Śusa, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
अन्यस्मिन्दिने प्रभावती शुकं पप्रच्छ कीर पुनस्तन्मत्स्यहास्यकारणं राज्ञा ज्ञातं श्रुतं न वा । (१।१)
anyasmindine prabhāvatī śukaṃ papraccha kīra punastanmatsyahāsyakāraṇaṃ rājñā jñātaṃ śrutaṃ na vā |
शुकः प्राह प्रातः पुनर्बालपण्डिताम् आकारयित्वा राजा प्राह किं तन्मत्स्यहास्यकारणम् ब्रूहि शीघ्रं बालिके सा चाह । (१।२)
śukaḥ prāha prātaḥ punarbālapaṇḍitām ākārayitvā rājā prāha kiṃ tanmatsyahāsyakāraṇam brūhi śīghraṃ bālike sā cāha |
देवाग्रहो न कर्तव्यः पश्चात्तापो भविष्यति । (१।३)
devāgraho na kartavyaḥ paścāttāpo bhaviṣyati |
स्थगिकासक्तचित्तस्य विप्रस्याभूत्पुरा यथा ॥ (१।४)
sthagikāsaktacittasya viprasyābhūtpurā yathā ||
तत्र वीराख्यो राजा तत्र च केशवो नाम ब्राह्मणः । (२।२)
tatra vīrākhyo rājā tatra ca keśavo nāma brāhmaṇaḥ |
तेन कदाचिदिति चिन्तितं यदहं पितृधनं न भोक्ष्ये । (२।३)
tena kadāciditi cintitaṃ yadahaṃ pitṛdhanaṃ na bhokṣye |
उत्तमाः स्वगुणैः ख्याता मध्यमाश्च पितुर्गुणैः । (२।५)
uttamāḥ svaguṇaiḥ khyātā madhyamāśca piturguṇaiḥ |
अधमा मातुलैः ख्याताः श्वशुरैश्चाधमाधमाः ॥ (२।६)
adhamā mātulaiḥ khyātāḥ śvaśuraiścādhamādhamāḥ ||
स्वयमर्जयति स्वयं भुङ्क्ते विरला जननी जनयति ॥ (४।२)
svayamarjayati svayaṃ bhuṅkte viralā jananī janayati ||
इत्यवधार्य स मेदिन्यां बभ्राम देवतीर्थश्मशाननगरेषु धनार्थम् । (५।१)
ityavadhārya sa medinyāṃ babhrāma devatīrthaśmaśānanagareṣu dhanārtham |
अन्यदा स निर्जने प्रदेशे प्रसिद्धे शिवचत्वरे करालायाः श्मशाने च परिभ्रम्य परिश्रान्तः कपिलकमठम् अपश्यत् । (५।२)
anyadā sa nirjane pradeśe prasiddhe śivacatvare karālāyāḥ śmaśāne ca paribhramya pariśrāntaḥ kapilakamaṭham apaśyat |
तत्र च पर्यङ्कासनस्थं तापसं ददर्श स च विप्रस्तस्याग्रे कृताञ्जलिपुटस्तस्थौ । (५।३)
tatra ca paryaṅkāsanasthaṃ tāpasaṃ dadarśa sa ca viprastasyāgre kṛtāñjalipuṭastasthau |
किं कस्मै दीयते लोके त्रायते को भवार्णवात् । (५।५)
kiṃ kasmai dīyate loke trāyate ko bhavārṇavāt |
असाध्यं साध्यते कस्य काले ऽस्मिन् अतिथेरहो ॥ (५।६)
asādhyaṃ sādhyate kasya kāle 'smin atitheraho ||
ततः स ब्राह्मण ऊर्ध्वबाहुर्जगाद तवाहम् अतिथिर्धनार्थी । (६।१)
tataḥ sa brāhmaṇa ūrdhvabāhurjagāda tavāham atithirdhanārthī |
तापसो ऽपि तं विप्रम् अल्पयाचकं दृष्ट्वा मनसि दुःखीबभूव । (६।२)
tāpaso 'pi taṃ vipram alpayācakaṃ dṛṣṭvā manasi duḥkhībabhūva |
स्तोकार्थप्रार्थनान्दीनान्दृष्ट्वोदारान्हि याचकान् । (६।४)
stokārthaprārthanāndīnāndṛṣṭvodārānhi yācakān |
अभिभूतो ऽपि विपदा करोति सुजनः परस्य उपकारम् । (८।१)
abhibhūto 'pi vipadā karoti sujanaḥ parasya upakāram |
अपनयत्यन्यतापं चन्दनतरुकः सहस्रकण्डो ऽपि ॥ (८।२)
apanayatyanyatāpaṃ candanatarukaḥ sahasrakaṇḍo 'pi ||
ततो योगीन्द्रो यदा त्वमेतत्स्पर्शनं करिष्यसि तदा हेम्नः पञ्चशतानि नित्यं दास्यतीत्युक्त्वा विप्राय पर्यङ्कीकृतं सिन्दूरमर्पयामास । (९।१)
tato yogīndro yadā tvametatsparśanaṃ kariṣyasi tadā hemnaḥ pañcaśatāni nityaṃ dāsyatītyuktvā viprāya paryaṅkīkṛtaṃ sindūramarpayāmāsa |
उक्तश्च एतत्त्वयान्यस्मै न दातव्यं न कथनीयं च । (९।२)
uktaśca etattvayānyasmai na dātavyaṃ na kathanīyaṃ ca |
तदर्पितं यदा स द्विजः प्रातः स्पृशति तदा सुवर्णशतपञ्चकं ददाति । (९।४)
tadarpitaṃ yadā sa dvijaḥ prātaḥ spṛśati tadā suvarṇaśatapañcakaṃ dadāti |
कुट्टिनी पृच्छति हले एष विप्रः किमपि व्यवसायादिकं न विधत्ते । (९।८)
kuṭṭinī pṛcchati hale eṣa vipraḥ kimapi vyavasāyādikaṃ na vidhatte |
परं द्रव्यं कुतो ऽस्माकं वितरति कस्माद्विलसतीति । (९।९)
paraṃ dravyaṃ kuto 'smākaṃ vitarati kasmādvilasatīti |
ततः पृष्टः सन्कथयामास यत्सिन्दूराद्द्रव्यागमः । (९।१३)
tataḥ pṛṣṭaḥ sankathayāmāsa yatsindūrāddravyāgamaḥ |
ततो द्रव्याभावे कुट्टिन्या गृहान्निष्कासितः । (९।१५)
tato dravyābhāve kuṭṭinyā gṛhānniṣkāsitaḥ |
विश्वासप्रतिपन्नानां वञ्चने का विदग्धता । (९।१७)
viśvāsapratipannānāṃ vañcane kā vidagdhatā |
अङ्कमारुह्य सुप्तं हि हन्तुं किं नाम पौरुषम् ॥ (९।१८)
aṅkamāruhya suptaṃ hi hantuṃ kiṃ nāma pauruṣam ||
स विप्रस्तत्सिन्दूरमपश्यन्फूत्कुर्वन्राजद्वारं ययौ मुषितो ऽहमिति वदन् । (१०।१)
sa viprastatsindūramapaśyanphūtkurvanrājadvāraṃ yayau muṣito 'hamiti vadan |
धूर्तो ऽसौ मत्सुतालुब्धो धनहीनो भवत्यसौ । (१०।४)
dhūrto 'sau matsutālubdho dhanahīno bhavatyasau |
जनैर्गुणैर् असंभाव्यं राज्ञा कथं संभाव्यते । (११।१)
janairguṇair asaṃbhāvyaṃ rājñā kathaṃ saṃbhāvyate |
परं सत्यमिदं जातं सिन्दूरं धनदं यतः ॥ (११।२)
paraṃ satyamidaṃ jātaṃ sindūraṃ dhanadaṃ yataḥ ||
स च जनैर्वैदेशिको ऽयमिति ज्ञात्वा निर्वासितः । (१२।१)
sa ca janairvaideśiko 'yamiti jñātvā nirvāsitaḥ |
ततो राजन्विक्रमादित्य स्थगिकाप्रीतिनिबन्धनात्तेनाख्याते च सिन्दूरे स्थगिका नैव विप्रस्य बभूव न च सिन्दूरम् । (१२।३)
tato rājanvikramāditya sthagikāprītinibandhanāttenākhyāte ca sindūre sthagikā naiva viprasya babhūva na ca sindūram |
एवं तवापि राजन् रतिः प्रीतिश्च न भविष्यति । (१२।४)
evaṃ tavāpi rājan ratiḥ prītiśca na bhaviṣyati |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.