पुनरन्यदिने सा गमनाय शुकं पृच्छति । (१।१)

शुकः । (१।२)

गच्छ देवि विजानासि यदि कर्तुं त्वमुत्तरम् । (१।३)

सभायां नृपतेर्यद्वद्विषमे बालपण्डिता ॥ (१।४)

प्रभावतीपृष्टः शुकः कथां प्राह अस्ति उज्जयिनी नाम नगरी । (२।१)

तत्र विक्रमादित्यो राजा । (२।२)

तस्य राज्ञः कामलीला नाम उत्तमकुले जाता । (२।३)

सा च राज्ञो ऽतीव वल्लभा । (२।४)

एकदा नृपस्तया सार्धं भोजनं कुर्वन्भृष्टमत्स्यांस्तस्यै दापयामास । (२।५)

सा आह स्वामिन् नाहमेतान्पुरुषानवलोकयितुमपि समर्था किं पुनः स्पर्शनम् । (२।६)

इति श्रुत्वा मत्स्या अट्टहासेन तथा जहसुर्यथा नागरिकलोके श्रुतम् । (२।७)

राजा च तन्मत्स्यहास्यकारणं मन्त्रिज्योतिर्विच्छाकुनिककोविदान् पृच्छति । (२।८)

यदा न को ऽपि जानाति तदा सर्वद्विजाग्रेसरं पुरोहितं प्राह यथा त्वयैव मत्स्यहास्यकारणं कथनीयमन्यथा त्वं देशान्निर्वासं प्राप्नोषि । (२।९)

पुरोधा अप्येतद्वचः श्रुत्वा दिनपञ्चकं व्यवधाने याचयित्वा सविषादो गृहमगमत् । (२।१०)

स पुरोहितः तदुत्तरमजानन्पुरस्ताद्राज्ञा निर्वास्यते । (२।११)

स कथं भवत्विति प्रश्नः । (२।१२)

उत्तरमप्याह शुकः स ब्राह्मणो विषादापन्नः पुत्र्या बालपण्डितया बभाषे तात कथमुद्विग्नचित्त इव लक्ष्यसे । (२।१३)

कथय विषादस्य कारणम् । (२।१४)

विद्वद्भिर्विपद्यप्युच्चैः स्थातव्यम् । (२।१५)

उक्तं च । (२।१६)

सम्पदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे च भीरुत्वम् । (२।१७)

तं भुवनत्रयतिलकं जननी जनयति सुतं विरलम् ॥ (२।१८)

ततो ब्राह्मणो ऽविरलं वृत्तान्तमाचष्टे अनेन कारणेन राजा मां नागरान्निर्वासयति । (३।१)

यतः । (३।२)

न सौहृदं न विश्वासो न स्नेहो न च बन्धुता । (३।३)

केनापि सह संसारे कुतो राज्ञा छलार्थिना ॥ (३।४)

उक्तं च । (४।१)

काके शौचं द्यूतकारे च सत्यं सर्पे क्षान्तिः स्त्रीषु कामोपशान्तिः । (४।२)

क्लीबे धैर्यं मद्यपे तत्त्वचिन्ता राजा मित्रं केन दृष्टं श्रुतं वा ॥ (४।३)

किञ्च । (५।१)

नदीनां नखिनां चैव शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । (५।२)

विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ (५।३)

भोगिनः कञ्चुकासक्ताः क्रूराः कुटिलगमिनः । (६।१)

दुःखोपसर्पणीयाश्च राजानो भुजगा इव ॥ (६।२)

हसन्नपि नृपो हन्ति मानयन्नपि दुर्जनः । (७।१)

स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजङ्गमः ॥ (७।२)

एष राजा आ बाल्यात्सेवितो ऽपि मयि विपरीतो बभूव । (८।१)

तस्मान्मया जीवितुमिच्छता द्विजैः सह परदेशं गन्तव्यम् । (८।२)

उक्तं च । (८।३)

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । (८।४)

ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ (८।५)

ततः सा बालिका तातवचनं श्रुत्वा प्राह तात त्वया युक्तमुक्तम् । (९।१)

परं स्वामिरहितानां न क्वापि पूजा । (९।२)

यत उक्तम् । (९।३)

अप्रधानः प्रधानः स्याद्यदि सेवेत पार्थिवम् । (९।४)

प्रधानो ऽप्यप्रधानः स्याद्यदि सेवाविवर्जितः ॥ (९।५)

आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमसंस्तुतं वा । (१०।१)

प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्श्वतो भवति तं परिवेष्टयन्ति ॥ (१०।२)

आरोहन्ति शनैर्मृत्या धुन्वन्तमपि पार्थिवम् । (११।१)

कोपप्रसादवस्तूनां विचिन्वन्ति समीपगाः ॥ (११।२)

तथा च । (१२।१)

विद्यावतां महेच्छानां शिल्पविक्रमशालिनाम् । (१२।२)

सेवावृत्तिविदां चैव नाश्रयः पार्थिवं विना ॥ (१२।३)

ये जात्यादिमहोत्साहा नोपगच्छन्ति पार्थिवम् । (१३।१)

तेषामामरणं भिक्षा प्रायश्चित्तं विनिर्मितम् ॥ (१३।२)

रोगैर्ग्रहैर् नृपैर्ग्रस्तो यो न वेत्ति जडक्रियः । (१४।१)

मध्यमन्त्रमुपायं च सो ऽवश्यं तात न स्थिरः ॥ (१४।२)

उक्तं च । (१५।१)

सर्पान्व्याघ्रान् गजान्सिंहान्दृष्ट्वोपायैर्वशीकृतान् । (१५।२)

राजेति कियती मात्रा धीमतामप्रमादिनाम् ॥ (१५।३)

तथा च । (१६।१)

राजानमेव संश्रित्य विद्वान्याति परोन्नतिम् । (१६।२)

विना मलयमन्यत्र चन्दनं न विवर्धते ॥ (१६।३)

धवलान्यातपत्राणि वाजिनश्च मनोरमाः । (१७।१)

सदा मत्ताश्च मातङ्गाः प्रसन्ने सति भूपतौ ॥ (१७।२)

तस्मात्तात्त्वं राज्ञा मान्यः प्रसादपात्रं च । (१८।१)

ततः सन्देहे ऽस्मिन्मा विषादीभव । (१८।२)

यतः । (१८।३)

राजग्रहे समायाते विषमे कार्यसंशये । (१८।४)

संदिग्धमनसां राज्ञां प्रधानाः संशयच्छिदः ॥ (१८।५)

ततो हे तात स्थिरीभव । (१९।१)

मत्स्यहसनोत्तरं राज्ञः पुरतो मयाभिधेयमिति । (१९।२)

स्नाहि भुङ्क्ष्व । (१९।३)

ततः स एवं कृत्वा राज्ञो ऽग्रतो गत्वा सर्वं निवेदयामास । (१९।४)

नृपो ऽपि तुष्टस्तामाजुहाव । (१९।५)

सा आशीर्वादं दत्त्वा राजानमब्रवीत् राजन्मा मुधा विप्रान्विडम्बय । (१९।६)

किं त्वया एवंविधं मत्स्यानां हास्यं दृष्टं श्रुतं वा । (१९।७)

कथं मामबलाजनं पृच्छन्न विलज्जसे । (१९।८)

यतः इतरो ऽपि न सामान्यो नृपतिर्दिव्यरूपभृत् । (१९।९)

त्वं पुनर्विक्रमादित्यो यथार्थो ऽसि परन्तप ॥ (१९।१०)

उक्तं च । (२०।१)

इन्द्रात्प्रभुत्वं ज्वलनात्प्रतापं क्रोधं यमाद्वैश्रवणाच्च वित्तम् । (२०।२)

सत्त्वस्थिते रामजनार्दनाभ्याम् आदाय राज्ञः क्रियते शरीरम् ॥ (२०।३)

तथा च भारते । (२१।१)

मा वृकोदर पादेन एकादशचमूपतिम् । (२१।२)

पञ्चनामपि यो भर्त्ता नासाप्रकृतिमानवी ॥ (२१।३)

स्वामिन्कथं न त्वं स्वयमेव विचारयसि । (२२।१)

यतस्त्वमेव सर्वसंशयच्छेत्ता । (२२।२)

अथान्येभ्यश्चेत् श्रोतुं कौतुकं तर्हि शृणु । (२२।३)

इयं राज्ञी न स्पृशति ह्यस्मान्मत्स्यान्महासती । (२२।४)

पुरुषाख्यानतो राजन् हसिताः शफरा ध्रुवम् ॥ (२२।५)

परिभाव्यस्त्वया राजन् श्लोकार्थो ऽयं सदा हृदि । (२३।१)

मूढधीरन्यथा देव यदि पृच्छसि मां पुनः ॥ (२३।२)

राजन्राजपत्न्याः सूर्यमपश्यन्त्यास्तत्कथमसतीत्वशङ्का स्यात् । (२४।१)

श्लोकार्थे प्रस्तुतार्थे च मत्स्यानां हसनं बुधाः । (२४।२)

सनृपा न विजानन्ति अपि सर्वार्थकोविदाः ॥ (२४।३)

ततः सदो मूढं दृष्ट्वा बालपण्डिता उत्थाय ययौ । (२५।१)

शुको ऽप्याह अहं प्रातः कथयिष्ये । (२५।२)

इति कीरोक्तिं श्रुत्वा प्रभावती सुप्ता ॥ (२५।३)