RRSṬīkā zu RRS, 8, 64.2

87 of 190 · 15 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

अतो मर्दनपूर्वकम् अग्नियोगेन नाशं कृत्वा पारदस्य यत् पिष्टत्वोत्पादनं तन्मूर्छनसंस्कारनाम्नाह मर्दनादिष्टेति ॥ (१।०)

ato mardanapūrvakam agniyogena nāśaṃ kṛtvā pāradasya yat piṣṭatvotpādanaṃ tanmūrchanasaṃskāranāmnāha mardanādiṣṭeti ||

मर्दनार्थं वक्ष्यमाणमूर्छनसंस्कारविधौ कथितैर् गृहकन्यादिभिर् नष्टपिष्टत्वकारकं यत् कर्म मर्दनपूर्वकपाचनरूपं तन्मूर्छनम् इत्यभिधीयते ॥ (२।०)

mardanārthaṃ vakṣyamāṇamūrchanasaṃskāravidhau kathitair gṛhakanyādibhir naṣṭapiṣṭatvakārakaṃ yat karma mardanapūrvakapācanarūpaṃ tanmūrchanam ityabhidhīyate ||

3.0३.०

समासतो लक्षणं तु दत्तग्रासस्य ग्रासरहितस्य वा गालनपातनव्यक्तिरेकेण पूर्वावस्थापन्नत्वम् ॥ (३।०)

samāsato lakṣaṇaṃ tu dattagrāsasya grāsarahitasya vā gālanapātanavyaktirekeṇa pūrvāvasthāpannatvam ||

4.0४.०

तच्च मर्दनपाकाभ्यां भवतीति मर्दनोत्तरं यन्त्रपुटान्यतरेण पाकोऽप्यङ्गत्वेन बोध्य इति द्वौ यौगिकौ ॥ (४।०)

tacca mardanapākābhyāṃ bhavatīti mardanottaraṃ yantrapuṭānyatareṇa pāko'pyaṅgatvena bodhya iti dvau yaugikau ||

5.0५.०

भूजशब्देन भूजदोषप्रभृतीत्यर्थो बोध्यः ॥ (५।०)

bhūjaśabdena bhūjadoṣaprabhṛtītyartho bodhyaḥ ||

6.0६.०

ते च कञ्चुका आवरकाः सप्त दोषा वङ्गाहिदोषप्रमुखाः ॥ (६।०)

te ca kañcukā āvarakāḥ sapta doṣā vaṅgāhidoṣapramukhāḥ ||

7.0७.०

ते च मर्दनाग्निभ्यां नश्यन्ति ॥ (७।०)

te ca mardanāgnibhyāṃ naśyanti ||

8.0८.०

वङ्गशब्देन वङ्गजदोषो ग्राह्यः ॥ (८।०)

vaṅgaśabdena vaṅgajadoṣo grāhyaḥ ||

9.0९.०

अहिशब्देन नागजदोषश्च ॥ (९।०)

ahiśabdena nāgajadoṣaśca ||

10.0१०.०

दोषाणां नानात्वेन विविधदृढशिथिलसंसर्गतारतम्येन तन्नाशार्थं विविधोपायप्रदर्शनम् उचितम् एवेति न मर्दनसंस्कारेण मूर्छनस्य गतार्थतेति शङ्क्यमिति भावः ॥ (१०।०)

doṣāṇāṃ nānātvena vividhadṛḍhaśithilasaṃsargatāratamyena tannāśārthaṃ vividhopāyapradarśanam ucitam eveti na mardanasaṃskāreṇa mūrchanasya gatārthateti śaṅkyamiti bhāvaḥ ||

11.0११.०

तन्मूर्छनं हि वङ्गाहिभूजकञ्चुकनाशनम् इति पाठं गृहीत्वेयं व्याख्या ॥ (११।०)

tanmūrchanaṃ hi vaṅgāhibhūjakañcukanāśanam iti pāṭhaṃ gṛhītveyaṃ vyākhyā ||

12.0१२.०

दोषत्रयविनाशनमिति पाठे तु नैसर्गिकदोषनाशे सुतरां बहिर्दोषनाश इत्यभिप्रायः ॥ (१२।०)

doṣatrayavināśanamiti pāṭhe tu naisargikadoṣanāśe sutarāṃ bahirdoṣanāśa ityabhiprāyaḥ ||

13.0१३.०

अत एवायं पाठो रसहृदयटीकायां चतुर्भुजमिश्रितैर् आदृतः ॥ (१३।०)

ata evāyaṃ pāṭho rasahṛdayaṭīkāyāṃ caturbhujamiśritair ādṛtaḥ ||

14.0१४.०

नैसर्गिकदोषेतरदोषाणां वारणाय पूर्वोक्तमर्दनसंस्कारो नैसर्गिकदोषवारणायायम् इति व्यवस्थायाः सुकरत्वात् ॥ (१४।०)

naisargikadoṣetaradoṣāṇāṃ vāraṇāya pūrvoktamardanasaṃskāro naisargikadoṣavāraṇāyāyam iti vyavasthāyāḥ sukaratvāt ||

15.0१५.०

एवं च वङ्गाहिभूजकञ्चुकनाशनम् इति पाठो न मनोरम इति बोध्यम् ॥ (१५।०)

evaṃ ca vaṅgāhibhūjakañcukanāśanam iti pāṭho na manorama iti bodhyam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.