Śusa, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
तत्र विद्वान्धार्मिकः सोमशर्मा नाम विप्रः । (२।३)
tatra vidvāndhārmikaḥ somaśarmā nāma vipraḥ |
तत्पुत्री रूपौदार्यगुणोपेता विषकन्येति विज्ञाताभूत् । (२।४)
tatputrī rūpaudāryaguṇopetā viṣakanyeti vijñātābhūt |
ततः सोमशर्मा वरार्थं भुवं पर्यटन् सम्प्राप्तो द्विजस्थानं जनस्थानं नाम । (२।६)
tataḥ somaśarmā varārthaṃ bhuvaṃ paryaṭan samprāpto dvijasthānaṃ janasthānaṃ nāma |
तेन सुहृदां निवारयतामपि कृतावज्ञेनोढा सर्वरूपलावण्यगुणोपेता मोहिनी विषकन्या । (२।९)
tena suhṛdāṃ nivārayatāmapi kṛtāvajñenoḍhā sarvarūpalāvaṇyaguṇopetā mohinī viṣakanyā |
सा विदग्धा गोविन्दस्तु मूर्खः लघुवयाश्च । (२।१०)
sā vidagdhā govindastu mūrkhaḥ laghuvayāśca |
अविदग्धः पतिः स्त्रीणां प्रौढानां नायको ऽगुणी । (२।१२)
avidagdhaḥ patiḥ strīṇāṃ prauḍhānāṃ nāyako 'guṇī |
गुणिनां त्यागिनां स्तोको विभवश्चेति दुःखकृत् ॥ (२।१३)
guṇināṃ tyāgināṃ stoko vibhavaśceti duḥkhakṛt ||
सान्यदा गोविन्दं पतिमित्यब्रवीत् मम पितुर्गेहात्समागताया बहूनि दिनानि संजातानि । (५।१)
sānyadā govindaṃ patimityabravīt mama piturgehātsamāgatāyā bahūni dināni saṃjātāni |
ततः शकटं मार्गयित्वा सभार्यकः स चलितः । (५।३)
tataḥ śakaṭaṃ mārgayitvā sabhāryakaḥ sa calitaḥ |
यावत्प्रयाति तावत्पथि एको युवा वाग्मी सुरूपः शूरश्च विष्णुनामा ब्राह्मणो मिलितः । (५।४)
yāvatprayāti tāvatpathi eko yuvā vāgmī surūpaḥ śūraśca viṣṇunāmā brāhmaṇo militaḥ |
तस्य ब्राह्मणस्य तस्याश् चान्योन्यमनुरागः संजातः । (५।५)
tasya brāhmaṇasya tasyāś cānyonyamanurāgaḥ saṃjātaḥ |
उक्तं च प्रीतिः स्याद्दर्शनाद्यैः प्रथममथ मनःसङ्गसङ्कल्पभावो निद्राछेदस्तनुत्वं वपुषि कलुषता चेन्द्रियाणां निवृत्तिः । (५।६)
uktaṃ ca prītiḥ syāddarśanādyaiḥ prathamamatha manaḥsaṅgasaṅkalpabhāvo nidrāchedastanutvaṃ vapuṣi kaluṣatā cendriyāṇāṃ nivṛttiḥ |
ह्रीनाशोन्मादमूर्च्छामरणमिति जगद्यात्यवस्था देशैताः लग्नैर्यत्पुष्पबाणैः स जयति मदनः संनिरस्तान्यधन्वी ॥ (५।७)
hrīnāśonmādamūrcchāmaraṇamiti jagadyātyavasthā deśaitāḥ lagnairyatpuṣpabāṇaiḥ sa jayati madanaḥ saṃnirastānyadhanvī ||
इत्येवं ग्राम्यब्राह्मणोरोहविष्णोर् विश्वस्तः आत्मनो निरोधसङ्गभयादुत्तीर्य तं गन्त्रीवाहमारोहयति । (६।२)
ityevaṃ grāmyabrāhmaṇorohaviṣṇor viśvastaḥ ātmano nirodhasaṅgabhayāduttīrya taṃ gantrīvāhamārohayati |
विष्णुना च पत्यौ वृक्षान्तरगते सा मोहिनी भुक्ता आत्मवशीकृता । (६।३)
viṣṇunā ca patyau vṛkṣāntaragate sā mohinī bhuktā ātmavaśīkṛtā |
तया चात्मीयं नाम गोत्रं कुलक्रमं चाज्ञापितः । (६।४)
tayā cātmīyaṃ nāma gotraṃ kulakramaṃ cājñāpitaḥ |
पत्युश्च समागतस्य त्वं चोरो ऽसीति गन्त्र्यारोहणं कुवतो निषेधः कृतः । (६।५)
patyuśca samāgatasya tvaṃ coro 'sīti gantryārohaṇaṃ kuvato niṣedhaḥ kṛtaḥ |
विष्णुरपि तां गृहीत्वा गोविन्दं धर्षितवान् । (६।६)
viṣṇurapi tāṃ gṛhītvā govindaṃ dharṣitavān |
गोविन्दस्तु विष्णुना विषकन्याप्रभावेण निर्जितः । (६।८)
govindastu viṣṇunā viṣakanyāprabhāveṇa nirjitaḥ |
ततस्तां गृहीत्वा विष्णुः स्वगृहं प्रतिचलितः । (६।९)
tatastāṃ gṛhītvā viṣṇuḥ svagṛhaṃ praticalitaḥ |
गोविन्दः पृष्ठस्थो मार्गासन्ने ग्रामे गत्वा फूत्कृतवान् यदनेन चौरेण मम भार्या गृहीता । (६।१०)
govindaḥ pṛṣṭhastho mārgāsanne grāme gatvā phūtkṛtavān yadanena caureṇa mama bhāryā gṛhītā |
पृष्टेनोत्तरं दत्तं विष्णुना यथेयं मया परिणीता । (६।१४)
pṛṣṭenottaraṃ dattaṃ viṣṇunā yatheyaṃ mayā pariṇītā |
मदीयां च भार्यामेष पथिको मार्गे दृष्ट्वा ग्रहिलो बभूव । (६।१५)
madīyāṃ ca bhāryāmeṣa pathiko mārge dṛṣṭvā grahilo babhūva |
ततो मन्त्री तयोरेकमेवोत्तरं श्रुत्वा जात्यादिकं पृष्टवान् । (६।१७)
tato mantrī tayorekamevottaraṃ śrutvā jātyādikaṃ pṛṣṭavān |
ततस्तया पृष्टः शुक आह मन्त्रिणोक्तम् कियन्ति दिनानि सङ्गमस्य युष्माकं प्रयाणे । (६।२०)
tatastayā pṛṣṭaḥ śuka āha mantriṇoktam kiyanti dināni saṅgamasya yuṣmākaṃ prayāṇe |
तैरुक्तम् कल्ये भोजनान्तरं संवृत्तः समागमः । (६।२१)
tairuktam kalye bhojanāntaraṃ saṃvṛttaḥ samāgamaḥ |
ततो मन्त्रिणा ब्राह्मणौ पृथक्पृथक्पृष्टौ किमनया कल्ये भोजनवेलायां भुक्तम् । (६।२२)
tato mantriṇā brāhmaṇau pṛthakpṛthakpṛṣṭau kimanayā kalye bhojanavelāyāṃ bhuktam |
यच्च तया भुक्तं तद्गोविन्दो जानाति इतरस्तु न । (६।२३)
yacca tayā bhuktaṃ tadgovindo jānāti itarastu na |
धिगिमां ब्राह्मणीं परत्रेह च दुःखदां मुञ्च शीघ्रम् । (६।२६)
dhigimāṃ brāhmaṇīṃ paratreha ca duḥkhadāṃ muñca śīghram |
वैद्यं पानरतं नटं कुपठितं मूर्खं परिव्राजकं योधं कापुरुषं विटं विवयसं स्वाध्यायहीनं द्विजम् । (६।२८)
vaidyaṃ pānarataṃ naṭaṃ kupaṭhitaṃ mūrkhaṃ parivrājakaṃ yodhaṃ kāpuruṣaṃ viṭaṃ vivayasaṃ svādhyāyahīnaṃ dvijam |
राज्यं बालनरेन्द्रमन्त्रिरहितं मित्रं छलान्वेषि च भार्यां यौवनगर्वितां पररतां मुञ्चन्ति ये पण्डिताः ॥ (६।२९)
rājyaṃ bālanarendramantrirahitaṃ mitraṃ chalānveṣi ca bhāryāṃ yauvanagarvitāṃ pararatāṃ muñcanti ye paṇḍitāḥ ||
तद्देवि यः करोत्येवमवज्ञां वृद्धशिक्षितः । (८।१)
taddevi yaḥ karotyevamavajñāṃ vṛddhaśikṣitaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.