Śusa, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
मनोऽभीष्टे पयो निम्ने गच्छत्कः प्रतिवारयेत् ॥ (२।३)
mano'bhīṣṭe payo nimne gacchatkaḥ prativārayet ||
गतयापि त्वया तत्र कर्तव्यं किंचिदद्भुतम् । (३।१)
gatayāpi tvayā tatra kartavyaṃ kiṃcidadbhutam |
यथा रम्भिकया पूर्वं ब्राह्मणार्थे ऽद्भुतं कृतम् ॥ (३।२)
yathā rambhikayā pūrvaṃ brāhmaṇārthe 'dbhutaṃ kṛtam ||
प्रभावत्याह कथमेतत् शुक आह अस्ति दाभिलाख्यो ग्रामः । (४।१)
prabhāvatyāha kathametat śuka āha asti dābhilākhyo grāmaḥ |
दृष्ट्वा च तत्र सुरूपं पथिकं भट्टपुत्रं क्रीडार्थं दृष्टिसंज्ञया बभाण । (४।६)
dṛṣṭvā ca tatra surūpaṃ pathikaṃ bhaṭṭaputraṃ krīḍārthaṃ dṛṣṭisaṃjñayā babhāṇa |
सो ऽपि कामिनीदृष्टिसञ्चारचतुरो विवेद तदाकूतम् । (४।७)
so 'pi kāminīdṛṣṭisañcāracaturo viveda tadākūtam |
उदीरितो ऽर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति नोदिताः । (४।९)
udīrito 'rthaḥ paśunāpi gṛhyate hayāśca nāgāśca vahanti noditāḥ |
अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः ॥ (४।१०)
anuktamapyūhati paṇḍito janaḥ pareṅgitajñānaphalā hi buddhayaḥ ||
नाभ्यन्तरं घूर्णयन्त्या हृदयमनोरामदृष्ट्या । (६।१)
nābhyantaraṃ ghūrṇayantyā hṛdayamanorāmadṛṣṭyā |
पुनरुत्प्रेक्षमाणया बालक किं किं न भणितो ऽसि ॥ (६।२)
punarutprekṣamāṇayā bālaka kiṃ kiṃ na bhaṇito 'si ||
अक्षिभ्यां चिरभणितं हृदयस्थं यो जनो न लक्षयति । (८।१)
akṣibhyāṃ cirabhaṇitaṃ hṛdayasthaṃ yo jano na lakṣayati |
तेन प्रतिबोधितेन च किं क्रियते नु खलु अज्ञेन ॥ (८।२)
tena pratibodhitena ca kiṃ kriyate nu khalu ajñena ||
ततः स तदन्तिकमागत्य जगाद भद्रे किं विधेयम् साह त्वया मम पृष्ठलग्नेन अस्मद्गृहं समागन्तव्यं मम पत्युश्च नमस्कारो विधेयः । (९।१)
tataḥ sa tadantikamāgatya jagāda bhadre kiṃ vidheyam sāha tvayā mama pṛṣṭhalagnena asmadgṛhaṃ samāgantavyaṃ mama patyuśca namaskāro vidheyaḥ |
सो ऽपि गृहं प्रविष्टस्तत्पत्युरग्रे तस्थौ । (९।५)
so 'pi gṛhaṃ praviṣṭastatpatyuragre tasthau |
ततः सा कुम्भं मुक्त्वा पत्युः सकाशमागत्याब्रवीत् नाथ उपलक्षस्व एनम् । (९।७)
tataḥ sā kumbhaṃ muktvā patyuḥ sakāśamāgatyābravīt nātha upalakṣasva enam |
ततः सा प्राह अयं मातृस्वसुः सुतो यो मया शिशुत्वे मुक्तः । (९।९)
tataḥ sā prāha ayaṃ mātṛsvasuḥ suto yo mayā śiśutve muktaḥ |
ततो मया आलिङ्ग्य सर्वापि स्वजनवार्ता पृष्टा । (९।११)
tato mayā āliṅgya sarvāpi svajanavārtā pṛṣṭā |
ततः पतिना सानुज्ञाता तं महानसं नीत्वा भोजनाच्छादनसंस्कारैस्तोषयामास । (९।१३)
tataḥ patinā sānujñātā taṃ mahānasaṃ nītvā bhojanācchādanasaṃskāraistoṣayāmāsa |
पतिरपि तुष्टः प्राह भद्र त्वया निजबान्धवस्य महती भक्तिः कार्येत्युक्त्वा सुप्तः । (९।१४)
patirapi tuṣṭaḥ prāha bhadra tvayā nijabāndhavasya mahatī bhaktiḥ kāryetyuktvā suptaḥ |
तदा च रम्भिका ब्राह्मणखट्टवायामुपावशत् । (९।१५)
tadā ca rambhikā brāhmaṇakhaṭṭavāyāmupāvaśat |
ततस्तेनोक्तम् त्वया पत्युग्रे इत्युक्तं यन्मदीयो भ्राता समागतः । (९।१६)
tatastenoktam tvayā patyugre ityuktaṃ yanmadīyo bhrātā samāgataḥ |
तत्त्वं मे प्रतिपन्ना भगिनी प्रतिपन्नं च निर्वाह्यते । (९।१७)
tattvaṃ me pratipannā bhaginī pratipannaṃ ca nirvāhyate |
छिद्यतां शीर्षमथ भवतु बन्धनं चलतु सर्वथा लक्ष्मीः । (१०।१)
chidyatāṃ śīrṣamatha bhavatu bandhanaṃ calatu sarvathā lakṣmīḥ |
प्रतिपन्नपालने सुपुरुषाणां यद् भवतु तद् भवतु ॥ (१०।२)
pratipannapālane supuruṣāṇāṃ yad bhavatu tad bhavatu ||
लज्जते येन मनो मलिनयति निजकुलक्रमो येन । (१२।१)
lajjate yena mano malinayati nijakulakramo yena |
कण्ठस्थिते ऽपि जीवे मा सुन्दरि तं करिष्यसि ॥ (१२।२)
kaṇṭhasthite 'pi jīve mā sundari taṃ kariṣyasi ||
पितृमातृमयैर्भूत्वा भोक्तव्या कामिनी रैः ॥ (१३।३)
pitṛmātṛmayairbhūtvā bhoktavyā kāminī raiḥ ||
कामार्तां स्वयमायातां यो न भुङ्क्ते नितम्बिनीम् । (१४।२)
kāmārtāṃ svayamāyātāṃ yo na bhuṅkte nitambinīm |
सो ऽवश्यं नरकं याति तन्निःश्वासहतो नरः ॥ (१४।३)
so 'vaśyaṃ narakaṃ yāti tanniḥśvāsahato naraḥ ||
स किमेव मन्यते परमहिलां यो विपरीतं जल्पत्येवम् । (१६।१)
sa kimeva manyate paramahilāṃ yo viparītaṃ jalpatyevam |
यो विपरीतं मन्यते ॥। स किमिव मन्यते स्त्रियमपराम् । (१८।१)
yo viparītaṃ manyate ... sa kimiva manyate striyamaparām |
श्रूयते रुक्मिणी पूर्वं कृष्णेव मदनातुरा । (१९।१)
śrūyate rukmiṇī pūrvaṃ kṛṣṇeva madanāturā |
दृश्यते ऽद्यापि वियति हारिणीं तनुमाश्रितः ॥ (२०।२)
dṛśyate 'dyāpi viyati hāriṇīṃ tanumāśritaḥ ||
विवाहे पार्वती दृष्ट्वा हरस्य हरवल्लभाम् । (२१।१)
vivāhe pārvatī dṛṣṭvā harasya haravallabhām |
चस्कन्द रेतस्तस्यापि बालखिल्यास् तदुद्भवाः ॥ (२१।२)
caskanda retastasyāpi bālakhilyās tadudbhavāḥ ||
तयैवं बोधितो मूर्खः स यावद्रमते न ताम् । (२२।१)
tayaivaṃ bodhito mūrkhaḥ sa yāvadramate na tām |
फूत्कृतं मुषितास्मीति त्रायतां त्रायतामहो ॥ (२२।२)
phūtkṛtaṃ muṣitāsmīti trāyatāṃ trāyatāmaho ||
तया च फूत्कृते किमिदमिति कुर्वाणो बान्धवैः सह धावितो भर्ता । (२३।१)
tayā ca phūtkṛte kimidamiti kurvāṇo bāndhavaiḥ saha dhāvito bhartā |
उत्तरम् एवं च स ब्राह्मणः सभयः सन्नतः पादयोः पतितो जगाद स्वामिनि प्राणान् रक्ष । (२३।३)
uttaram evaṃ ca sa brāhmaṇaḥ sabhayaḥ sannataḥ pādayoḥ patito jagāda svāmini prāṇān rakṣa |
एवं स्थिते सा दुग्धसहितं भक्तमढण्ढोलयत् अन्तिके ज्वलिनमज्वालयत् । (२३।५)
evaṃ sthite sā dugdhasahitaṃ bhaktamaḍhaṇḍholayat antike jvalinamajvālayat |
आगतं च पतिं जगाद अस्य विषूचिका उपपन्ना । (२३।६)
āgataṃ ca patiṃ jagāda asya viṣūcikā upapannā |
ततः सा पत्यौ सुप्ते यदृच्छया सुरतं चकार । (२३।१०)
tataḥ sā patyau supte yadṛcchayā surataṃ cakāra |
सो ऽपि च मान्द्यव्याजान्मासमेकं स्थितः पश्चाज्जगाम । (२३।११)
so 'pi ca māndyavyājānmāsamekaṃ sthitaḥ paścājjagāma |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.