बृहत्कथाश्लोकसंग्रहBṛhatkathāślokasaṃgraha
Chapter 13
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रसादाद् अर्यपादानां कुलस्त्रीत्वम् उपागताम् । (२।१)
prasādād aryapādānāṃ kulastrītvam upāgatām |
ताम् आदाय स्वम् आवासं प्रवृत्तोत्सवम् आगमम् ॥ (२।२)
tām ādāya svam āvāsaṃ pravṛttotsavam āgamam ||
तत्र सा सधनाध्यक्षं तं यक्षं कुसुमादिभिः । (३।१)
tatra sā sadhanādhyakṣaṃ taṃ yakṣaṃ kusumādibhiḥ |
आदाय मधुनः पूर्णां ततो माम् अब्रवीत् प्रिया ॥ (४।२)
ādāya madhunaḥ pūrṇāṃ tato mām abravīt priyā ||
मङ्गलानां प्रधानत्वात् कार्यसंसिद्धिदायिनी । (५।१)
maṅgalānāṃ pradhānatvāt kāryasaṃsiddhidāyinī |
नाहं सेवितुम् इच्छामि किं पुनर् व्यसनं महत् ॥ (६।२)
nāhaṃ sevitum icchāmi kiṃ punar vyasanaṃ mahat ||
ततः सा दृढसंरम्भा शपथैर् अव्यतिक्रमैः । (७।१)
tataḥ sā dṛḍhasaṃrambhā śapathair avyatikramaiḥ |
चिरान् निरुत्तरीकृत्य माम् अनिच्छुम् अपाययत् ॥ (७।२)
cirān niruttarīkṛtya mām anicchum apāyayat ||
पीतैकमधुशुक्तिं च मां सापृच्छत् कृतस्मिता । (८।१)
pītaikamadhuśuktiṃ ca māṃ sāpṛcchat kṛtasmitā |
किमास्वादम् इदं पानम् इति प्रत्यब्रवं ततः ॥ (८।२)
kimāsvādam idaṃ pānam iti pratyabravaṃ tataḥ ||
साब्रवीद् व्यक्तम् अद्यापि न जानीथ रसं पुनः । (१०।१)
sābravīd vyaktam adyāpi na jānītha rasaṃ punaḥ |
इदं कीदृशम् इत्य् अस्यै पृच्छत्यै कथितं मया । (११।१)
idaṃ kīdṛśam ity asyai pṛcchatyai kathitaṃ mayā |
किम् अर्थम् अपि मे चित्तं गतम् अस्वस्थताम् इति ॥ (११।२)
kim artham api me cittaṃ gatam asvasthatām iti ||
तयोक्तम् अपराप्य् एका शुक्तिर् आस्वाद्यतां ततः । (१२।१)
tayoktam aparāpy ekā śuktir āsvādyatāṃ tataḥ |
गमिष्यत्य् अचिराद् एव चित्तं ते स्वस्थताम् इति ॥ (१२।२)
gamiṣyaty acirād eva cittaṃ te svasthatām iti ||
तस्याम् अपि च पीतायाम् अपश्यं वेगवद्भ्रमान् । (१३।१)
tasyām api ca pītāyām apaśyaṃ vegavadbhramān |
तरुप्रासादशैलादीन् स्थावरान् अपि जङ्गमान् ॥ (१३।२)
taruprāsādaśailādīn sthāvarān api jaṅgamān ||
यथा चाहं तयोपायैर् अग्राम्यैः शपथादिभिः । (१४।१)
yathā cāhaṃ tayopāyair agrāmyaiḥ śapathādibhiḥ |
अनिच्छन् पायितः पानं तथा ताम् अप्य् अपाययम् ॥ (१४।२)
anicchan pāyitaḥ pānaṃ tathā tām apy apāyayam ||
यद् एव रुचितम् ताभ्यां तत् तैवास्मि प्रवर्तितः ॥ (१५।२)
yad eva rucitam tābhyāṃ tat taivāsmi pravartitaḥ ||
यः संतोषयितुं यक्षं विवाहः कृत्रिमः कृतः । (१६।१)
yaḥ saṃtoṣayituṃ yakṣaṃ vivāhaḥ kṛtrimaḥ kṛtaḥ |
तेन कृत्रिमम् एवासौ कन्यात्वं प्रतिपादिता ॥ (१६।२)
tena kṛtrimam evāsau kanyātvaṃ pratipāditā ||
घ्रात्वा हरिशिखो वेश्म संभ्रान्तमतिर् उक्तवान् ॥ (१७।२)
ghrātvā hariśikho veśma saṃbhrāntamatir uktavān ||
अपूर्व इव गन्धो ऽयम् अर्यपुत्र विभाव्यते । (१८।१)
apūrva iva gandho 'yam aryaputra vibhāvyate |
मन्ये ऽर्यपुत्रया यूयम् अनिच्छाः पायिता इति ॥ (१८।२)
manye 'ryaputrayā yūyam anicchāḥ pāyitā iti ||
स मयोक्तः सखे सख्या तवाहं पायितो बलात् । (१९।१)
sa mayoktaḥ sakhe sakhyā tavāhaṃ pāyito balāt |
भवतापि रुचौ सत्यां स्थीयतां पीयताम् इति ॥ (१९।२)
bhavatāpi rucau satyāṃ sthīyatāṃ pīyatām iti ||
सो ऽब्रवीद् व्यसनग्रामग्रामण्यं भवताम् अपि । (२०।१)
so 'bravīd vyasanagrāmagrāmaṇyaṃ bhavatām api |
पानं साधु न पश्यामि किं पुनर् मन्त्रिणाम् इति ॥ (२०।२)
pānaṃ sādhu na paśyāmi kiṃ punar mantriṇām iti ||
पालयत्सु किम् अस्माकम् आत्मभिर् वञ्चितैर् इति ॥ (२१।२)
pālayatsu kim asmākam ātmabhir vañcitair iti ||
तेनोक्तं मन्त्रिसचिवैर् विज्ञाप्यं कार्यम् आगतम् । (२२।१)
tenoktaṃ mantrisacivair vijñāpyaṃ kāryam āgatam |
अनुष्ठाने पुनस् तस्य स्वातन्त्र्यं स्वामिनाम् इति ॥ (२२।२)
anuṣṭhāne punas tasya svātantryaṃ svāminām iti ||
तं पिबन्तं सहावाभ्याम् आलोक्य मरुभूतिकः । (२३।१)
taṃ pibantaṃ sahāvābhyām ālokya marubhūtikaḥ |
निःशङ्कः पातुम् आरब्धस् तं च दृष्ट्वा तपन्तकः ॥ (२३।२)
niḥśaṅkaḥ pātum ārabdhas taṃ ca dṛṣṭvā tapantakaḥ ||
राजमानस् ततो रक्तैर् अङ्गरागस्रगम्बरैः । (२४।१)
rājamānas tato raktair aṅgarāgasragambaraiḥ |
पुनर् उक्तप्रियालापो माम् अवन्दत गोमुखः ॥ (२४।२)
punar uktapriyālāpo mām avandata gomukhaḥ ||
तम् अत्यासन्नम् आसीनम् अतिमात्रप्रियंवदम् । (२५।१)
tam atyāsannam āsīnam atimātrapriyaṃvadam |
पादौ संवाहयन्तं मे क्रुद्धो हरिशिखो ऽब्रवीत् ॥ (२५।२)
pādau saṃvāhayantaṃ me kruddho hariśikho 'bravīt ||
उन्मत्त किम् असंबद्धं भाषमाणः पुरः प्रभोः । (२६।१)
unmatta kim asaṃbaddhaṃ bhāṣamāṇaḥ puraḥ prabhoḥ |
तेनोक्तं मूर्ख नैवेदं मदसामर्थ्यजृम्भितम् । (२७।१)
tenoktaṃ mūrkha naivedaṃ madasāmarthyajṛmbhitam |
स्वामिनो निःसपत्नौ तु पादाव् इच्छामि सेवितुम् ॥ (२७।२)
svāmino niḥsapatnau tu pādāv icchāmi sevitum ||
यदा तूभयवैतर्द्धभर्तृमूर्धभिर् अर्चितौ । (२८।१)
yadā tūbhayavaitarddhabhartṛmūrdhabhir arcitau |
भविष्यतस् तदास्माकं ससपत्नौ भविष्यतः ॥ (२८।२)
bhaviṣyatas tadāsmākaṃ sasapatnau bhaviṣyataḥ ||
स्मितसंदर्शितप्रीतिर् अब्रवीत् साश्रुलोचना ॥ (२९।२)
smitasaṃdarśitaprītir abravīt sāśrulocanā ||
आलापा निर्गताः सौम्याद् गोमुखस्य मुखाद् इति ॥ (३०।२)
ālāpā nirgatāḥ saumyād gomukhasya mukhād iti ||
मयोक्तं भण पश्यामस् त्वया कस्माच् चिरं स्थितम् । (३१।१)
mayoktaṃ bhaṇa paśyāmas tvayā kasmāc ciraṃ sthitam |
को वा तवेदम् आकारम् उज्ज्वलं कृतवान् इति ॥ (३१।२)
ko vā tavedam ākāram ujjvalaṃ kṛtavān iti ||
आज्ञापितास् तव भ्रात्रा पानम् आसेवितं निशि ॥ (३२।२)
ājñāpitās tava bhrātrā pānam āsevitaṃ niśi ||
तेन पानगृहात् पानं स्वाद्यमानं स्वदेत यत् । (३३।१)
tena pānagṛhāt pānaṃ svādyamānaṃ svadeta yat |
स्वयम् आस्वाद्य तद् भ्रात्रे त्वया प्रस्थाप्यताम् इति ॥ (३३।२)
svayam āsvādya tad bhrātre tvayā prasthāpyatām iti ||
सो ऽहं देवीद्वयेनापि मण्डयित्वा स्वपाणिभिः । (३४।१)
so 'haṃ devīdvayenāpi maṇḍayitvā svapāṇibhiḥ |
तत्र चास्वादयन्न् एव तत् तत् पानं मनाङ् मनाक् । (३५।१)
tatra cāsvādayann eva tat tat pānaṃ manāṅ manāk |
मत्तो ऽहं प्रेषयामि स्म युष्मभ्यम् अपि संततम् ॥ (३५।२)
matto 'haṃ preṣayāmi sma yuṣmabhyam api saṃtatam ||
तस्मात् पिबत निःशङ्काः कापिशायनम् आसवम् । (३६।१)
tasmāt pibata niḥśaṅkāḥ kāpiśāyanam āsavam |
अनुज्ञाताः सहामात्यैर् गुरुभिर् मुदितैर् इति ॥ (३६।२)
anujñātāḥ sahāmātyair gurubhir muditair iti ||
युष्माभिः सुखसुप्ताहं न द्रष्टव्येत्य् अभाषत ॥ (३८।२)
yuṣmābhiḥ sukhasuptāhaṃ na draṣṭavyety abhāṣata ||
मम त्व् आसीत् किम् इत्य् एषा निवारयति माम् इति । (३९।१)
mama tv āsīt kim ity eṣā nivārayati mām iti |
यत् सत्यं सुतरां चेतः कुतूहलतरङ्गितम् ॥ (३९।२)
yat satyaṃ sutarāṃ cetaḥ kutūhalataraṅgitam ||
कदाचिद् अर्धरात्रे ऽहं स्थावराकारजङ्गमे । (४०।१)
kadācid ardharātre 'haṃ sthāvarākārajaṅgame |
पाने परिणतिं याति प्रतिबुद्धः पिपासितः ॥ (४०।२)
pāne pariṇatiṃ yāti pratibuddhaḥ pipāsitaḥ ||
ततः परिजनं दृष्ट्वा प्रसुप्तम् अभवन् मम । (४१।१)
tataḥ parijanaṃ dṛṣṭvā prasuptam abhavan mama |
न युक्तं सुखसुप्तस्य शत्रोर् अपि निबोधनम् ॥ (४१।२)
na yuktaṃ sukhasuptasya śatror api nibodhanam ||
भार्या पुनः शरीरार्धम् अतो मदनमञ्जुकाम् । (४२।१)
bhāryā punaḥ śarīrārdham ato madanamañjukām |
प्रतिबोध्य जलं याचे तद्धि मे न विरूप्यते ॥ (४२।२)
pratibodhya jalaṃ yāce taddhi me na virūpyate ||
इति निर्धार्य तस्यां च मया दृष्टिर् निपातिता । (४३।१)
iti nirdhārya tasyāṃ ca mayā dṛṣṭir nipātitā |
यावद् अन्यैव सा कापि नारीरूपैव चन्द्रिका ॥ (४३।२)
yāvad anyaiva sā kāpi nārīrūpaiva candrikā ||
आसीच् च मम किं यक्षी किं गन्धर्वी किम् अप्सराः । (४४।१)
āsīc ca mama kiṃ yakṣī kiṃ gandharvī kim apsarāḥ |
मानुषी स्यात् कुलस्त्री स्याद् गणिका स्याद् इयं न हि ॥ (४४।२)
mānuṣī syāt kulastrī syād gaṇikā syād iyaṃ na hi ||
यस्माद् अन्यतमाप्य् आसां लक्षणैर् नोपपद्यते । (४५।१)
yasmād anyatamāpy āsāṃ lakṣaṇair nopapadyate |
तस्माद् विद्याधरी प्राप्ता कापि केनापि हेतुना ॥ (४५।२)
tasmād vidyādharī prāptā kāpi kenāpi hetunā ||
गाढं संवाहयामि स्म तस्याश् चरणपल्लवौ ॥ (४६।२)
gāḍhaṃ saṃvāhayāmi sma tasyāś caraṇapallavau ||
सा तु संत्याजिता निद्रां सद्यश् चरणपीडया । (४७।१)
sā tu saṃtyājitā nidrāṃ sadyaś caraṇapīḍayā |
माम् आलोक्य तथाभूतं भीता भूमाव् उपाविशत् ॥ (४७।२)
mām ālokya tathābhūtaṃ bhītā bhūmāv upāviśat ||
अब्रवीच् च न कर्तव्यम् अर्यपुत्रेण साहसम् । (४८।१)
abravīc ca na kartavyam aryaputreṇa sāhasam |
त्वादृशाम् अनुकम्प्यो हि बलिनां प्रमदाजनः ॥ (४८।२)
tvādṛśām anukampyo hi balināṃ pramadājanaḥ ||
ततः श्रुत्वेति यत् सत्यम् आत्मन्य् एवास्मि लज्जितः । (४९।१)
tataḥ śrutveti yat satyam ātmany evāsmi lajjitaḥ |
एवं कारिणम् अप्य् एषा संभावयति माम् इति ॥ (४९।२)
evaṃ kāriṇam apy eṣā saṃbhāvayati mām iti ||
श्रूयतां चाप्रियं सा ते प्रिया मदनमञ्जुका । (५१।१)
śrūyatāṃ cāpriyaṃ sā te priyā madanamañjukā |
आसीन् मे मनसि हृता न सा मृता सा या दृष्टेर् व्रजति न गोचरं प्रिया मे । (५२।१)
āsīn me manasi hṛtā na sā mṛtā sā yā dṛṣṭer vrajati na gocaraṃ priyā me |
ज्योत्स्ना हि स्फुटधवलापि कौमुदीन्दोर् अन्धानां बहलतमोमलीमसैव ॥ (५२।२)
jyotsnā hi sphuṭadhavalāpi kaumudīndor andhānāṃ bahalatamomalīmasaiva ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.