Śusa, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
अन्यस्मिन्दिने प्रभावत्या पुष्टः शुकः प्राह । (१।१)
anyasmindine prabhāvatyā puṣṭaḥ śukaḥ prāha |
व्रज देवि न दोषो ऽस्ति व्रजतां सर्वकर्मसु । (१।२)
vraja devi na doṣo 'sti vrajatāṃ sarvakarmasu |
बुद्धिरस्ति यदा येषां मन्दोदर्याः सहायिनी ॥ (१।३)
buddhirasti yadā yeṣāṃ mandodaryāḥ sahāyinī ||
सा श्रीवत्साय वणिजे कान्तिपुरीसमागताय दत्ता । (२।८)
sā śrīvatsāya vaṇije kāntipurīsamāgatāya dattā |
सा च प्रातिवेश्मिकया पितृभार्यया कुट्टिन्या दंष्ट्राकरालया योजितमन्यं राजपुत्रम् उपभुङ्क्ते । (२।१०)
sā ca prātiveśmikayā pitṛbhāryayā kuṭṭinyā daṃṣṭrākarālayā yojitamanyaṃ rājaputram upabhuṅkte |
सापन्नसत्त्वा भूता गर्भसंभवात्संजाते दोहदे राजवल्लभं मयूरं मारयित्वा भक्षितवती । (२।११)
sāpannasattvā bhūtā garbhasaṃbhavātsaṃjāte dohade rājavallabhaṃ mayūraṃ mārayitvā bhakṣitavatī |
राजा तु तस्मिन्मयूरे समागते भुङ्क्ते इति स्थितिः । (२।१२)
rājā tu tasminmayūre samāgate bhuṅkte iti sthitiḥ |
डिण्डिमघोषणे कृते कुट्टिन्या पटहः स्पृष्टः । (२।१४)
ḍiṇḍimaghoṣaṇe kṛte kuṭṭinyā paṭahaḥ spṛṣṭaḥ |
तया च ज्ञातं यत्कयाचिदापन्नसत्त्वया मयूरो दोहदाद्भक्षितः । (२।१५)
tayā ca jñātaṃ yatkayācidāpannasattvayā mayūro dohadādbhakṣitaḥ |
ततः सा गर्भवती पृष्टा तया कुट्टिनी गृहमागता संमानिता । (२।१६)
tataḥ sā garbhavatī pṛṣṭā tayā kuṭṭinī gṛhamāgatā saṃmānitā |
माधुर्यं प्रमदाजने सुललितं दाक्षिण्यमार्ये जने शौर्यं शत्रुषु मार्दवं गुरुजने धर्मिष्ठता साधुषु । (२।१८)
mādhuryaṃ pramadājane sulalitaṃ dākṣiṇyamārye jane śauryaṃ śatruṣu mārdavaṃ gurujane dharmiṣṭhatā sādhuṣu |
मर्मज्ञेष्वनुवर्तनं बहुविधं मानं जने गर्विते शाठ्यं पापजने नरस्य कथिताः पर्यन्तमष्टौ गुणाः ॥ (२।१९)
marmajñeṣvanuvartanaṃ bahuvidhaṃ mānaṃ jane garvite śāṭhyaṃ pāpajane narasya kathitāḥ paryantamaṣṭau guṇāḥ ||
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते ऽपि न विश्वसेत् । (३।४)
na viśvasedaviśvaste viśvaste 'pi na viśvaset |
दारेषु गोप्यं पुरुषस्य किंचिद्गोप्यं वयस्येषु सुतेषु किंचित् । (४।१)
dāreṣu gopyaṃ puruṣasya kiṃcidgopyaṃ vayasyeṣu suteṣu kiṃcit |
युक्तं न युक्तं मनसा विचिन्त्य वदेद्विपश्चिन्महतो ऽनुरोधात् ॥ (४।२)
yuktaṃ na yuktaṃ manasā vicintya vadedvipaścinmahato 'nurodhāt ||
व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः । (६।२)
vrajanti te mūḍhadhiyaḥ parābhavaṃ bhavanti māyāviṣu ye na māyinaḥ |
प्रविश्य हि घ्नन्ति शठास्तथाविधान् असंवृताङ्गान् निशिता इवेषवः ॥ (६।३)
praviśya hi ghnanti śaṭhāstathāvidhān asaṃvṛtāṅgān niśitā iveṣavaḥ ||
कुट्टिन्या तत्सर्वं ज्ञात्वा मन्त्रिणे निवेदितम् । (७।१)
kuṭṭinyā tatsarvaṃ jñātvā mantriṇe niveditam |
मा भव सुखग्राही मा प्रत्येहि यन्न दृष्टं प्रत्यक्षम् । (८।१)
mā bhava sukhagrāhī mā pratyehi yanna dṛṣṭaṃ pratyakṣam |
प्रत्यक्षे ऽपि दृष्टे युक्तायुक्तं विजानीहि ॥ (८।२)
pratyakṣe 'pi dṛṣṭe yuktāyuktaṃ vijānīhi ||
तद्वणिजो नगरप्रधानस्य वध्वा नैतन्निष्पद्यते । (९।१)
tadvaṇijo nagarapradhānasya vadhvā naitanniṣpadyate |
कुट्टिनी च मन्त्रिणं पेटायां निक्षिप्य तद्गृहे न्यासव्याजेन मुमोच । (९।४)
kuṭṭinī ca mantriṇaṃ peṭāyāṃ nikṣipya tadgṛhe nyāsavyājena mumoca |
स्वयं च तत्र गत्वा तामभाषत मुग्धे यन्मयूरभक्षणं कृतं तत्त्वं मे श्लाघ्या । (९।५)
svayaṃ ca tatra gatvā tāmabhāṣata mugdhe yanmayūrabhakṣaṇaṃ kṛtaṃ tattvaṃ me ślāghyā |
कथ्यमानश्च पेटाहननकृतसंज्ञेन मन्त्रिणा श्रुतः । (१०।२)
kathyamānaśca peṭāhananakṛtasaṃjñena mantriṇā śrutaḥ |
तत्कथं सा श्रेष्ठिवधूस्तत्पिता श्वशुरश्च मुच्यन्ताम् । (१०।३)
tatkathaṃ sā śreṣṭhivadhūstatpitā śvaśuraśca mucyantām |
दर्शयत्येव विकृतिं सुप्रिये ऽपि खलो यतः ॥ (१०।६)
darśayatyeva vikṛtiṃ supriye 'pi khalo yataḥ ||
नाशयितुमेव नीचः परकार्यं वेत्ति न प्रसाधयितुम् । (११।१)
nāśayitumeva nīcaḥ parakāryaṃ vetti na prasādhayitum |
पाटयितुमेव शक्तिर्नखोरुद्धर्तुमन्नपिटम् ॥ (११।२)
pāṭayitumeva śaktirnakhoruddhartumannapiṭam ||
दुर्जनजनानां संगे कायत्यागो ऽपि भवति विबुधानाम् । (१३।१)
durjanajanānāṃ saṃge kāyatyāgo 'pi bhavati vibudhānām |
प्रेक्षस्व तिलानामपि खलसङ्गे पीडनं यतः ॥ (१३।२)
prekṣasva tilānāmapi khalasaṅge pīḍanaṃ yataḥ ||
यावत्सा कुट्टिनी पेटां हस्तेन हन्ति तावत्सा वणिक्पुत्री सवितर्कमवादीत् । (१४।१)
yāvatsā kuṭṭinī peṭāṃ hastena hanti tāvatsā vaṇikputrī savitarkamavādīt |
प्रबुद्धं च तदा मातर्नाग्रे किंचिद्विदृश्यते ॥ (१४।३)
prabuddhaṃ ca tadā mātarnāgre kiṃcidvidṛśyate ||
यः कश्चिदर्थप्रमाणो मे भवति स कथ्यताम् । (१५।२)
yaḥ kaścidarthapramāṇo me bhavati sa kathyatām |
एवं श्रुत्वा मन्त्री द्वारमाहत्य बहिर्निर्गतः । (१५।३)
evaṃ śrutvā mantrī dvāramāhatya bahirnirgataḥ |
ततः संमानिता वणिग्वधूः सा तु कुट्टिनीति निर्वासिता । (१५।४)
tataḥ saṃmānitā vaṇigvadhūḥ sā tu kuṭṭinīti nirvāsitā |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.