बृहत्कथाश्लोकसंग्रहBṛhatkathāślokasaṃgraha
Chapter 6
Select a line for its word-by-word analysis.
शङ्काजन्म च शत्रूणां समं समभवत् त्रयम् ॥ (२।२)
śaṅkājanma ca śatrūṇāṃ samaṃ samabhavat trayam ||
ततः सचिवभार्याणां तस्मिन्न् एव दिने सुताः । (४।१)
tataḥ sacivabhāryāṇāṃ tasminn eva dine sutāḥ |
किम् उत्सवः किं व्यसनं किं प्राणाः प्राणयन्तु किम् । (५।१)
kim utsavaḥ kiṃ vyasanaṃ kiṃ prāṇāḥ prāṇayantu kim |
जातकर्मणि निर्वृत्ते प्राप्ते च द्वादशे ऽहनि । (६।१)
jātakarmaṇi nirvṛtte prāpte ca dvādaśe 'hani |
अन्वर्थनाम्नस् तनयान् अकुर्वन् राजमन्त्रिणः ॥ (६।२)
anvarthanāmnas tanayān akurvan rājamantriṇaḥ ||
नाम्ना हरिशिखं चक्रे रुमण्वान् आत्मजं यतः । (९।१)
nāmnā hariśikhaṃ cakre rumaṇvān ātmajaṃ yataḥ |
तस्मै वितीर्णवान् स्वप्ने देवदेवः शरं हरिः ॥ (९।२)
tasmai vitīrṇavān svapne devadevaḥ śaraṃ hariḥ ||
संनाहछद्मना तस्मै यतस् तं मरुतो ददुः ॥ (१०।२)
saṃnāhachadmanā tasmai yatas taṃ maruto daduḥ ||
चकार गोमुखं पुत्रम् ऋषभः संज्ञया यतः । (११।१)
cakāra gomukhaṃ putram ṛṣabhaḥ saṃjñayā yataḥ |
स्वयं गोभिः प्रसन्नाभिश् चित्रं तस्मै प्रदर्शितम् ॥ (११।२)
svayaṃ gobhiḥ prasannābhiś citraṃ tasmai pradarśitam ||
पुत्रं तपन्तकं नाम्ना करोति स्म वसन्तकः । (१२।१)
putraṃ tapantakaṃ nāmnā karoti sma vasantakaḥ |
यस्मात् तं तपनस् तस्मै कुण्डलछद्मना ददौ ॥ (१२।२)
yasmāt taṃ tapanas tasmai kuṇḍalachadmanā dadau ||
एवं लब्धश् च जातश् च यः कृतं नाम यस्य च । (१३।१)
evaṃ labdhaś ca jātaś ca yaḥ kṛtaṃ nāma yasya ca |
ततः कुमारवटकाम् उपाध्यायैर् अधिष्ठिताम् । (१५।१)
tataḥ kumāravaṭakām upādhyāyair adhiṣṭhitām |
सब्रह्मचर्यकैश् छात्त्रैर् धात्रीभिश् चाश्रयामहि ॥ (१५।२)
sabrahmacaryakaiś chāttrair dhātrībhiś cāśrayāmahi ||
अव्रतैर् एव चास्माभिर् अभ्यस्ताः सकलाः कलाः । (१६।१)
avratair eva cāsmābhir abhyastāḥ sakalāḥ kalāḥ |
सव्रतैस् तु चतस्रो ऽपि विद्याः सर्वं च वाङ्मयम् ॥ (१६।२)
savratais tu catasro 'pi vidyāḥ sarvaṃ ca vāṅmayam ||
बालभावाद् अनध्याये क्रीडति स्म सकन्दुकः ॥ (१७।२)
bālabhāvād anadhyāye krīḍati sma sakandukaḥ ||
तं तु बालस्वभावेन तस्माद् आच्छिद्य कन्दुकम् । (१८।१)
taṃ tu bālasvabhāvena tasmād ācchidya kandukam |
अथानुबध्नन् मां वेगात् पटुश्वसितसंततिः । (१९।१)
athānubadhnan māṃ vegāt paṭuśvasitasaṃtatiḥ |
बद्धमुष्टिकरः क्रोधाद् आगतो मरुभूतिकः ॥ (१९।२)
baddhamuṣṭikaraḥ krodhād āgato marubhūtikaḥ ||
किं किं तातेति तातेन स पृष्ट इदम् उक्तवान् । (२०।१)
kiṃ kiṃ tāteti tātena sa pṛṣṭa idam uktavān |
कन्दुको मे हृतो ऽनेन तम् अयं दाप्यताम् इति ॥ (२०।२)
kanduko me hṛto 'nena tam ayaṃ dāpyatām iti ||
अहम् अप्य् अङ्कम् आरोप्य तातेन परिभाषितः । (२२।१)
aham apy aṅkam āropya tātena paribhāṣitaḥ |
मा स्म तात पुनर् भ्रातॄन् कोपयेः कोपनान् इति ॥ (२२।२)
mā sma tāta punar bhrātṝn kopayeḥ kopanān iti ||
तथापि प्रतिषिद्धो ऽहं केलिशीलतया शिशोः । (२३।१)
tathāpi pratiṣiddho 'haṃ keliśīlatayā śiśoḥ |
यथैनान् कोपयामि स्म तथैते माम् अकोपयन् ॥ (२३।२)
yathainān kopayāmi sma tathaite mām akopayan ||
इच्छति स्म च विस्रष्टुं मया च चलितं धनुः ॥ (२४।२)
icchati sma ca visraṣṭuṃ mayā ca calitaṃ dhanuḥ ||
असाव् अपि च नाराचश् चलिताच् चापतश् च्युतः । (२५।१)
asāv api ca nārācaś calitāc cāpataś cyutaḥ |
मालतीमुकुलं लक्षं तन् मात्रेणैव नास्पृशत् ॥ (२५।२)
mālatīmukulaṃ lakṣaṃ tan mātreṇaiva nāspṛśat ||
उत्सृज्य कुपितश् चापं धावमानः स माम् अनु । (२६।१)
utsṛjya kupitaś cāpaṃ dhāvamānaḥ sa mām anu |
यौगन्धरायणो दृष्ट्वा कुपितं मरुभूतिकम् । (२७।१)
yaugandharāyaṇo dṛṣṭvā kupitaṃ marubhūtikam |
राजपुत्रो महाराज यौवराज्ये ऽभिषिच्यताम् ॥ (२८।२)
rājaputro mahārāja yauvarājye 'bhiṣicyatām ||
यावद् यावद्धि शास्त्रज्ञाः शास्त्रार्थान् न प्रयुञ्जते । (२९।१)
yāvad yāvaddhi śāstrajñāḥ śāstrārthān na prayuñjate |
तावत् तावद् भवन्त्य् एषां कुण्ठाः कार्येषु बुद्धयः ॥ (२९।२)
tāvat tāvad bhavanty eṣāṃ kuṇṭhāḥ kāryeṣu buddhayaḥ ||
विजानन्तो ऽपि शास्त्राणि सुतराम् अन्धबुद्धयः ॥ (३०।२)
vijānanto 'pi śāstrāṇi sutarām andhabuddhayaḥ ||
वस्तुन्य् अल्पे ऽप्य् अनात्मज्ञाः संरब्धालोहिताननाः । (३१।१)
vastuny alpe 'py anātmajñāḥ saṃrabdhālohitānanāḥ |
प्रभुम् एव जिघांसन्ति मृगेन्द्रं मर्कटा इव ॥ (३१।२)
prabhum eva jighāṃsanti mṛgendraṃ markaṭā iva ||
तद् एते ऽपि नियोज्यन्ताम् अधिकारेषु केषुचित् । (३२।१)
tad ete 'pi niyojyantām adhikāreṣu keṣucit |
यौगन्धरायणवचः सुभगं निशम्य प्रीत्या नरेन्द्रसभम् उच्छ्रयिताग्रहस्तम् । (३३।१)
yaugandharāyaṇavacaḥ subhagaṃ niśamya prītyā narendrasabham ucchrayitāgrahastam |
भोः साधु साधु नरकुञ्जर साधु मन्त्रिन् इत्य् उज्झितासनम् अभाषत निर्व्यवस्थम् ॥ (३३।२)
bhoḥ sādhu sādhu narakuñjara sādhu mantrin ity ujjhitāsanam abhāṣata nirvyavastham ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.