Śusa, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
शुक स मत्स्यहास्यव्यतिकरो राज्ञा ज्ञातो न वेति । (१।२)
śuka sa matsyahāsyavyatikaro rājñā jñāto na veti |
शुक आह नृपः श्लोकार्थमजानन्न निद्रां लेभे । (१।३)
śuka āha nṛpaḥ ślokārthamajānanna nidrāṃ lebhe |
निद्रा भद्रे कुतस्तेषां ये ऋणव्याधिपीडिताः । (१।५)
nidrā bhadre kutasteṣāṃ ye ṛṇavyādhipīḍitāḥ |
राजा निद्राभावे कष्टेन निशां नीत्वा प्रातर्बालपण्डितामाकार्य प्राह बालिके श्लोकार्थो न ज्ञातो मया । (२।१)
rājā nidrābhāve kaṣṭena niśāṃ nītvā prātarbālapaṇḍitāmākārya prāha bālike ślokārtho na jñāto mayā |
पश्चात्तापो ऽत्र भविता भार्याया वणिजो यथा । (२।५)
paścāttāpo 'tra bhavitā bhāryāyā vaṇijo yathā |
तत्र वणिक्सुतः सुमतिर्नाम तस्य प्रिया पद्मिनी नाम । (३।३)
tatra vaṇiksutaḥ sumatirnāma tasya priyā padminī nāma |
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः । (३।८)
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |
यस्यार्थाः स पुमांल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ (३।९)
yasyārthāḥ sa pumāṃlloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ ||
जीवन्तो ऽपि मृताः पञ्च श्रूयन्ते किल भारत । (४।२)
jīvanto 'pi mṛtāḥ pañca śrūyante kila bhārata |
दरिद्रो व्याधितो मूर्खः प्रवासी नित्यसेवकः ॥ (४।३)
daridro vyādhito mūrkhaḥ pravāsī nityasevakaḥ ||
स्वजनो ऽपि दरिद्राणां तत्क्षणाद्दुर्जनायते ॥ (५।३)
svajano 'pi daridrāṇāṃ tatkṣaṇāddurjanāyate ||
सो ऽपि च तृणकाष्ठादिकमानीय पुरीमध्ये विक्रीणाति । (६।१)
so 'pi ca tṛṇakāṣṭhādikamānīya purīmadhye vikrīṇāti |
अन्यदा अनेन तृणकाष्ठादिकं किमपि वने न प्राप्तम् । (६।२)
anyadā anena tṛṇakāṣṭhādikaṃ kimapi vane na prāptam |
ततश्चिन्तितं किमसौ मम विधास्यति उक्तं च । (६।४)
tataścintitaṃ kimasau mama vidhāsyati uktaṃ ca |
बुभुक्षितः किं न करोति पापं क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति । (६।५)
bubhukṣitaḥ kiṃ na karoti pāpaṃ kṣīṇā narā niṣkaruṇā bhavanti |
प्राणार्थमेते हि समाचरन्ति मतं सतां यन्न मतं तदेषाम् ॥ (६।६)
prāṇārthamete hi samācaranti mataṃ satāṃ yanna mataṃ tadeṣām ||
यावत्स तस्य विनायकस्य पाटनायोत्तिष्ठति तावत्तुष्टः सन् जगाद अहं तव प्रतिदिनं पञ्च पञ्च मण्डकान्दास्ये खण्डघृतयुतान् । (७।१)
yāvatsa tasya vināyakasya pāṭanāyottiṣṭhati tāvattuṣṭaḥ san jagāda ahaṃ tava pratidinaṃ pañca pañca maṇḍakāndāsye khaṇḍaghṛtayutān |
सो ऽपि च तथेति प्रतिपाद्य नित्यं मण्डकपञ्चकं भार्याया अर्पयति । (७।५)
so 'pi ca tatheti pratipādya nityaṃ maṇḍakapañcakaṃ bhāryāyā arpayati |
तद्दैवं मण्डकपञ्चकं घृतखण्डयुक्तमादाय तद्भार्या निजकुटुम्बं तृप्तीकरोति । (७।६)
taddaivaṃ maṇḍakapañcakaṃ ghṛtakhaṇḍayuktamādāya tadbhāryā nijakuṭumbaṃ tṛptīkaroti |
नित्यं च तान्मण्डकान् गोत्रिणां गृहे वाहयामास । (७।७)
nityaṃ ca tānmaṇḍakān gotriṇāṃ gṛhe vāhayāmāsa |
निजसख्या मन्दोदर्यास्तृप्त्यर्थं नित्यं प्राहिणोत् । (७।८)
nijasakhyā mandodaryāstṛptyarthaṃ nityaṃ prāhiṇot |
ततस्तस्याः पुरा सा सखी कपटाद्ब्रूते सखि यदि त्वं मम पुरतो गुह्यं न कथयसि तत्कः स्नेहः । (७।११)
tatastasyāḥ purā sā sakhī kapaṭādbrūte sakhi yadi tvaṃ mama purato guhyaṃ na kathayasi tatkaḥ snehaḥ |
ददाति प्रतिगृह्णानि गुह्यमाख्याति पृच्छति । (७।१३)
dadāti pratigṛhṇāni guhyamākhyāti pṛcchati |
भुङ्क्ते भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम् ॥ (७।१४)
bhuṅkte bhojayate caiva ṣaḍvidhaṃ prītilakṣaṇam ||
ततः पद्मिन्याह मदीयः पतिरिदं गुह्यं ममाग्रे कथमपि न ब्रूते मया शतशः पृष्टो ऽपि । (८।१)
tataḥ padminyāha madīyaḥ patiridaṃ guhyaṃ mamāgre kathamapi na brūte mayā śataśaḥ pṛṣṭo 'pi |
तयोक्तं तर्हि त्वदीयं जीवितं रूपं यौवनं सवमपि निरर्थकमेव यदिदं नाज्ञायि । (८।२)
tayoktaṃ tarhi tvadīyaṃ jīvitaṃ rūpaṃ yauvanaṃ savamapi nirarthakameva yadidaṃ nājñāyi |
ततः पद्मिनी पतिं पृच्छति कथं मण्डकप्राप्तिः पतिराह विधेः प्रसादात् । (८।३)
tataḥ padminī patiṃ pṛcchati kathaṃ maṇḍakaprāptiḥ patirāha vidheḥ prasādāt |
द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशो ऽप्यन्तात् । (८।५)
dvīpādanyasmādapi madhyādapi jalanidherdiśo 'pyantāt |
आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखोभूतः ॥ (८।६)
ānīya jhaṭiti ghaṭayati vidhirabhimatamabhimukhobhūtaḥ ||
क्षुत्क्षामस्य करण्डपिण्डिततनोर्म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा कृत्वाखुर्विवरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः । (९।२)
kṣutkṣāmasya karaṇḍapiṇḍitatanormlānendriyasya kṣudhā kṛtvākhurvivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ |
तृप्तस्तत्पिशितेन सत्वरमसौ तेनैव यातः पथा स्वस्थास्तिष्ठत दैवमेव हि नृणां वृद्धौ क्षये कारणम् ॥ (९।३)
tṛptastatpiśitena satvaramasau tenaiva yātaḥ pathā svasthāstiṣṭhata daivameva hi nṛṇāṃ vṛddhau kṣaye kāraṇam ||
पतिराह अस्मिन्कथिते महती हानिः पश्चात्तापश्च भविष्यति । (१०।२)
patirāha asminkathite mahatī hāniḥ paścāttāpaśca bhaviṣyati |
एवं बोधितापि सा यावन्नाग्रहं मुञ्चति तदा तेन दैवोपहतचित्तेन कथितम् । (१०।३)
evaṃ bodhitāpi sā yāvannāgrahaṃ muñcati tadā tena daivopahatacittena kathitam |
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् । (१०।५)
yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam |
बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति न स वेत्यात्मनो हितम् ॥ (१०।६)
buddhiṃ tasyāpakarṣanti na sa vetyātmano hitam ||
तेन च राजन्विक्रमार्कबुद्धिमुक्तेन गुह्यं कीर्तितम् । (११।१)
tena ca rājanvikramārkabuddhimuktena guhyaṃ kīrtitam |
रामो हेममृगं न वेत्ति नहुषो याने युनक्ति द्विजान् विप्रादेव सवत्सधेनुहरणे जाता मतिश्चार्जुने । (११।४)
rāmo hemamṛgaṃ na vetti nahuṣo yāne yunakti dvijān viprādeva savatsadhenuharaṇe jātā matiścārjune |
द्यूते भ्रातृचतुष्टयं च महिषीं धर्मात्मजो दत्तवान् प्रायः सत्पुरुषो ऽप्यनर्थसमये बुद्ध्या परित्यज्यते ॥ (११।५)
dyūte bhrātṛcatuṣṭayaṃ ca mahiṣīṃ dharmātmajo dattavān prāyaḥ satpuruṣo 'pyanarthasamaye buddhyā parityajyate ||
सा च पतिमुखात् श्रुत्वा सखीपुरी जगाद । (१२।०)
तया चात्मपतिः कुठारहस्तः प्रेषितो विनायकपार्श्वे । (१२।०)
सो ऽपि पद्मिनीपतिश्च प्रातस्तत्र जगाम । (१२।०)
विनायको ऽपि द्वावपि मयूरबन्धैर्बन्धयामास । (१२।०)
सो ऽपि च पद्मिनीपतिरुक्तः रे त्वदीय एवायमनर्थः । (१२।०)
ततस्त्वय्येव दण्डो युज्यते । (१२।०)
ततः सखीपतिर्ययाचे । (१२।०)
तान्पञ्च मण्डकान्तस्मै स प्रददौ । (१२।०)
तौ द्वावपि स्वं स्वं गृहं जग्मतुः । (१२।०)
ततः पत्या दापिताः । (१२।०)
पश्चात्तापं च कुरुते । (१२।०)
ततस्त्वमपि राजेन्द्र मां मा पृच्छ । (१२।०)
तव पश्चात्तापो भविष्यति । (१२।०)
इदं श्लोकं स्वयमेव विचिन्तय । (१२।०)
इति कथयित्वा बालपण्डिता उत्थाय स्वगृहं गता । (१२।०)
इति कथां श्रुत्वा प्रभावती सुप्ता ॥ (१२।०)
sā ca patimukhāt śrutvā sakhīpurī jagāda |
tayā cātmapatiḥ kuṭhārahastaḥ preṣito vināyakapārśve |
so 'pi padminīpatiśca prātastatra jagāma |
vināyako 'pi dvāvapi mayūrabandhairbandhayāmāsa |
so 'pi ca padminīpatiruktaḥ re tvadīya evāyamanarthaḥ |
tatastvayyeva daṇḍo yujyate |
tataḥ sakhīpatiryayāce |
tānpañca maṇḍakāntasmai sa pradadau |
tau dvāvapi svaṃ svaṃ gṛhaṃ jagmatuḥ |
tataḥ patyā dāpitāḥ |
paścāttāpaṃ ca kurute |
tatastvamapi rājendra māṃ mā pṛccha |
tava paścāttāpo bhaviṣyati |
idaṃ ślokaṃ svayameva vicintaya |
iti kathayitvā bālapaṇḍitā utthāya svagṛhaṃ gatā |
iti kathāṃ śrutvā prabhāvatī suptā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.