रसरत्नसमुच्चयटीकाRasaratnasamuccayaṭīkā
RRSṬīkā zu RRS, 9, 64.3
Select a line for its word-by-word analysis.
दृढस्थूलविस्तृतमृत्पात्रमध्ये गर्तं कुर्यात् ॥ (२।०)
dṛḍhasthūlavistṛtamṛtpātramadhye gartaṃ kuryāt ||
ततो गर्तस्य समन्ततोऽङ्गुलोच्छ्रायं कुड्याकारं बन्धं कुर्यात् ॥ (४।०)
tato gartasya samantato'ṅgulocchrāyaṃ kuḍyākāraṃ bandhaṃ kuryāt ||
ततस्तं गर्तं गोस्तनाकारमूषया न्युब्जया पिदध्यात् ॥ (५।०)
tatastaṃ gartaṃ gostanākāramūṣayā nyubjayā pidadhyāt ||
अत्रोच्यमानया तोयमृदाख्यया मृदा संधिं रुद्ध्वा संशोष्योपरिस्थितसर्वमल्लभागं कण्ठपर्यन्तं जलेन पूरयेत् ॥ (६।०)
atrocyamānayā toyamṛdākhyayā mṛdā saṃdhiṃ ruddhvā saṃśoṣyoparisthitasarvamallabhāgaṃ kaṇṭhaparyantaṃ jalena pūrayet ||
यन्त्रस्याधस्ताच्च चुल्ल्यां वह्निं प्रज्वालयेदित्यन्तिमश्लोकेन संबन्धो बोध्यः ॥ (७।०)
yantrasyādhastācca cullyāṃ vahniṃ prajvālayedityantimaślokena saṃbandho bodhyaḥ ||
अत्र जलमृच्छब्दबोधार्थं जलमृदं तत्प्रसङ्गाच्च वह्निमृदं च मध्यस्थितग्रन्थेनाह लेहवदिति ॥ (८।०)
atra jalamṛcchabdabodhārthaṃ jalamṛdaṃ tatprasaṅgācca vahnimṛdaṃ ca madhyasthitagranthenāha lehavaditi ||
घनेन बब्बूलत्वक्कषायेण पुराणं लोहकिट्टचूर्णं सूक्ष्मं कणं यथा स्यात्तथा संमर्द्य तत्र गुडचूर्णं समं दत्त्वा पुनः संमर्द्य कृतेयं मृज्जलमृदिति ख्याता ॥ (९।०)
ghanena babbūlatvakkaṣāyeṇa purāṇaṃ lohakiṭṭacūrṇaṃ sūkṣmaṃ kaṇaṃ yathā syāttathā saṃmardya tatra guḍacūrṇaṃ samaṃ dattvā punaḥ saṃmardya kṛteyaṃ mṛjjalamṛditi khyātā ||
अथ खटिकाश्वेतचूर्णद्रव्यं खडू चास इति वाख्यातम् ॥ (१०।०)
atha khaṭikāśvetacūrṇadravyaṃ khaḍū cāsa iti vākhyātam ||
लोहकिट्टं च सर्वमेतन्मिथः समं गृहीत्वा महिषीदुग्धेन संमर्द्य विहितेयं मृद्वह्निमृदाख्याता ॥ (१२।०)
lohakiṭṭaṃ ca sarvametanmithaḥ samaṃ gṛhītvā mahiṣīdugdhena saṃmardya vihiteyaṃ mṛdvahnimṛdākhyātā ||
इयं च तीक्ष्णं वह्निपातं सहत इत्यन्वर्थाख्या ॥ (१३।०)
iyaṃ ca tīkṣṇaṃ vahnipātaṃ sahata ityanvarthākhyā ||
एतया रुद्धो रसस्तरुण्या कृतस्नेहेन बद्धः पुरुषः इवान्यत्र गन्तुं न शक्नोति ॥ (१४।०)
etayā ruddho rasastaruṇyā kṛtasnehena baddhaḥ puruṣaḥ ivānyatra gantuṃ na śaknoti ||
अस्य यन्त्रस्य जलयन्त्रमिति नामान्तरं केचिद्वदन्ति ॥ (१५।०)
asya yantrasya jalayantramiti nāmāntaraṃ kecidvadanti ||
रससारे पारदबन्धनार्थमप्यस्य यन्त्रस्योपयोगमुदाजहार ॥ (१७।०)
rasasāre pāradabandhanārthamapyasya yantrasyopayogamudājahāra ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.