Śusa, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्य च पत्नीद्वयं सुभगं रूपसम्पन्नं दृष्ट्वा कुटिलनामा धूर्तस्तद्भार्याद्वयग्रहणेच्छया अम्बिकां देवीमाराध्य विमलरूपं ययाचे । (२।५)
tasya ca patnīdvayaṃ subhagaṃ rūpasampannaṃ dṛṣṭvā kuṭilanāmā dhūrtastadbhāryādvayagrahaṇecchayā ambikāṃ devīmārādhya vimalarūpaṃ yayāce |
लब्ध्वा च तत्प्रकृतिं विमले बहिर्गते तद्गृहं गत्वा प्रभुत्वं चकार । (२।६)
labdhvā ca tatprakṛtiṃ vimale bahirgate tadgṛhaṃ gatvā prabhutvaṃ cakāra |
प्रसादधनदानैर्वशीकृतो ऽखिलो ऽपि परिजनवर्गः । (२।७)
prasādadhanadānairvaśīkṛto 'khilo 'pi parijanavargaḥ |
तद्भार्याद्वयं बहुमानदानादिना संतोष्य स्वेच्छया भुङ्क्ते । (२।८)
tadbhāryādvayaṃ bahumānadānādinā saṃtoṣya svecchayā bhuṅkte |
विमलो ऽयं धनाद्यनित्यतां श्रुत्वा दाता बभूवेति परिजनो ऽनवरतं चिन्तयति । (२।९)
vimalo 'yaṃ dhanādyanityatāṃ śrutvā dātā babhūveti parijano 'navarataṃ cintayati |
अथ सत्यविमलो ऽपि द्वारमागतः कुटिलाज्ञया द्वारपालेन निषिद्धः । (२।१०)
atha satyavimalo 'pi dvāramāgataḥ kuṭilājñayā dvārapālena niṣiddhaḥ |
ततो बहिःस्थः फुत्करोति वञ्चितो ऽहं धूर्तराजेन । (२।११)
tato bahiḥsthaḥ phutkaroti vañcito 'haṃ dhūrtarājena |
तस्य चैवं क्रन्दतो गोत्रजा जनाः कौतुकाच्च मिलिताः । (२।१२)
tasya caivaṃ krandato gotrajā janāḥ kautukācca militāḥ |
तत्क्षणात् हट्टानि मुक्त्वा वणिक्सार्थो मिलित्वा आरक्षिकमन्त्रिमुख्यानां पुरतः फूच्चक्रे । (२।१३)
tatkṣaṇāt haṭṭāni muktvā vaṇiksārtho militvā ārakṣikamantrimukhyānāṃ purataḥ phūccakre |
तं धनदायकं गृहे दृष्ट्वा जनो वदति स्वामिन्विमलो गृहे विद्यते । (२।१७)
taṃ dhanadāyakaṃ gṛhe dṛṣṭvā jano vadati svāminvimalo gṛhe vidyate |
ततो द्वयोर्मध्यान्न को ऽपि धूर्तेतरयोर्व्यक्तिं जानाति । (२।२०)
tato dvayormadhyānna ko 'pi dhūrtetarayorvyaktiṃ jānāti |
जातः कोलाहलो ऽखिललोकव्यवहारनाशकरो राज्ञश्चापवादः । (२।२१)
jātaḥ kolāhalo 'khilalokavyavahāranāśakaro rājñaścāpavādaḥ |
यतो राज्ञां दुष्टनिग्रहः शिष्टपालनं च स्वर्गाय । (२।२२)
yato rājñāṃ duṣṭanigrahaḥ śiṣṭapālanaṃ ca svargāya |
राज्ञः कुलं श्रियं प्राणान्नादग्ध्वा विनिवर्तते ॥ (२।२५)
rājñaḥ kulaṃ śriyaṃ prāṇānnādagdhvā vinivartate ||
शुकः स राजा लब्धोपायस्तद्विमलभार्याद्वयं पृथक्पृथक्संस्थाप्य पृष्टवान् किं युवयोः पाणिग्रहणे भर्त्रा विभूषणं प्रदत्तं धनं च । (३।३)
śukaḥ sa rājā labdhopāyastadvimalabhāryādvayaṃ pṛthakpṛthaksaṃsthāpya pṛṣṭavān kiṃ yuvayoḥ pāṇigrahaṇe bhartrā vibhūṣaṇaṃ pradattaṃ dhanaṃ ca |
पश्चात्किं जल्पितं प्रथमसङ्गेन च का वार्त्ता भर्त्रा सहाभूत् । (३।४)
paścātkiṃ jalpitaṃ prathamasaṅgena ca kā vārttā bhartrā sahābhūt |
इत्येवं पृष्टाभ्यां यथालब्धं यथावृत्तं यथाप्रोक्तं यथासुप्तं सर्वं ताभ्यां कथितम् । (३।८)
ityevaṃ pṛṣṭābhyāṃ yathālabdhaṃ yathāvṛttaṃ yathāproktaṃ yathāsuptaṃ sarvaṃ tābhyāṃ kathitam |
पश्चात्तु तौ पुरुषौ पृष्टौ परस्परं विसंवदन्तौ । (३।९)
paścāttu tau puruṣau pṛṣṭau parasparaṃ visaṃvadantau |
ततो भार्याद्वयस्य रुक्मिणीसुन्दरीनामधेयस्य यः संवादं वदति स सत्यः । (३।१०)
tato bhāryādvayasya rukmiṇīsundarīnāmadheyasya yaḥ saṃvādaṃ vadati sa satyaḥ |
सत्यस्तु राज्ञा सभार्यः सस्कृतः स्वगृहं गतः । (३।१२)
satyastu rājñā sabhāryaḥ saskṛtaḥ svagṛhaṃ gataḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.