रसरत्नसमुच्चयटीकाRasaratnasamuccayaṭīkā
RRSṬīkā zu RRS, 10, 50.2
Select a line for its word-by-word analysis.
संप्रति मूषाकोष्ठ्यपेक्ष्याधिकतराग्निजनकपुटान् वक्तुं तेषां प्रयोजनमाह रसेति ॥ (१।०)
saṃprati mūṣākoṣṭhyapekṣyādhikatarāgnijanakapuṭān vaktuṃ teṣāṃ prayojanamāha raseti ||
रसलोहप्रभृतिकठोरद्रव्याणां सम्यक्पाको भेषजार्थमपेक्ष्यते ॥ (२।०)
rasalohaprabhṛtikaṭhoradravyāṇāṃ samyakpāko bheṣajārthamapekṣyate ||
स च पाकः क्रियारूपस्तुलया परिमाणेन वा परिच्छेत्तुं न शक्यते ॥ (३।०)
sa ca pākaḥ kriyārūpastulayā parimāṇena vā paricchettuṃ na śakyate ||
सुपाकस्य प्रमाणबोधकं पुटम् एवाग्निदीपकोपलतुषगोर्वरसंपूर्यगर्तादिविशेष एव सम्भवति ॥ (४।०)
supākasya pramāṇabodhakaṃ puṭam evāgnidīpakopalatuṣagorvarasaṃpūryagartādiviśeṣa eva sambhavati ||
एतद्गर्तापूरितोपलाग्निनैकः सुपाकोऽभवदिति तत्पुटविशेषावृत्तिः कार्या ॥ (५।०)
etadgartāpūritopalāgninaikaḥ supāko'bhavaditi tatpuṭaviśeṣāvṛttiḥ kāryā ||
न्यूनपाकेन गन्धवर्णरसस्पर्शः सम्यङ्न जायते ॥ (७।०)
nyūnapākena gandhavarṇarasasparśaḥ samyaṅna jāyate ||
अधिपाकेन तु द्रव्यं निःसारं दग्धं भवत्योदनवत् ॥ (८।०)
adhipākena tu dravyaṃ niḥsāraṃ dagdhaṃ bhavatyodanavat ||
अथ पुटस्य योगतो गुणांल्लोहस्थान् आह लोहादेरिति ॥ (९।०)
atha puṭasya yogato guṇāṃllohasthān āha lohāderiti ||
अपुनर्भावो न प्राकृतस्वरूपापादनं पञ्चमित्रसंस्कारेणापि ॥ (१०।०)
apunarbhāvo na prākṛtasvarūpāpādanaṃ pañcamitrasaṃskāreṇāpi ||
गुणाधिक्यमामावस्थापन्ने तस्मिन् भक्षिते जाठराग्न्यपाकेन रोगवारका गुणास्तथा पुष्ट्यादयो मार्दवादयश्चानुद्भूतास्तेषाम् उद्भवेनाधिक्याभासः ॥ (११।०)
guṇādhikyamāmāvasthāpanne tasmin bhakṣite jāṭharāgnyapākena rogavārakā guṇāstathā puṣṭyādayo mārdavādayaścānudbhūtāsteṣām udbhavenādhikyābhāsaḥ ||
तथाप्सु प्रक्षिप्तस्य तस्य न मज्जनम् उपरितरणम् ॥ (१३।०)
tathāpsu prakṣiptasya tasya na majjanam uparitaraṇam ||
अङ्गुलिभ्यां पीडितस्य तस्य सूक्ष्माङ्गुलिरेखासु प्रविष्टत्वं च ॥ (१४।०)
aṅgulibhyāṃ pīḍitasya tasya sūkṣmāṅgulirekhāsu praviṣṭatvaṃ ca ||
अभ्रकवज्रहरितालादिरूपपाषाणविशेषेषु तु लघुत्वादयो गुणाः पुटात्प्रादुर्भवन्ति ॥ (१५।०)
abhrakavajraharitālādirūpapāṣāṇaviśeṣeṣu tu laghutvādayo guṇāḥ puṭātprādurbhavanti ||
यत्र गुणाः सर्वे सम्भूयोत्कटा निवसन्ति तस्मात् पारदादपि जीर्णरसोपरसमणिलोहात् सुसिद्धानां लोहानां गुणा यथाविधिसेविनो नरस्य शरीरेऽधिका एव ॥ (१७।०)
yatra guṇāḥ sarve sambhūyotkaṭā nivasanti tasmāt pāradādapi jīrṇarasoparasamaṇilohāt susiddhānāṃ lohānāṃ guṇā yathāvidhisevino narasya śarīre'dhikā eva ||
भूरिफलयुतोऽपि सिद्धरसस्य हि क्रामणार्थं किंचित्स्फुटितयौवना कामिनी संनिहितापेक्ष्यते भाषणचुम्बनालिङ्गनार्थं तत्स्तनाभ्यामङ्गमर्दनार्थं च ॥ (१८।०)
bhūriphalayuto'pi siddharasasya hi krāmaṇārthaṃ kiṃcitsphuṭitayauvanā kāminī saṃnihitāpekṣyate bhāṣaṇacumbanāliṅganārthaṃ tatstanābhyāmaṅgamardanārthaṃ ca ||
तदसंनिधौ सर्वशरीरे क्रामणाभावेन न मन्मथः ॥ (१९।०)
tadasaṃnidhau sarvaśarīre krāmaṇābhāvena na manmathaḥ ||
किंच रससेविनो वर्षपर्यन्तं परिहारविशेषः ॥ (२२।०)
kiṃca rasasevino varṣaparyantaṃ parihāraviśeṣaḥ ||
पारदसिद्धावनुभूतसर्वक्रियासाधकः प्रभूतद्रव्यादिसंपच्चापेक्ष्यते ॥ (२४।०)
pāradasiddhāvanubhūtasarvakriyāsādhakaḥ prabhūtadravyādisaṃpaccāpekṣyate ||
अत एव नातिनिरपायस्य लोहस्य गुणानाम् आधिक्यमुपचर्यते ॥ (२५।०)
ata eva nātinirapāyasya lohasya guṇānām ādhikyamupacaryate ||
ननु पाषाणतोऽपि कठिनाणां लोहविशेषाणां नावयवविश्लेष इति कथम् उक्तलाभ इत्याशङ्क्य निदर्शनेन पुनर्लोहगुणान् दृढीकरोति यथाश्मनीति ॥ (२६।०)
nanu pāṣāṇato'pi kaṭhināṇāṃ lohaviśeṣāṇāṃ nāvayavaviśleṣa iti katham uktalābha ityāśaṅkya nidarśanena punarlohaguṇān dṛḍhīkaroti yathāśmanīti ||
अन्तरग्निप्रवेशेन सर्वं सम्भवतीति भावः ॥ (२७।०)
antaragnipraveśena sarvaṃ sambhavatīti bhāvaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.