वैशेषिकसूत्रवृत्तिVaiśeṣikasūtravṛtti
VaiSūVṛ zu VaiśSū, 3, 2, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
प्राणापाननिमेषोन्मेषा मनोगतिश्च प्रयत्नकार्यत्वादात्मनो लिङ्गम् जीवनमदृष्टकार्यत्वात् इन्द्रियान्तरविकाराः स्मृतिप्रभवत्वात् सुखादयो गुणत्वात् ॥ (१।०)
prāṇāpānanimeṣonmeṣā manogatiśca prayatnakāryatvādātmano liṅgam jīvanamadṛṣṭakāryatvāt indriyāntaravikārāḥ smṛtiprabhavatvāt sukhādayo guṇatvāt ||
तिर्यक्पवनस्य वायोर् देहस्थितस्य यत् प्राणापानकर्म तत्प्रयत्नकार्यम् शरीरपरिगृहीतवायुविषयत्वे सति विकृतत्वात् भस्त्रापरिगृहीतवायुकर्मवत् ॥ (२।०)
tiryakpavanasya vāyor dehasthitasya yat prāṇāpānakarma tatprayatnakāryam śarīraparigṛhītavāyuviṣayatve sati vikṛtatvāt bhastrāparigṛhītavāyukarmavat ||
निमेषोन्मेषक्रियापि प्रयत्नकार्या निमेषोन्मेषक्रियाशब्दवाच्यत्वात् दारुयन्त्रनिमेषोन्मेषक्रियावत् ॥ (३।०)
nimeṣonmeṣakriyāpi prayatnakāryā nimeṣonmeṣakriyāśabdavācyatvāt dāruyantranimeṣonmeṣakriyāvat ||
मनसा संयोग आत्मनो ऽदृष्टापेक्षो जीवनम् शरीरवृद्ध्यादि तत्कार्यम् अपि जीवनम् शरीरं प्रयत्नवताधिष्ठितं वृद्धिक्षतभग्नसंरोहणनिमित्तत्वात् जीर्णगृहवत् ॥ (४।०)
manasā saṃyoga ātmano 'dṛṣṭāpekṣo jīvanam śarīravṛddhyādi tatkāryam api jīvanam śarīraṃ prayatnavatādhiṣṭhitaṃ vṛddhikṣatabhagnasaṃrohaṇanimittatvāt jīrṇagṛhavat ||
इन्द्रियान्तरं प्रति मनसो गमनं मनोगतिः प्रयत्नकार्या अभिमतप्रदेशसम्बन्धनिमित्तत्वात् पेलकक्रियावत् सा हि दारकप्रयत्नकृता ॥ (५।०)
indriyāntaraṃ prati manaso gamanaṃ manogatiḥ prayatnakāryā abhimatapradeśasambandhanimittatvāt pelakakriyāvat sā hi dārakaprayatnakṛtā ||
रूपालोचनसंस्कारव्यक्तिरसस्मरणप्रयत्नमनःक्रियारसनमनःसम्बन्धरसनविकाराणां पूर्वस्य पूर्वस्य कारणत्वादुत्पत्तिः ज्ञप्तिस् तु वैपरीत्येन उत्तरोत्तरस्मात् पूर्वस्य पूर्वस्य स्मरणेन आत्मा अनुमीयते ॥ (६।०)
rūpālocanasaṃskāravyaktirasasmaraṇaprayatnamanaḥkriyārasanamanaḥsambandharasanavikārāṇāṃ pūrvasya pūrvasya kāraṇatvādutpattiḥ jñaptis tu vaiparītyena uttarottarasmāt pūrvasya pūrvasya smaraṇena ātmā anumīyate ||
न स्मृतिरिन्द्रियाणामन्येन दृष्टेऽर्थेऽन्यस्य ॥ (७।०)
na smṛtirindriyāṇāmanyena dṛṣṭe'rthe'nyasya ||
न शरीरावयवस्य अवस्थाभेदेन भिद्यमानत्वात् ॥ (८।०)
na śarīrāvayavasya avasthābhedena bhidyamānatvāt ||
देवदत्तस्य रूपरसगन्धस्पर्शप्रत्यया एकानेकनिमित्ताः मया इति प्रत्ययेन प्रतिसंधानात् कृतसंकेतानां बहूनामेकस्मिन् नर्तकीभ्रूक्षेपे युगपदनेकप्रत्ययवत् इति उद्द्योतकरः ॥ (९।०)
devadattasya rūparasagandhasparśapratyayā ekānekanimittāḥ mayā iti pratyayena pratisaṃdhānāt kṛtasaṃketānāṃ bahūnāmekasmin nartakībhrūkṣepe yugapadanekapratyayavat iti uddyotakaraḥ ||
सुखादयश्च गुणिसापेक्षाः गुणत्वात् रूपवत् ॥ (१०।०)
sukhādayaśca guṇisāpekṣāḥ guṇatvāt rūpavat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.