रसरत्नसमुच्चयटीकाRasaratnasamuccayaṭīkā
RRSṬīkā zu RRS, 9, 26.2
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ सोमानलयन्त्रं समासत आह ऊर्ध्वं वह्निरिति ॥ (१।०)
atha somānalayantraṃ samāsata āha ūrdhvaṃ vahniriti ||
अधःपात्रे जलं तदुपरि उत्तानं शरावादि दत्त्वा तत्र लघुमूषामुत्तानां धृत्वा तन्मध्ये बिडं बिडमध्ये सग्रासं पारदं च दत्त्वा दृढं पिधानेन पिधाय तदुपरि खर्परं दत्त्वा तत्राग्निर् देयः ॥ (३।०)
adhaḥpātre jalaṃ tadupari uttānaṃ śarāvādi dattvā tatra laghumūṣāmuttānāṃ dhṛtvā tanmadhye biḍaṃ biḍamadhye sagrāsaṃ pāradaṃ ca dattvā dṛḍhaṃ pidhānena pidhāya tadupari kharparaṃ dattvā tatrāgnir deyaḥ ||
एतदेव यन्त्रं सनाभिनालं कृत्वाग्निमधो दत्त्वा नाभिमध्ये पारदं सग्रासं दत्त्वा जारयेदिति प्रकारान्तरेण रससारे ऽभिहितम् ॥ (५।०)
etadeva yantraṃ sanābhinālaṃ kṛtvāgnimadho dattvā nābhimadhye pāradaṃ sagrāsaṃ dattvā jārayediti prakārāntareṇa rasasāre 'bhihitam ||
सोमानलस्य यन्त्रस्य नाभिमध्ये रसं क्षिपेत् । (६।२)
somānalasya yantrasya nābhimadhye rasaṃ kṣipet |
दत्त्वाष्टांशं बिडं नाभिं किंचिदम्लेन पूरयेत् ॥ (६।३)
dattvāṣṭāṃśaṃ biḍaṃ nābhiṃ kiṃcidamlena pūrayet ||
क्षाराम्लं त्र्यूषणं मूत्रं राजिका शिग्रु चित्रकम् । (७।१)
kṣārāmlaṃ tryūṣaṇaṃ mūtraṃ rājikā śigru citrakam |
नालं प्रपूरयेद् एभिर् नाभेश्चोपरि साधकः ॥ (७।२)
nālaṃ prapūrayed ebhir nābheścopari sādhakaḥ ||
दद्यादुपरि यन्त्रस्य सच्छिद्रं समबुध्नकम् । (८।१)
dadyādupari yantrasya sacchidraṃ samabudhnakam |
छिद्रे च दोरकं बद्ध्वा अम्लैः खर्परपूरणम् ॥ (८।२)
chidre ca dorakaṃ baddhvā amlaiḥ kharparapūraṇam ||
रसोपरि पतेद्बिन्दुः स्तोकं स्तोकं पुनः पुनः । (९।१)
rasopari patedbinduḥ stokaṃ stokaṃ punaḥ punaḥ |
यन्त्राधः स्थापयेदग्निम् अहोरात्रत्रयं बुधः ॥ (९।२)
yantrādhaḥ sthāpayedagnim ahorātratrayaṃ budhaḥ ||
त्रिदिनैर् जीर्यते ग्रासं सूतको नात्र संशयः । (१०।१)
tridinair jīryate grāsaṃ sūtako nātra saṃśayaḥ |
सच्छिद्रं समबुध्नकमिति खर्परस्य विशेषणम् ॥ (११।०)
sacchidraṃ samabudhnakamiti kharparasya viśeṣaṇam ||
नालं तु क्षारादिपूरितं कृत्वा खर्परच्छिद्रसंमुखम् एवोच्छ्रितं कार्यमिति भावः ॥ (१२।०)
nālaṃ tu kṣārādipūritaṃ kṛtvā kharparacchidrasaṃmukham evocchritaṃ kāryamiti bhāvaḥ ||
एतदेव यन्त्रं नाभिरहितं कृत्वा वैपरीत्येनाग्निजलस्थापनेन प्राप्ताग्नीषोमाख्यं पारदबन्धकरं भवतीत्यपि तद्ग्रन्थे एवाभिहितम् । (१३।१)
etadeva yantraṃ nābhirahitaṃ kṛtvā vaiparītyenāgnijalasthāpanena prāptāgnīṣomākhyaṃ pāradabandhakaraṃ bhavatītyapi tadgranthe evābhihitam |
अथाधोऽग्निरुपर्यापो मध्ये देयो रसेश्वरः । (१३।२)
athādho'gniruparyāpo madhye deyo raseśvaraḥ |
अग्नीषोमाख्ययन्त्रेण बध्यते सप्तरात्रतः ॥ (१३।३)
agnīṣomākhyayantreṇa badhyate saptarātrataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.