhivādya mahīpālas tām apṛddhad athāryayā |
अथ ताम् अब्रवीद् राजा चित्रम् एतत् त्वयोदितम् । (७९।१)
atha tām abravīd rājā citram etat tvayoditam |
न हि भर्त्रा न च सुतैर् भवितव्यं तवेदृशैः ॥ (७९।२)
na hi bhartrā na ca sutair bhavitavyaṃ tavedṛśaiḥ ||
त्वं लेखाभिः पतिघ्नीभिः सकलैव करालिता । (८०।१)
tvaṃ lekhābhiḥ patighnībhiḥ sakalaiva karālitā |
चिरप्रोषितकान्ताया गृहभित्तिर् इव स्त्रियः ॥ (८०।२)
ciraproṣitakāntāyā gṛhabhittir iva striyaḥ ||
न च पत्या विना पुत्रैर् भवितव्यं यतः स्त्रियः । (८१।१)
na ca patyā vinā putrair bhavitavyaṃ yataḥ striyaḥ |
तस्माद् इदं महच् चित्रं स्फुटं नः कथ्यताम् इति ॥ (८१।२)
tasmād idaṃ mahac citraṃ sphuṭaṃ naḥ kathyatām iti ||
महती तु कथा श्रोतुम् इच्छा चेच् छ्रूयताम् इयम् ॥ (८२।२)
mahatī tu kathā śrotum icchā cec chrūyatām iyam ||
अस्त्य् अवन्तिषु विप्राणाम् अधिवासः कपिष्ठलः । (८३।१)
asty avantiṣu viprāṇām adhivāsaḥ kapiṣṭhalaḥ |
उवास ब्राह्मणस् तत्र सोमदत्तस् त्रयीधनः । (८४।१)
uvāsa brāhmaṇas tatra somadattas trayīdhanaḥ |
यस्यान्तेवासिभिर् व्याप्ता वसुधा वेदवेदिभिः ॥ (८४।२)
yasyāntevāsibhir vyāptā vasudhā vedavedibhiḥ ||
पत्नी वसिष्ठकल्पस्य वासिष्ठी तस्य सुव्रता । (८५।१)
patnī vasiṣṭhakalpasya vāsiṣṭhī tasya suvratā |
वसिष्ठपत्नीम् अपि या साधुवृत्ताम् अलज्जयत् ॥ (८५।२)
vasiṣṭhapatnīm api yā sādhuvṛttām alajjayat ||
तस्य तस्याम् अपुत्रस्य काले महति गच्छति । (८६।१)
tasya tasyām aputrasya kāle mahati gacchati |
उत्पन्नोल्केव संध्यायां सुता लोचनदुर्भगा ॥ (८६।२)
utpannolkeva saṃdhyāyāṃ sutā locanadurbhagā ||
सोमदत्तस् तु तां दृष्ट्वा स्त्रीलक्षणविशारदः । (८७।१)
somadattas tu tāṃ dṛṣṭvā strīlakṣaṇaviśāradaḥ |
पतिपुत्रधनैर् हीनाम् आदिदेश भविष्यतीम् ॥ (८७।२)
patiputradhanair hīnām ādideśa bhaviṣyatīm ||
अनर्थानां बलीयस्त्वाद् अचिरेणैव दुर्भगा । (८८।१)
anarthānāṃ balīyastvād acireṇaiva durbhagā |
भिक्षाम् आच्छिद्य शिष्येभ्यो बुभुक्षाक्षपितत्रपा । (८९।१)
bhikṣām ācchidya śiṣyebhyo bubhukṣākṣapitatrapā |
दुर्भगत्वाद् विरूपत्वात् कलिकारितया च ताम् । (९०।१)
durbhagatvād virūpatvāt kalikāritayā ca tām |
न कश्चिद् वरयामास वरः प्राप्तवराम् अपि ॥ (९०।२)
na kaścid varayāmāsa varaḥ prāptavarām api ||
न च तां सोमदत्तो ऽपि कस्मैचिद् अशुभाम् अदात् । (९१।१)
na ca tāṃ somadatto 'pi kasmaicid aśubhām adāt |
मा स्म युज्यत दुःखेन प्राप्यैनां निन्दिताम् इति ॥ (९१।२)
mā sma yujyata duḥkhena prāpyaināṃ ninditām iti ||
ग्राम्याग्निनेव संकारकूटिका साप्य् अदह्यत । (९२।१)
grāmyāgnineva saṃkārakūṭikā sāpy adahyata |
कदाचित् कश्चिद् आगत्य वाचाटो बटुर् उच्चकैः । (९३।१)
kadācit kaścid āgatya vācāṭo baṭur uccakaiḥ |
उपाध्यायस्य दुहिता माम् आक्रुध्य निरागसम् । (९४।१)
upādhyāyasya duhitā mām ākrudhya nirāgasam |
इष्टकालोष्टकैर् हन्ति तेनासौ वार्यताम् इति ॥ (९४।२)
iṣṭakāloṣṭakair hanti tenāsau vāryatām iti ||
सोमदत्तस् ततः क्रुद्धः सुतां चण्डम् अभर्त्सयत् । (९५।१)
somadattas tataḥ kruddhaḥ sutāṃ caṇḍam abhartsayat |
उल्के पिशाचिके गच्छ शीघ्रं मम गृहाद् इति ॥ (९५।२)
ulke piśācike gaccha śīghraṃ mama gṛhād iti ||
सा तु तत् परुषं श्रुत्वा मनस्विजनदुःश्रवम् । (९६।१)
sā tu tat paruṣaṃ śrutvā manasvijanaduḥśravam |
अद्राक्षीत् क्वचिद् उद्देशे प्रासादं दैत्यघातिनः ॥ (९७।२)
adrākṣīt kvacid uddeśe prāsādaṃ daityaghātinaḥ ||
आसीच्चास्या मया तावन् मर्तव्यम् इति निश्चितम् । (९९।१)
āsīccāsyā mayā tāvan martavyam iti niścitam |
उपायेषु तु संदेहस् तत्रोपायो ऽयम् उत्तमः ॥ (९९।२)
upāyeṣu tu saṃdehas tatropāyo 'yam uttamaḥ ||
देवं माधवम् अर्चन्ती कमलेन्दीवरादिभिः । (१००।१)
devaṃ mādhavam arcantī kamalendīvarādibhiḥ |
पङ्कजावयवाहारात् क्षीणा त्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ (१००।२)
paṅkajāvayavāhārāt kṣīṇā tyakṣyāmi jīvitam ||
कृतपुण्या मृता स्वर्गं यास्यामि निरुपद्रवम् । (१०१।१)
kṛtapuṇyā mṛtā svargaṃ yāsyāmi nirupadravam |
नरकं तु न यास्यामि स्त्रीमृत्युमृतसंकुलम् ॥ (१०१।२)
narakaṃ tu na yāsyāmi strīmṛtyumṛtasaṃkulam ||
साकरोद् इति निश्चित्य यथासंकल्पम् आदृता । (१०२।१)
sākarod iti niścitya yathāsaṃkalpam ādṛtā |
रात्रौ च बद्धपर्यङ्का देवं माधवम् अस्मरत् ॥ (१०२।२)
rātrau ca baddhaparyaṅkā devaṃ mādhavam asmarat ||
मासमात्रे गते ऽपश्यत् स्वप्नान्ते मधुसूदनम् । (१०३।१)
māsamātre gate 'paśyat svapnānte madhusūdanam |
साथ व्यज्ञापयत् प्रह्वा देवं विरचिताञ्जलिः । (१०४।१)
sātha vyajñāpayat prahvā devaṃ viracitāñjaliḥ |
मरणं मे जगन्नाथ प्रसादः क्रियताम् इति ॥ (१०४।२)
maraṇaṃ me jagannātha prasādaḥ kriyatām iti ||
देवस् ताम् अवदन् नेदं देवताराधनात् फलम् । (१०५।१)
devas tām avadan nedaṃ devatārādhanāt phalam |
प्राणिहत्याविपाको ऽयम् आत्महत्या च निन्दिता ॥ (१०५।२)
prāṇihatyāvipāko 'yam ātmahatyā ca ninditā ||
तस्माद् अन्यं वरं ब्रूहि पतिपुत्रधनाधिकम् । (१०६।१)
tasmād anyaṃ varaṃ brūhi patiputradhanādhikam |
येन हीनासि वैराग्यान् निर्याता स्वगृहाद् इति ॥ (१०६।२)
yena hīnāsi vairāgyān niryātā svagṛhād iti ||
साब्रवीत् कृतपुण्याभिः पत्यादिः स्त्रीभिर् आप्यते । (१०७।१)
sābravīt kṛtapuṇyābhiḥ patyādiḥ strībhir āpyate |
अहं त्व् आचरितापुण्या दुःखैर् एव विभाविता ॥ (१०७।२)
ahaṃ tv ācaritāpuṇyā duḥkhair eva vibhāvitā ||
मृत्युना शान्तिम् इच्छामि सा मे संपाद्यताम् इति ॥ (१०८।२)
mṛtyunā śāntim icchāmi sā me saṃpādyatām iti ||
सो ऽब्रवीत् सत्यम् एवेदं किंतु जन्मान्तरे त्वया । (१०९।१)
so 'bravīt satyam evedaṃ kiṃtu janmāntare tvayā |
यवाढकः पितुर् गृहे ब्राह्मणायोपपादितः ॥ (१०९।२)
yavāḍhakaḥ pitur gṛhe brāhmaṇāyopapāditaḥ ||
स च जातश् चतुर्वेदः स्वपुण्यैर् इह जन्मनि । (११०।१)
sa ca jātaś caturvedaḥ svapuṇyair iha janmani |
सुरूपः साधुवृत्तश् च स ते भर्ता भविष्यति ॥ (११०।२)
surūpaḥ sādhuvṛttaś ca sa te bhartā bhaviṣyati ||
स च त्वाम् उर्वशीरूपाम् एको द्रक्ष्यति नापरः । (१११।१)
sa ca tvām urvaśīrūpām eko drakṣyati nāparaḥ |
क्रीतो यवाढकेन त्वम् इति यावन् न वक्ष्यसि ॥ (१११।२)
krīto yavāḍhakena tvam iti yāvan na vakṣyasi ||
जन्मान्तरे च पूर्वस्मिन् भक्षयन्त्यास् तिलास् तव । (११२।१)
janmāntare ca pūrvasmin bhakṣayantyās tilās tava |
अष्टौ निपतिता वह्नाव् अञ्जलेर् विरलाङ्गुलेः ॥ (११२।२)
aṣṭau nipatitā vahnāv añjaler viralāṅguleḥ ||
ते ते पुत्रा भविष्यन्ति पुत्रि चन्द्रनिभाननाः । (११३।१)
te te putrā bhaviṣyanti putri candranibhānanāḥ |
मरणाद् दारुणात् तेन चित्तम् आवर्त्यताम् इति ॥ (११३।२)
maraṇād dāruṇāt tena cittam āvartyatām iti ||
इत्य् उक्त्वान्तर्हिते देवे प्रतिबुद्धा ददर्श सा । (११४।१)
ity uktvāntarhite deve pratibuddhā dadarśa sā |
श्राम्यन्तीम् अनयद् गेहं विश्राम्यन्तीं तरौ तरौ ॥ (११५।२)
śrāmyantīm anayad gehaṃ viśrāmyantīṃ tarau tarau ||
या सा पिङ्गलिका देव देवम् आराध्य केशवम् । (११६।१)
yā sā piṅgalikā deva devam ārādhya keśavam |
वरं लब्धवती तस्मात् तां माम् एव निबोध ताम् ॥ (११६।२)
varaṃ labdhavatī tasmāt tāṃ mām eva nibodha tām ||
गृहम् अस्माकम् आयातः कृतातिथ्यो ददर्श माम् ॥ (११७।२)
gṛham asmākam āyātaḥ kṛtātithyo dadarśa mām ||
मम तातं तु सो ऽपृच्छद् ब्रह्मन् कस्येयम् आत्मजा । (११८।१)
mama tātaṃ tu so 'pṛcchad brahman kasyeyam ātmajā |
कान्तिनिन्दितचन्द्राभा युक्तं चेत् कथ्यताम् इति ॥ (११८।२)
kāntininditacandrābhā yuktaṃ cet kathyatām iti ||
ममेति कथिते पित्रा मां प्रार्थयत स द्विजः । (११९।१)
mameti kathite pitrā māṃ prārthayata sa dvijaḥ |
पित्रा दत्तं च विधिवन् मुदितः परिणीतवान् ॥ (११९।२)
pitrā dattaṃ ca vidhivan muditaḥ pariṇītavān ||
ततश् चारभ्य दिवसात् स सिद्ध इव किंकरः । (१२०।१)
tataś cārabhya divasāt sa siddha iva kiṃkaraḥ |
न कांचिन् न करोति स्म ममाज्ञां निन्दिताम् अपि ॥ (१२०।२)
na kāṃcin na karoti sma mamājñāṃ ninditām api ||
अमी चाष्टौ सुतास् तस्माद् अचिरेणैव दुर्लभाः । (१२१।१)
amī cāṣṭau sutās tasmād acireṇaiva durlabhāḥ |
लब्धा मया सुता ये ऽस्य प्रसादाल् लोकधारिणः ॥ (१२१।२)
labdhā mayā sutā ye 'sya prasādāl lokadhāriṇaḥ ||
पृष्ठं दुःखायमानं मे चण्डि संवाह्यताम् इति ॥ (१२२।२)
pṛṣṭhaṃ duḥkhāyamānaṃ me caṇḍi saṃvāhyatām iti ||
अनुक्तपूर्ववचनम् उक्तवन्तम् अथाब्रुवम् । (१२३।१)
anuktapūrvavacanam uktavantam athābruvam |
किम् अहं भवता क्रीता पृष्ठसंवाहिकेति तम् ॥ (१२३।२)
kim ahaṃ bhavatā krītā pṛṣṭhasaṃvāhiketi tam ||
सो ऽब्रवीन् नीचकैस् त्रासाद् अङ्गुष्ठाग्रेण गां लिखन् । (१२४।१)
so 'bravīn nīcakais trāsād aṅguṣṭhāgreṇa gāṃ likhan |
अहं वा किं त्वया क्रीतो येन प्रेष्यत्वम् आगतः ॥ (१२४।२)
ahaṃ vā kiṃ tvayā krīto yena preṣyatvam āgataḥ ||
ततो विस्मृत्य समयं भर्तारं रोषदूषिता । (१२५।१)
tato vismṛtya samayaṃ bhartāraṃ roṣadūṣitā |
क्रीतो यवाढकेनासि मयेत्य् अप्रियम् अब्रुवम् ॥ (१२५।२)
krīto yavāḍhakenāsi mayety apriyam abruvam ||
असाव् अपि च मां दृष्ट्वा सहजाकारवञ्चिताम् । (१२६।१)
asāv api ca māṃ dṛṣṭvā sahajākāravañcitām |
संनिकर्षाद् अपक्रम्य संभ्रान्त इदम् अब्रवीत् ॥ (१२६।२)
saṃnikarṣād apakramya saṃbhrānta idam abravīt ||
कच्चित् पिङ्गलिका नासि कश् च नाम यवाढकः ॥ (१२७।२)
kaccit piṅgalikā nāsi kaś ca nāma yavāḍhakaḥ ||
इति तेनानुयुक्ताहं यथावृत्तम् अवर्णयम् । (१२८।१)
iti tenānuyuktāhaṃ yathāvṛttam avarṇayam |
सो ऽपि संजातनिर्वेदो न जाते क्व पलायितः ॥ (१२८।२)
so 'pi saṃjātanirvedo na jāte kva palāyitaḥ ||
तस्मिन् देशान्तरं याते ताते च त्रिदशालयम् । (१२९।१)
tasmin deśāntaraṃ yāte tāte ca tridaśālayam |
स्वदेशप्रीतियोगाच् च देव्या वासवदत्तया । (१३०।१)
svadeśaprītiyogāc ca devyā vāsavadattayā |
सपुत्रानुगृहीता अस्मि भक्ताच्छादनरक्षणैः ॥ (१३०।२)
saputrānugṛhītā asmi bhaktācchādanarakṣaṇaiḥ ||
तेन देवेन यत् पृष्टं कुतस् ते बालका इति । (१३१।१)
tena devena yat pṛṣṭaṃ kutas te bālakā iti |
एवम् एते मया लब्धास् तुष्टान् नारायणाद् इति ॥ (१३१।२)
evam ete mayā labdhās tuṣṭān nārāyaṇād iti ||
इति हृष्टमतिर् निशाम्य तस्याश् चरितं पुत्रसमूहलाभहेतुम् । (१३२।१)
iti hṛṣṭamatir niśāmya tasyāś caritaṃ putrasamūhalābhahetum |
सचिवैः सहितश् चकार राजा सुतसंप्राप्तिफलं क्रियाविचारम् ॥ (१३२।२)
sacivaiḥ sahitaś cakāra rājā sutasaṃprāptiphalaṃ kriyāvicāram ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.