शुकसप्ततिŚukasaptati

Śusa, 6

6 of 29 · 68 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अथापरस्मिन्दिवसे प्रभावती शुकं प्राह । (१।१)

athāparasmindivase prabhāvatī śukaṃ prāha |

1.2१.२

शुक स मत्स्यहास्यव्यतिकरो राज्ञा ज्ञातो न वेति । (१।२)

śuka sa matsyahāsyavyatikaro rājñā jñāto na veti |

1.3१.३

शुक आह नृपः श्लोकार्थमजानन्न निद्रां लेभे । (१।३)

śuka āha nṛpaḥ ślokārthamajānanna nidrāṃ lebhe |

1.4१.४

उक्तं च । (१।४)

uktaṃ ca |

1.5१.५

निद्रा भद्रे कुतस्तेषां ये ऋणव्याधिपीडिताः । (१।५)

nidrā bhadre kutasteṣāṃ ye ṛṇavyādhipīḍitāḥ |

1.6१.६

अविधेयकलत्राश्च ये चान्ये कृतवैरिणः ॥ (१।६)

avidheyakalatrāśca ye cānye kṛtavairiṇaḥ ||

2.1२.१

राजा निद्राभावे कष्टेन निशां नीत्वा प्रातर्बालपण्डितामाकार्य प्राह बालिके श्लोकार्थो न ज्ञातो मया । (२।१)

rājā nidrābhāve kaṣṭena niśāṃ nītvā prātarbālapaṇḍitāmākārya prāha bālike ślokārtho na jñāto mayā |

2.2२.२

तस्मान्मत्स्यहास्यकारणे निवेदय । (२।२)

tasmānmatsyahāsyakāraṇe nivedaya |

2.3२.३

सा आह राजन्मां मा पृच्छ । (२।३)

sā āha rājanmāṃ mā pṛccha |

2.4२.४

यतः । (२।४)

yataḥ |

2.5२.५

पश्चात्तापो ऽत्र भविता भार्याया वणिजो यथा । (२।५)

paścāttāpo 'tra bhavitā bhāryāyā vaṇijo yathā |

2.6२.६

आग्रहेण कृतः पत्यौ मण्डकागमनं प्रति ॥ (२।६)

āgraheṇa kṛtaḥ patyau maṇḍakāgamanaṃ prati ||

3.1३.१

राजा कथमेतत् । (३।१)

rājā kathametat |

3.2३.२

शुकः अस्त्यत्र जयन्ती नाम नगरी । (३।२)

śukaḥ astyatra jayantī nāma nagarī |

3.3३.३

तत्र वणिक्सुतः सुमतिर्नाम तस्य प्रिया पद्मिनी नाम । (३।३)

tatra vaṇiksutaḥ sumatirnāma tasya priyā padminī nāma |

3.4३.४

तस्य च वणिजः पुण्यक्षयाद्धनं क्षीणम् । (३।४)

tasya ca vaṇijaḥ puṇyakṣayāddhanaṃ kṣīṇam |

3.5३.५

स च जनैः परित्यक्तः । (३।५)

sa ca janaiḥ parityaktaḥ |

3.6३.६

यतो जनो धनमित्रः । (३।६)

yato jano dhanamitraḥ |

3.7३.७

उक्तं च । (३।७)

uktaṃ ca |

3.8३.८

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः । (३।८)

yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |

3.9३.९

यस्यार्थाः स पुमांल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ (३।९)

yasyārthāḥ sa pumāṃlloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ ||

4.1४.१

तथा च भारते । (४।१)

tathā ca bhārate |

4.2४.२

जीवन्तो ऽपि मृताः पञ्च श्रूयन्ते किल भारत । (४।२)

jīvanto 'pi mṛtāḥ pañca śrūyante kila bhārata |

4.3४.३

दरिद्रो व्याधितो मूर्खः प्रवासी नित्यसेवकः ॥ (४।३)

daridro vyādhito mūrkhaḥ pravāsī nityasevakaḥ ||

5.1५.१

तथा च । (५।१)

tathā ca |

5.2५.२

इह लोके हि धनिनां परो ऽपि स्वजनायते । (५।२)

iha loke hi dhanināṃ paro 'pi svajanāyate |

5.3५.३

स्वजनो ऽपि दरिद्राणां तत्क्षणाद्दुर्जनायते ॥ (५।३)

svajano 'pi daridrāṇāṃ tatkṣaṇāddurjanāyate ||

6.1६.१

सो ऽपि च तृणकाष्ठादिकमानीय पुरीमध्ये विक्रीणाति । (६।१)

so 'pi ca tṛṇakāṣṭhādikamānīya purīmadhye vikrīṇāti |

6.2६.२

अन्यदा अनेन तृणकाष्ठादिकं किमपि वने न प्राप्तम् । (६।२)

anyadā anena tṛṇakāṣṭhādikaṃ kimapi vane na prāptam |

6.3६.३

दृढकाष्ठमयो ऽपि विघ्नविनायकः प्राप्तः । (६।३)

dṛḍhakāṣṭhamayo 'pi vighnavināyakaḥ prāptaḥ |

6.4६.४

ततश्चिन्तितं किमसौ मम विधास्यति उक्तं च । (६।४)

tataścintitaṃ kimasau mama vidhāsyati uktaṃ ca |

6.5६.५

बुभुक्षितः किं न करोति पापं क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति । (६।५)

bubhukṣitaḥ kiṃ na karoti pāpaṃ kṣīṇā narā niṣkaruṇā bhavanti |

6.6६.६

प्राणार्थमेते हि समाचरन्ति मतं सतां यन्न मतं तदेषाम् ॥ (६।६)

prāṇārthamete hi samācaranti mataṃ satāṃ yanna mataṃ tadeṣām ||

7.1७.१

यावत्स तस्य विनायकस्य पाटनायोत्तिष्ठति तावत्तुष्टः सन् जगाद अहं तव प्रतिदिनं पञ्च पञ्च मण्डकान्दास्ये खण्डघृतयुतान् । (७।१)

yāvatsa tasya vināyakasya pāṭanāyottiṣṭhati tāvattuṣṭaḥ san jagāda ahaṃ tava pratidinaṃ pañca pañca maṇḍakāndāsye khaṇḍaghṛtayutān |

7.2७.२

ममालये प्रातर्यायाः । (७।२)

mamālaye prātaryāyāḥ |

7.3७.३

परं कस्यापि इदं रहस्यं न कथनीयम् । (७।३)

paraṃ kasyāpi idaṃ rahasyaṃ na kathanīyam |

7.4७.४

कथिते तु मद्वचो वितथं भविष्यति । (७।४)

kathite tu madvaco vitathaṃ bhaviṣyati |

7.5७.५

सो ऽपि च तथेति प्रतिपाद्य नित्यं मण्डकपञ्चकं भार्याया अर्पयति । (७।५)

so 'pi ca tatheti pratipādya nityaṃ maṇḍakapañcakaṃ bhāryāyā arpayati |

7.6७.६

तद्दैवं मण्डकपञ्चकं घृतखण्डयुक्तमादाय तद्भार्या निजकुटुम्बं तृप्तीकरोति । (७।६)

taddaivaṃ maṇḍakapañcakaṃ ghṛtakhaṇḍayuktamādāya tadbhāryā nijakuṭumbaṃ tṛptīkaroti |

7.7७.७

नित्यं च तान्मण्डकान् गोत्रिणां गृहे वाहयामास । (७।७)

nityaṃ ca tānmaṇḍakān gotriṇāṃ gṛhe vāhayāmāsa |

7.8७.८

निजसख्या मन्दोदर्यास्तृप्त्यर्थं नित्यं प्राहिणोत् । (७।८)

nijasakhyā mandodaryāstṛptyarthaṃ nityaṃ prāhiṇot |

7.9७.९

अन्यदा सा सखी तां पप्रच्छ । (७।९)

anyadā sā sakhī tāṃ papraccha |

7.10७.१०

पद्मिन्यपि मण्डकागमनमिदं न जानाति । (७।१०)

padminyapi maṇḍakāgamanamidaṃ na jānāti |

7.11७.११

ततस्तस्याः पुरा सा सखी कपटाद्ब्रूते सखि यदि त्वं मम पुरतो गुह्यं न कथयसि तत्कः स्नेहः । (७।११)

tatastasyāḥ purā sā sakhī kapaṭādbrūte sakhi yadi tvaṃ mama purato guhyaṃ na kathayasi tatkaḥ snehaḥ |

7.12७.१२

उक्तं च । (७।१२)

uktaṃ ca |

7.13७.१३

ददाति प्रतिगृह्णानि गुह्यमाख्याति पृच्छति । (७।१३)

dadāti pratigṛhṇāni guhyamākhyāti pṛcchati |

7.14७.१४

भुङ्क्ते भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम् ॥ (७।१४)

bhuṅkte bhojayate caiva ṣaḍvidhaṃ prītilakṣaṇam ||

8.1८.१

ततः पद्मिन्याह मदीयः पतिरिदं गुह्यं ममाग्रे कथमपि न ब्रूते मया शतशः पृष्टो ऽपि । (८।१)

tataḥ padminyāha madīyaḥ patiridaṃ guhyaṃ mamāgre kathamapi na brūte mayā śataśaḥ pṛṣṭo 'pi |

8.2८.२

तयोक्तं तर्हि त्वदीयं जीवितं रूपं यौवनं सवमपि निरर्थकमेव यदिदं नाज्ञायि । (८।२)

tayoktaṃ tarhi tvadīyaṃ jīvitaṃ rūpaṃ yauvanaṃ savamapi nirarthakameva yadidaṃ nājñāyi |

8.3८.३

ततः पद्मिनी पतिं पृच्छति कथं मण्डकप्राप्तिः पतिराह विधेः प्रसादात् । (८।३)

tataḥ padminī patiṃ pṛcchati kathaṃ maṇḍakaprāptiḥ patirāha vidheḥ prasādāt |

8.4८.४

उक्तं च । (८।४)

uktaṃ ca |

8.5८.५

द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशो ऽप्यन्तात् । (८।५)

dvīpādanyasmādapi madhyādapi jalanidherdiśo 'pyantāt |

8.6८.६

आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखोभूतः ॥ (८।६)

ānīya jhaṭiti ghaṭayati vidhirabhimatamabhimukhobhūtaḥ ||

9.1९.१

किञ्च । (९।१)

kiñca |

9.2९.२

क्षुत्क्षामस्य करण्डपिण्डिततनोर्म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा कृत्वाखुर्विवरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः । (९।२)

kṣutkṣāmasya karaṇḍapiṇḍitatanormlānendriyasya kṣudhā kṛtvākhurvivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ |

9.3९.३

तृप्तस्तत्पिशितेन सत्वरमसौ तेनैव यातः पथा स्वस्थास्तिष्ठत दैवमेव हि नृणां वृद्धौ क्षये कारणम् ॥ (९।३)

tṛptastatpiśitena satvaramasau tenaiva yātaḥ pathā svasthāstiṣṭhata daivameva hi nṛṇāṃ vṛddhau kṣaye kāraṇam ||

10.1१०.१

यदा न कथयति तदानशनं चक्रे । (१०।१)

yadā na kathayati tadānaśanaṃ cakre |

10.2१०.२

पतिराह अस्मिन्कथिते महती हानिः पश्चात्तापश्च भविष्यति । (१०।२)

patirāha asminkathite mahatī hāniḥ paścāttāpaśca bhaviṣyati |

10.3१०.३

एवं बोधितापि सा यावन्नाग्रहं मुञ्चति तदा तेन दैवोपहतचित्तेन कथितम् । (१०।३)

evaṃ bodhitāpi sā yāvannāgrahaṃ muñcati tadā tena daivopahatacittena kathitam |

10.4१०.४

उक्तं च । (१०।४)

uktaṃ ca |

10.5१०.५

यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् । (१०।५)

yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam |

10.6१०.६

बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति न स वेत्यात्मनो हितम् ॥ (१०।६)

buddhiṃ tasyāpakarṣanti na sa vetyātmano hitam ||

11.1११.१

तेन च राजन्विक्रमार्कबुद्धिमुक्तेन गुह्यं कीर्तितम् । (११।१)

tena ca rājanvikramārkabuddhimuktena guhyaṃ kīrtitam |

11.2११.२

यतो हीनपुण्यो बुद्ध्या मुच्यते । (११।२)

yato hīnapuṇyo buddhyā mucyate |

11.3११.३

उक्तं च । (११।३)

uktaṃ ca |

11.4११.४

रामो हेममृगं न वेत्ति नहुषो याने युनक्ति द्विजान् विप्रादेव सवत्सधेनुहरणे जाता मतिश्चार्जुने । (११।४)

rāmo hemamṛgaṃ na vetti nahuṣo yāne yunakti dvijān viprādeva savatsadhenuharaṇe jātā matiścārjune |

11.5११.५

द्यूते भ्रातृचतुष्टयं च महिषीं धर्मात्मजो दत्तवान् प्रायः सत्पुरुषो ऽप्यनर्थसमये बुद्ध्या परित्यज्यते ॥ (११।५)

dyūte bhrātṛcatuṣṭayaṃ ca mahiṣīṃ dharmātmajo dattavān prāyaḥ satpuruṣo 'pyanarthasamaye buddhyā parityajyate ||

12.0१२.०

सा च पतिमुखात् श्रुत्वा सखीपुरी जगाद । (१२।०)

तया चात्मपतिः कुठारहस्तः प्रेषितो विनायकपार्श्वे । (१२।०)

सो ऽपि पद्मिनीपतिश्च प्रातस्तत्र जगाम । (१२।०)

विनायको ऽपि द्वावपि मयूरबन्धैर्बन्धयामास । (१२।०)

सो ऽपि च पद्मिनीपतिरुक्तः रे त्वदीय एवायमनर्थः । (१२।०)

ततस्त्वय्येव दण्डो युज्यते । (१२।०)

ततः सखीपतिर्ययाचे । (१२।०)

तान्पञ्च मण्डकान्तस्मै स प्रददौ । (१२।०)

तौ द्वावपि स्वं स्वं गृहं जग्मतुः । (१२।०)

ततः पत्या दापिताः । (१२।०)

पश्चात्तापं च कुरुते । (१२।०)

ततस्त्वमपि राजेन्द्र मां मा पृच्छ । (१२।०)

तव पश्चात्तापो भविष्यति । (१२।०)

इदं श्लोकं स्वयमेव विचिन्तय । (१२।०)

इति कथयित्वा बालपण्डिता उत्थाय स्वगृहं गता । (१२।०)

इति कथां श्रुत्वा प्रभावती सुप्ता ॥ (१२।०)

sā ca patimukhāt śrutvā sakhīpurī jagāda |

tayā cātmapatiḥ kuṭhārahastaḥ preṣito vināyakapārśve |

so 'pi padminīpatiśca prātastatra jagāma |

vināyako 'pi dvāvapi mayūrabandhairbandhayāmāsa |

so 'pi ca padminīpatiruktaḥ re tvadīya evāyamanarthaḥ |

tatastvayyeva daṇḍo yujyate |

tataḥ sakhīpatiryayāce |

tānpañca maṇḍakāntasmai sa pradadau |

tau dvāvapi svaṃ svaṃ gṛhaṃ jagmatuḥ |

tataḥ patyā dāpitāḥ |

paścāttāpaṃ ca kurute |

tatastvamapi rājendra māṃ mā pṛccha |

tava paścāttāpo bhaviṣyati |

idaṃ ślokaṃ svayameva vicintaya |

iti kathayitvā bālapaṇḍitā utthāya svagṛhaṃ gatā |

iti kathāṃ śrutvā prabhāvatī suptā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Śusa, 6

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit