बृहत्कथाश्लोकसंग्रहBṛhatkathāślokasaṃgraha

Chapter 6

6 of 28 · 66 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ततः स्मरसखे काले पुष्पयुक्ते निशाकरे । (१।१)

tataḥ smarasakhe kāle puṣpayukte niśākare |

1.2१.२

दिवाकरे मृदुकरे देवी पुत्रं व्यजायत ॥ (१।२)

divākare mṛdukare devī putraṃ vyajāyata ||

2.1२.१

पुत्रजन्म नरेन्द्रस्य जगतः सुखजन्म च । (२।१)

putrajanma narendrasya jagataḥ sukhajanma ca |

2.2२.२

शङ्काजन्म च शत्रूणां समं समभवत् त्रयम् ॥ (२।२)

śaṅkājanma ca śatrūṇāṃ samaṃ samabhavat trayam ||

3.1३.१

अथ सम्भूय गणकैर् उक्तं गणितजातकैः । (३।१)

atha sambhūya gaṇakair uktaṃ gaṇitajātakaiḥ |

3.2३.२

चक्रवर्तिपिता लोकाव् उभौ विजयताम् इति ॥ (३।२)

cakravartipitā lokāv ubhau vijayatām iti ||

4.1४.१

ततः सचिवभार्याणां तस्मिन्न् एव दिने सुताः । (४।१)

tataḥ sacivabhāryāṇāṃ tasminn eva dine sutāḥ |

4.2४.२

अल्पकालान्तरे जाताः कनीयांसो नृपात्मजात् ॥ (४।२)

alpakālāntare jātāḥ kanīyāṃso nṛpātmajāt ||

5.1५.१

किम् उत्सवः किं व्यसनं किं प्राणाः प्राणयन्तु किम् । (५।१)

kim utsavaḥ kiṃ vyasanaṃ kiṃ prāṇāḥ prāṇayantu kim |

5.2५.२

आगतं चेदिवत्सानाम् इति नासीद् विनिश्चयः ॥ (५।२)

āgataṃ cedivatsānām iti nāsīd viniścayaḥ ||

6.1६.१

जातकर्मणि निर्वृत्ते प्राप्ते च द्वादशे ऽहनि । (६।१)

jātakarmaṇi nirvṛtte prāpte ca dvādaśe 'hani |

6.2६.२

अन्वर्थनाम्नस् तनयान् अकुर्वन् राजमन्त्रिणः ॥ (६।२)

anvarthanāmnas tanayān akurvan rājamantriṇaḥ ||

7.1७.१

वाहनेन नरेणैव कुबेरो नरवाहनः । (७।१)

vāhanena nareṇaiva kubero naravāhanaḥ |

7.2७.२

नरवाहनदत्तो ऽस्तु दत्तस् तेन यतस् ततः ॥ (७।२)

naravāhanadatto 'stu dattas tena yatas tataḥ ||

8.1८.१

इति नाम कृतं राज्ञा पुत्रस्य सपुरोधसा । (८।१)

iti nāma kṛtaṃ rājñā putrasya sapurodhasā |

8.2८.२

भूमिहेमगजाश्वादिदानप्रीतद्विजन्मना ॥ (८।२)

bhūmihemagajāśvādidānaprītadvijanmanā ||

9.1९.१

नाम्ना हरिशिखं चक्रे रुमण्वान् आत्मजं यतः । (९।१)

nāmnā hariśikhaṃ cakre rumaṇvān ātmajaṃ yataḥ |

9.2९.२

तस्मै वितीर्णवान् स्वप्ने देवदेवः शरं हरिः ॥ (९।२)

tasmai vitīrṇavān svapne devadevaḥ śaraṃ hariḥ ||

10.1१०.१

यौगन्धरायणः पुत्रं चकार मरुभूतिकम् । (१०।१)

yaugandharāyaṇaḥ putraṃ cakāra marubhūtikam |

10.2१०.२

संनाहछद्मना तस्मै यतस् तं मरुतो ददुः ॥ (१०।२)

saṃnāhachadmanā tasmai yatas taṃ maruto daduḥ ||

11.1११.१

चकार गोमुखं पुत्रम् ऋषभः संज्ञया यतः । (११।१)

cakāra gomukhaṃ putram ṛṣabhaḥ saṃjñayā yataḥ |

11.2११.२

स्वयं गोभिः प्रसन्नाभिश् चित्रं तस्मै प्रदर्शितम् ॥ (११।२)

svayaṃ gobhiḥ prasannābhiś citraṃ tasmai pradarśitam ||

12.1१२.१

पुत्रं तपन्तकं नाम्ना करोति स्म वसन्तकः । (१२।१)

putraṃ tapantakaṃ nāmnā karoti sma vasantakaḥ |

12.2१२.२

यस्मात् तं तपनस् तस्मै कुण्डलछद्मना ददौ ॥ (१२।२)

yasmāt taṃ tapanas tasmai kuṇḍalachadmanā dadau ||

13.1१३.१

एवं लब्धश् च जातश् च यः कृतं नाम यस्य च । (१३।१)

evaṃ labdhaś ca jātaś ca yaḥ kṛtaṃ nāma yasya ca |

13.2१३.२

अहम् एव स ते चैते सर्वे हरिशिखादयः ॥ (१३।२)

aham eva sa te caite sarve hariśikhādayaḥ ||

14.1१४.१

ते वयं तु यथाकालं कृतान्नप्राशनादयः । (१४।१)

te vayaṃ tu yathākālaṃ kṛtānnaprāśanādayaḥ |

14.2१४.२

अवर्धामहि लघ्व् एव सनाथाः पादपा इव ॥ (१४।२)

avardhāmahi laghv eva sanāthāḥ pādapā iva ||

15.1१५.१

ततः कुमारवटकाम् उपाध्यायैर् अधिष्ठिताम् । (१५।१)

tataḥ kumāravaṭakām upādhyāyair adhiṣṭhitām |

15.2१५.२

सब्रह्मचर्यकैश् छात्त्रैर् धात्रीभिश् चाश्रयामहि ॥ (१५।२)

sabrahmacaryakaiś chāttrair dhātrībhiś cāśrayāmahi ||

16.1१६.१

अव्रतैर् एव चास्माभिर् अभ्यस्ताः सकलाः कलाः । (१६।१)

avratair eva cāsmābhir abhyastāḥ sakalāḥ kalāḥ |

16.2१६.२

सव्रतैस् तु चतस्रो ऽपि विद्याः सर्वं च वाङ्मयम् ॥ (१६।२)

savratais tu catasro 'pi vidyāḥ sarvaṃ ca vāṅmayam ||

17.1१७.१

गच्छत्सु दिवसेष्व् एवम् एकदा मरुभूतिकः । (१७।१)

gacchatsu divaseṣv evam ekadā marubhūtikaḥ |

17.2१७.२

बालभावाद् अनध्याये क्रीडति स्म सकन्दुकः ॥ (१७।२)

bālabhāvād anadhyāye krīḍati sma sakandukaḥ ||

18.1१८.१

तं तु बालस्वभावेन तस्माद् आच्छिद्य कन्दुकम् । (१८।१)

taṃ tu bālasvabhāvena tasmād ācchidya kandukam |

18.2१८.२

अहं जवेन महता प्रयातः पितुर् अन्तिकम् ॥ (१८।२)

ahaṃ javena mahatā prayātaḥ pitur antikam ||

19.1१९.१

अथानुबध्नन् मां वेगात् पटुश्वसितसंततिः । (१९।१)

athānubadhnan māṃ vegāt paṭuśvasitasaṃtatiḥ |

19.2१९.२

बद्धमुष्टिकरः क्रोधाद् आगतो मरुभूतिकः ॥ (१९।२)

baddhamuṣṭikaraḥ krodhād āgato marubhūtikaḥ ||

20.1२०.१

किं किं तातेति तातेन स पृष्ट इदम् उक्तवान् । (२०।१)

kiṃ kiṃ tāteti tātena sa pṛṣṭa idam uktavān |

20.2२०.२

कन्दुको मे हृतो ऽनेन तम् अयं दाप्यताम् इति ॥ (२०।२)

kanduko me hṛto 'nena tam ayaṃ dāpyatām iti ||

21.1२१.१

ततो राज्ञा परिष्वज्य दापितापरकन्दुकः । (२१।१)

tato rājñā pariṣvajya dāpitāparakandukaḥ |

21.2२१.२

तर्जनीतर्जितः पित्रा कुमारवटकां गतः ॥ (२१।२)

tarjanītarjitaḥ pitrā kumāravaṭakāṃ gataḥ ||

22.1२२.१

अहम् अप्य् अङ्कम् आरोप्य तातेन परिभाषितः । (२२।१)

aham apy aṅkam āropya tātena paribhāṣitaḥ |

22.2२२.२

मा स्म तात पुनर् भ्रातॄन् कोपयेः कोपनान् इति ॥ (२२।२)

mā sma tāta punar bhrātṝn kopayeḥ kopanān iti ||

23.1२३.१

तथापि प्रतिषिद्धो ऽहं केलिशीलतया शिशोः । (२३।१)

tathāpi pratiṣiddho 'haṃ keliśīlatayā śiśoḥ |

23.2२३.२

यथैनान् कोपयामि स्म तथैते माम् अकोपयन् ॥ (२३।२)

yathainān kopayāmi sma tathaite mām akopayan ||

24.1२४.१

अभ्यासम् एकदा कुर्वन् नाराचं मरुभूतिकः । (२४।१)

abhyāsam ekadā kurvan nārācaṃ marubhūtikaḥ |

24.2२४.२

इच्छति स्म च विस्रष्टुं मया च चलितं धनुः ॥ (२४।२)

icchati sma ca visraṣṭuṃ mayā ca calitaṃ dhanuḥ ||

25.1२५.१

असाव् अपि च नाराचश् चलिताच् चापतश् च्युतः । (२५।१)

asāv api ca nārācaś calitāc cāpataś cyutaḥ |

25.2२५.२

मालतीमुकुलं लक्षं तन् मात्रेणैव नास्पृशत् ॥ (२५।२)

mālatīmukulaṃ lakṣaṃ tan mātreṇaiva nāspṛśat ||

26.1२६.१

उत्सृज्य कुपितश् चापं धावमानः स माम् अनु । (२६।१)

utsṛjya kupitaś cāpaṃ dhāvamānaḥ sa mām anu |

26.2२६.२

आस्थानस्थमहीपालसमीपम् अगमत् ततः ॥ (२६।२)

āsthānasthamahīpālasamīpam agamat tataḥ ||

27.1२७.१

यौगन्धरायणो दृष्ट्वा कुपितं मरुभूतिकम् । (२७।१)

yaugandharāyaṇo dṛṣṭvā kupitaṃ marubhūtikam |

27.2२७.२

कुपितो भर्त्सयित्वेदम् अभाषत महीपतिम् ॥ (२७।२)

kupito bhartsayitvedam abhāṣata mahīpatim ||

28.1२८.१

वेदिता सर्वविद्यानाम् आसन्ननवयौवनः । (२८।१)

veditā sarvavidyānām āsannanavayauvanaḥ |

28.2२८.२

राजपुत्रो महाराज यौवराज्ये ऽभिषिच्यताम् ॥ (२८।२)

rājaputro mahārāja yauvarājye 'bhiṣicyatām ||

29.1२९.१

यावद् यावद्धि शास्त्रज्ञाः शास्त्रार्थान् न प्रयुञ्जते । (२९।१)

yāvad yāvaddhi śāstrajñāḥ śāstrārthān na prayuñjate |

29.2२९.२

तावत् तावद् भवन्त्य् एषां कुण्ठाः कार्येषु बुद्धयः ॥ (२९।२)

tāvat tāvad bhavanty eṣāṃ kuṇṭhāḥ kāryeṣu buddhayaḥ ||

30.1३०.१

अमी रुमण्वदादीनां पुत्रा हरिशिखादयः । (३०।१)

amī rumaṇvadādīnāṃ putrā hariśikhādayaḥ |

30.2३०.२

विजानन्तो ऽपि शास्त्राणि सुतराम् अन्धबुद्धयः ॥ (३०।२)

vijānanto 'pi śāstrāṇi sutarām andhabuddhayaḥ ||

31.1३१.१

वस्तुन्य् अल्पे ऽप्य् अनात्मज्ञाः संरब्धालोहिताननाः । (३१।१)

vastuny alpe 'py anātmajñāḥ saṃrabdhālohitānanāḥ |

31.2३१.२

प्रभुम् एव जिघांसन्ति मृगेन्द्रं मर्कटा इव ॥ (३१।२)

prabhum eva jighāṃsanti mṛgendraṃ markaṭā iva ||

32.1३२.१

तद् एते ऽपि नियोज्यन्ताम् अधिकारेषु केषुचित् । (३२।१)

tad ete 'pi niyojyantām adhikāreṣu keṣucit |

32.2३२.२

विज्ञापना मदीयेयं सफलीक्रियताम् इति ॥ (३२।२)

vijñāpanā madīyeyaṃ saphalīkriyatām iti ||

33.1३३.१

यौगन्धरायणवचः सुभगं निशम्य प्रीत्या नरेन्द्रसभम् उच्छ्रयिताग्रहस्तम् । (३३।१)

yaugandharāyaṇavacaḥ subhagaṃ niśamya prītyā narendrasabham ucchrayitāgrahastam |

33.2३३.२

भोः साधु साधु नरकुञ्जर साधु मन्त्रिन् इत्य् उज्झितासनम् अभाषत निर्व्यवस्थम् ॥ (३३।२)

bhoḥ sādhu sādhu narakuñjara sādhu mantrin ity ujjhitāsanam abhāṣata nirvyavastham ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Bṛhatkathāślokasaṃgraha, 6

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit