बृहत्कथाश्लोकसंग्रहBṛhatkathāślokasaṃgraha

Chapter 13

13 of 28 · 104 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ततो दिवसम् आसित्वा कान्तामातुर् अहं गृहे । (१।१)

tato divasam āsitvā kāntāmātur ahaṃ gṛhe |

1.2१.२

प्रियां नववधूवेषां प्रदोषे परिणीतवान् ॥ (१।२)

priyāṃ navavadhūveṣāṃ pradoṣe pariṇītavān ||

2.1२.१

प्रसादाद् अर्यपादानां कुलस्त्रीत्वम् उपागताम् । (२।१)

prasādād aryapādānāṃ kulastrītvam upāgatām |

2.2२.२

ताम् आदाय स्वम् आवासं प्रवृत्तोत्सवम् आगमम् ॥ (२।२)

tām ādāya svam āvāsaṃ pravṛttotsavam āgamam ||

3.1३.१

तत्र सा सधनाध्यक्षं तं यक्षं कुसुमादिभिः । (३।१)

tatra sā sadhanādhyakṣaṃ taṃ yakṣaṃ kusumādibhiḥ |

3.2३.२

अभ्यर्च्य पानदानेन सुदुस्तोषम् अतोषयत् ॥ (३।२)

abhyarcya pānadānena sudustoṣam atoṣayat ||

4.1४.१

पद्मरागमयीं शुक्तिं पद्मरागद्रवत्विषः । (४।१)

padmarāgamayīṃ śuktiṃ padmarāgadravatviṣaḥ |

4.2४.२

आदाय मधुनः पूर्णां ततो माम् अब्रवीत् प्रिया ॥ (४।२)

ādāya madhunaḥ pūrṇāṃ tato mām abravīt priyā ||

5.1५.१

मङ्गलानां प्रधानत्वात् कार्यसंसिद्धिदायिनी । (५।१)

maṅgalānāṃ pradhānatvāt kāryasaṃsiddhidāyinī |

5.2५.२

एषा धनपतेः शेषा स्वादुर् आस्वाद्यताम् इति ॥ (५।२)

eṣā dhanapateḥ śeṣā svādur āsvādyatām iti ||

6.1६.१

मयोक्तम् अननुज्ञातस् तातपादैर् गुणान् अपि । (६।१)

mayoktam ananujñātas tātapādair guṇān api |

6.2६.२

नाहं सेवितुम् इच्छामि किं पुनर् व्यसनं महत् ॥ (६।२)

nāhaṃ sevitum icchāmi kiṃ punar vyasanaṃ mahat ||

7.1७.१

ततः सा दृढसंरम्भा शपथैर् अव्यतिक्रमैः । (७।१)

tataḥ sā dṛḍhasaṃrambhā śapathair avyatikramaiḥ |

7.2७.२

चिरान् निरुत्तरीकृत्य माम् अनिच्छुम् अपाययत् ॥ (७।२)

cirān niruttarīkṛtya mām anicchum apāyayat ||

8.1८.१

पीतैकमधुशुक्तिं च मां सापृच्छत् कृतस्मिता । (८।१)

pītaikamadhuśuktiṃ ca māṃ sāpṛcchat kṛtasmitā |

8.2८.२

किमास्वादम् इदं पानम् इति प्रत्यब्रवं ततः ॥ (८।२)

kimāsvādam idaṃ pānam iti pratyabravaṃ tataḥ ||

9.1९.१

आपाने मधुरास्वादम् अनुस्वादे तु तिक्तकम् । (९।१)

āpāne madhurāsvādam anusvāde tu tiktakam |

9.2९.२

क्षये कषायकटुकम् अवच्छेदे मनाग् इति ॥ (९।२)

kṣaye kaṣāyakaṭukam avacchede manāg iti ||

10.1१०.१

साब्रवीद् व्यक्तम् अद्यापि न जानीथ रसं पुनः । (१०।१)

sābravīd vyaktam adyāpi na jānītha rasaṃ punaḥ |

10.2१०.२

पीयताम् इति पीतं च पुनस् तद्वचनान्मया ॥ (१०।२)

pīyatām iti pītaṃ ca punas tadvacanānmayā ||

11.1११.१

इदं कीदृशम् इत्य् अस्यै पृच्छत्यै कथितं मया । (११।१)

idaṃ kīdṛśam ity asyai pṛcchatyai kathitaṃ mayā |

11.2११.२

किम् अर्थम् अपि मे चित्तं गतम् अस्वस्थताम् इति ॥ (११।२)

kim artham api me cittaṃ gatam asvasthatām iti ||

12.1१२.१

तयोक्तम् अपराप्य् एका शुक्तिर् आस्वाद्यतां ततः । (१२।१)

tayoktam aparāpy ekā śuktir āsvādyatāṃ tataḥ |

12.2१२.२

गमिष्यत्य् अचिराद् एव चित्तं ते स्वस्थताम् इति ॥ (१२।२)

gamiṣyaty acirād eva cittaṃ te svasthatām iti ||

13.1१३.१

तस्याम् अपि च पीतायाम् अपश्यं वेगवद्भ्रमान् । (१३।१)

tasyām api ca pītāyām apaśyaṃ vegavadbhramān |

13.2१३.२

तरुप्रासादशैलादीन् स्थावरान् अपि जङ्गमान् ॥ (१३।२)

taruprāsādaśailādīn sthāvarān api jaṅgamān ||

14.1१४.१

यथा चाहं तयोपायैर् अग्राम्यैः शपथादिभिः । (१४।१)

yathā cāhaṃ tayopāyair agrāmyaiḥ śapathādibhiḥ |

14.2१४.२

अनिच्छन् पायितः पानं तथा ताम् अप्य् अपाययम् ॥ (१४।२)

anicchan pāyitaḥ pānaṃ tathā tām apy apāyayam ||

15.1१५.१

बलवद्भ्याम् अथाक्रम्य मदेन मदनेन च । (१५।१)

balavadbhyām athākramya madena madanena ca |

15.2१५.२

यद् एव रुचितम् ताभ्यां तत् तैवास्मि प्रवर्तितः ॥ (१५।२)

yad eva rucitam tābhyāṃ tat taivāsmi pravartitaḥ ||

16.1१६.१

यः संतोषयितुं यक्षं विवाहः कृत्रिमः कृतः । (१६।१)

yaḥ saṃtoṣayituṃ yakṣaṃ vivāhaḥ kṛtrimaḥ kṛtaḥ |

16.2१६.२

तेन कृत्रिमम् एवासौ कन्यात्वं प्रतिपादिता ॥ (१६।२)

tena kṛtrimam evāsau kanyātvaṃ pratipāditā ||

17.1१७.१

ततः प्रातर् उपागम्य मधुगन्धाधिवासितम् । (१७।१)

tataḥ prātar upāgamya madhugandhādhivāsitam |

17.2१७.२

घ्रात्वा हरिशिखो वेश्म संभ्रान्तमतिर् उक्तवान् ॥ (१७।२)

ghrātvā hariśikho veśma saṃbhrāntamatir uktavān ||

18.1१८.१

अपूर्व इव गन्धो ऽयम् अर्यपुत्र विभाव्यते । (१८।१)

apūrva iva gandho 'yam aryaputra vibhāvyate |

18.2१८.२

मन्ये ऽर्यपुत्रया यूयम् अनिच्छाः पायिता इति ॥ (१८।२)

manye 'ryaputrayā yūyam anicchāḥ pāyitā iti ||

19.1१९.१

स मयोक्तः सखे सख्या तवाहं पायितो बलात् । (१९।१)

sa mayoktaḥ sakhe sakhyā tavāhaṃ pāyito balāt |

19.2१९.२

भवतापि रुचौ सत्यां स्थीयतां पीयताम् इति ॥ (१९।२)

bhavatāpi rucau satyāṃ sthīyatāṃ pīyatām iti ||

20.1२०.१

सो ऽब्रवीद् व्यसनग्रामग्रामण्यं भवताम् अपि । (२०।१)

so 'bravīd vyasanagrāmagrāmaṇyaṃ bhavatām api |

20.2२०.२

पानं साधु न पश्यामि किं पुनर् मन्त्रिणाम् इति ॥ (२०।२)

pānaṃ sādhu na paśyāmi kiṃ punar mantriṇām iti ||

21.1२१.१

मयोक्तम् अर्यपादेषु समित्रेषु समाशतम् । (२१।१)

mayoktam aryapādeṣu samitreṣu samāśatam |

21.2२१.२

पालयत्सु किम् अस्माकम् आत्मभिर् वञ्चितैर् इति ॥ (२१।२)

pālayatsu kim asmākam ātmabhir vañcitair iti ||

22.1२२.१

तेनोक्तं मन्त्रिसचिवैर् विज्ञाप्यं कार्यम् आगतम् । (२२।१)

tenoktaṃ mantrisacivair vijñāpyaṃ kāryam āgatam |

22.2२२.२

अनुष्ठाने पुनस् तस्य स्वातन्त्र्यं स्वामिनाम् इति ॥ (२२।२)

anuṣṭhāne punas tasya svātantryaṃ svāminām iti ||

23.1२३.१

तं पिबन्तं सहावाभ्याम् आलोक्य मरुभूतिकः । (२३।१)

taṃ pibantaṃ sahāvābhyām ālokya marubhūtikaḥ |

23.2२३.२

निःशङ्कः पातुम् आरब्धस् तं च दृष्ट्वा तपन्तकः ॥ (२३।२)

niḥśaṅkaḥ pātum ārabdhas taṃ ca dṛṣṭvā tapantakaḥ ||

24.1२४.१

राजमानस् ततो रक्तैर् अङ्गरागस्रगम्बरैः । (२४।१)

rājamānas tato raktair aṅgarāgasragambaraiḥ |

24.2२४.२

पुनर् उक्तप्रियालापो माम् अवन्दत गोमुखः ॥ (२४।२)

punar uktapriyālāpo mām avandata gomukhaḥ ||

25.1२५.१

तम् अत्यासन्नम् आसीनम् अतिमात्रप्रियंवदम् । (२५।१)

tam atyāsannam āsīnam atimātrapriyaṃvadam |

25.2२५.२

पादौ संवाहयन्तं मे क्रुद्धो हरिशिखो ऽब्रवीत् ॥ (२५।२)

pādau saṃvāhayantaṃ me kruddho hariśikho 'bravīt ||

26.1२६.१

उन्मत्त किम् असंबद्धं भाषमाणः पुरः प्रभोः । (२६।१)

unmatta kim asaṃbaddhaṃ bhāṣamāṇaḥ puraḥ prabhoḥ |

26.2२६.२

उद्वेजयसि भर्तारम् अपसृत्यास्यताम् इति ॥ (२६।२)

udvejayasi bhartāram apasṛtyāsyatām iti ||

27.1२७.१

तेनोक्तं मूर्ख नैवेदं मदसामर्थ्यजृम्भितम् । (२७।१)

tenoktaṃ mūrkha naivedaṃ madasāmarthyajṛmbhitam |

27.2२७.२

स्वामिनो निःसपत्नौ तु पादाव् इच्छामि सेवितुम् ॥ (२७।२)

svāmino niḥsapatnau tu pādāv icchāmi sevitum ||

28.1२८.१

यदा तूभयवैतर्द्धभर्तृमूर्धभिर् अर्चितौ । (२८।१)

yadā tūbhayavaitarddhabhartṛmūrdhabhir arcitau |

28.2२८.२

भविष्यतस् तदास्माकं ससपत्नौ भविष्यतः ॥ (२८।२)

bhaviṣyatas tadāsmākaṃ sasapatnau bhaviṣyataḥ ||

29.1२९.१

वैतर्द्धनामग्रहणात् ततो मदनमञ्जुका । (२९।१)

vaitarddhanāmagrahaṇāt tato madanamañjukā |

29.2२९.२

स्मितसंदर्शितप्रीतिर् अब्रवीत् साश्रुलोचना ॥ (२९।२)

smitasaṃdarśitaprītir abravīt sāśrulocanā ||

30.1३०.१

अहो चातुर्यमाधुर्यप्रधानगुणभूषणाः । (३०।१)

aho cāturyamādhuryapradhānaguṇabhūṣaṇāḥ |

30.2३०.२

आलापा निर्गताः सौम्याद् गोमुखस्य मुखाद् इति ॥ (३०।२)

ālāpā nirgatāḥ saumyād gomukhasya mukhād iti ||

31.1३१.१

मयोक्तं भण पश्यामस् त्वया कस्माच् चिरं स्थितम् । (३१।१)

mayoktaṃ bhaṇa paśyāmas tvayā kasmāc ciraṃ sthitam |

31.2३१.२

को वा तवेदम् आकारम् उज्ज्वलं कृतवान् इति ॥ (३१।२)

ko vā tavedam ākāram ujjvalaṃ kṛtavān iti ||

32.1३२.१

तेनोक्तं वयम् आहूय मागध्या राजसंनिधौ । (३२।१)

tenoktaṃ vayam āhūya māgadhyā rājasaṃnidhau |

32.2३२.२

आज्ञापितास् तव भ्रात्रा पानम् आसेवितं निशि ॥ (३२।२)

ājñāpitās tava bhrātrā pānam āsevitaṃ niśi ||

33.1३३.१

तेन पानगृहात् पानं स्वाद्यमानं स्वदेत यत् । (३३।१)

tena pānagṛhāt pānaṃ svādyamānaṃ svadeta yat |

33.2३३.२

स्वयम् आस्वाद्य तद् भ्रात्रे त्वया प्रस्थाप्यताम् इति ॥ (३३।२)

svayam āsvādya tad bhrātre tvayā prasthāpyatām iti ||

34.1३४.१

सो ऽहं देवीद्वयेनापि मण्डयित्वा स्वपाणिभिः । (३४।१)

so 'haṃ devīdvayenāpi maṇḍayitvā svapāṇibhiḥ |

34.2३४.२

पानागाराय गमितः पानाध्यक्षपुरःसरः ॥ (३४।२)

pānāgārāya gamitaḥ pānādhyakṣapuraḥsaraḥ ||

35.1३५.१

तत्र चास्वादयन्न् एव तत् तत् पानं मनाङ् मनाक् । (३५।१)

tatra cāsvādayann eva tat tat pānaṃ manāṅ manāk |

35.2३५.२

मत्तो ऽहं प्रेषयामि स्म युष्मभ्यम् अपि संततम् ॥ (३५।२)

matto 'haṃ preṣayāmi sma yuṣmabhyam api saṃtatam ||

36.1३६.१

तस्मात् पिबत निःशङ्काः कापिशायनम् आसवम् । (३६।१)

tasmāt pibata niḥśaṅkāḥ kāpiśāyanam āsavam |

36.2३६.२

अनुज्ञाताः सहामात्यैर् गुरुभिर् मुदितैर् इति ॥ (३६।२)

anujñātāḥ sahāmātyair gurubhir muditair iti ||

37.1३७.१

सेवमानस् ततः पानं सकान्तामित्रमण्डलः । (३७।१)

sevamānas tataḥ pānaṃ sakāntāmitramaṇḍalaḥ |

37.2३७.२

दिवसान् गमयामि स्म प्रहृष्टपरिचारकः ॥ (३७।२)

divasān gamayāmi sma prahṛṣṭaparicārakaḥ ||

38.1३८.१

कदाचिद् एकपर्यङ्कस्थिता मदनमञ्जुका । (३८।१)

kadācid ekaparyaṅkasthitā madanamañjukā |

38.2३८.२

युष्माभिः सुखसुप्ताहं न द्रष्टव्येत्य् अभाषत ॥ (३८।२)

yuṣmābhiḥ sukhasuptāhaṃ na draṣṭavyety abhāṣata ||

39.1३९.१

मम त्व् आसीत् किम् इत्य् एषा निवारयति माम् इति । (३९।१)

mama tv āsīt kim ity eṣā nivārayati mām iti |

39.2३९.२

यत् सत्यं सुतरां चेतः कुतूहलतरङ्गितम् ॥ (३९।२)

yat satyaṃ sutarāṃ cetaḥ kutūhalataraṅgitam ||

40.1४०.१

कदाचिद् अर्धरात्रे ऽहं स्थावराकारजङ्गमे । (४०।१)

kadācid ardharātre 'haṃ sthāvarākārajaṅgame |

40.2४०.२

पाने परिणतिं याति प्रतिबुद्धः पिपासितः ॥ (४०।२)

pāne pariṇatiṃ yāti pratibuddhaḥ pipāsitaḥ ||

41.1४१.१

ततः परिजनं दृष्ट्वा प्रसुप्तम् अभवन् मम । (४१।१)

tataḥ parijanaṃ dṛṣṭvā prasuptam abhavan mama |

41.2४१.२

न युक्तं सुखसुप्तस्य शत्रोर् अपि निबोधनम् ॥ (४१।२)

na yuktaṃ sukhasuptasya śatror api nibodhanam ||

42.1४२.१

भार्या पुनः शरीरार्धम् अतो मदनमञ्जुकाम् । (४२।१)

bhāryā punaḥ śarīrārdham ato madanamañjukām |

42.2४२.२

प्रतिबोध्य जलं याचे तद्धि मे न विरूप्यते ॥ (४२।२)

pratibodhya jalaṃ yāce taddhi me na virūpyate ||

43.1४३.१

इति निर्धार्य तस्यां च मया दृष्टिर् निपातिता । (४३।१)

iti nirdhārya tasyāṃ ca mayā dṛṣṭir nipātitā |

43.2४३.२

यावद् अन्यैव सा कापि नारीरूपैव चन्द्रिका ॥ (४३।२)

yāvad anyaiva sā kāpi nārīrūpaiva candrikā ||

44.1४४.१

आसीच् च मम किं यक्षी किं गन्धर्वी किम् अप्सराः । (४४।१)

āsīc ca mama kiṃ yakṣī kiṃ gandharvī kim apsarāḥ |

44.2४४.२

मानुषी स्यात् कुलस्त्री स्याद् गणिका स्याद् इयं न हि ॥ (४४।२)

mānuṣī syāt kulastrī syād gaṇikā syād iyaṃ na hi ||

45.1४५.१

यस्माद् अन्यतमाप्य् आसां लक्षणैर् नोपपद्यते । (४५।१)

yasmād anyatamāpy āsāṃ lakṣaṇair nopapadyate |

45.2४५.२

तस्माद् विद्याधरी प्राप्ता कापि केनापि हेतुना ॥ (४५।२)

tasmād vidyādharī prāptā kāpi kenāpi hetunā ||

46.1४६.१

इति निर्णीय निपुणं करिणीतालुकोमलौ । (४६।१)

iti nirṇīya nipuṇaṃ kariṇītālukomalau |

46.2४६.२

गाढं संवाहयामि स्म तस्याश् चरणपल्लवौ ॥ (४६।२)

gāḍhaṃ saṃvāhayāmi sma tasyāś caraṇapallavau ||

47.1४७.१

सा तु संत्याजिता निद्रां सद्यश् चरणपीडया । (४७।१)

sā tu saṃtyājitā nidrāṃ sadyaś caraṇapīḍayā |

47.2४७.२

माम् आलोक्य तथाभूतं भीता भूमाव् उपाविशत् ॥ (४७।२)

mām ālokya tathābhūtaṃ bhītā bhūmāv upāviśat ||

48.1४८.१

अब्रवीच् च न कर्तव्यम् अर्यपुत्रेण साहसम् । (४८।१)

abravīc ca na kartavyam aryaputreṇa sāhasam |

48.2४८.२

त्वादृशाम् अनुकम्प्यो हि बलिनां प्रमदाजनः ॥ (४८।२)

tvādṛśām anukampyo hi balināṃ pramadājanaḥ ||

49.1४९.१

ततः श्रुत्वेति यत् सत्यम् आत्मन्य् एवास्मि लज्जितः । (४९।१)

tataḥ śrutveti yat satyam ātmany evāsmi lajjitaḥ |

49.2४९.२

एवं कारिणम् अप्य् एषा संभावयति माम् इति ॥ (४९।२)

evaṃ kāriṇam apy eṣā saṃbhāvayati mām iti ||

50.1५०.१

सा मां लज्जितम् आलोक्य जानुसंनिहिताननम् । (५०।१)

sā māṃ lajjitam ālokya jānusaṃnihitānanam |

50.2५०.२

लज्जाम् अपहरन्तीव त्वरितेदम् अभाषत ॥ (५०।२)

lajjām apaharantīva tvaritedam abhāṣata ||

51.1५१.१

श्रूयतां चाप्रियं सा ते प्रिया मदनमञ्जुका । (५१।१)

śrūyatāṃ cāpriyaṃ sā te priyā madanamañjukā |

51.2५१.२

त्वद्गुणस्मरणव्यग्रा नयते दिवसान् इति ॥ (५१।२)

tvadguṇasmaraṇavyagrā nayate divasān iti ||

52.1५२.१

आसीन् मे मनसि हृता न सा मृता सा या दृष्टेर् व्रजति न गोचरं प्रिया मे । (५२।१)

āsīn me manasi hṛtā na sā mṛtā sā yā dṛṣṭer vrajati na gocaraṃ priyā me |

52.2५२.२

ज्योत्स्ना हि स्फुटधवलापि कौमुदीन्दोर् अन्धानां बहलतमोमलीमसैव ॥ (५२।२)

jyotsnā hi sphuṭadhavalāpi kaumudīndor andhānāṃ bahalatamomalīmasaiva ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Bṛhatkathāślokasaṃgraha, 13

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit