अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 1, 3

3 of 32 · 93 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

भूवादयो धातवः ॥ (१।०)

bhūvādayo dhātavaḥ ||

2.0२.०

उपदेशे ऽजनुनासिक इत् ॥ (२।०)

upadeśe 'janunāsika it ||

3.0३.०

हलन्त्यम् ॥ (३।०)

halantyam ||

4.0४.०

न विभक्तौ तुस्माः ॥ (४।०)

na vibhaktau tusmāḥ ||

5.0५.०

आदिर् ञिटुडवः ॥ (५।०)

ādir ñiṭuḍavaḥ ||

6.0६.०

षः प्रत्ययस्य ॥ (६।०)

ṣaḥ pratyayasya ||

7.0७.०

चुटू ॥ (७।०)

cuṭū ||

8.0८.०

लशक्व् अतद्धिते ॥ (८।०)

laśakv ataddhite ||

9.0९.०

तस्य लोपः ॥ (९।०)

tasya lopaḥ ||

10.0१०.०

यथासङ्ख्यम् अनुदेशः समानाम् ॥ (१०।०)

yathāsaṅkhyam anudeśaḥ samānām ||

11.0११.०

स्वरितेन अधिकारः ॥ (११।०)

svaritena adhikāraḥ ||

12.0१२.०

अनुदात्तङित आत्मनेपदम् ॥ (१२।०)

anudāttaṅita ātmanepadam ||

13.0१३.०

भावकर्मणोः ॥ (१३।०)

bhāvakarmaṇoḥ ||

14.0१४.०

कर्तरि कर्मव्यतिहारे ॥ (१४।०)

kartari karmavyatihāre ||

15.0१५.०

न गतिहिंसार्थेभ्यः ॥ (१५।०)

na gatihiṃsārthebhyaḥ ||

16.0१६.०

इतरेतरान्योन्योपपदाच् च ॥ (१६।०)

itaretarānyonyopapadāc ca ||

17.0१७.०

नेर् विशः ॥ (१७।०)

ner viśaḥ ||

18.0१८.०

परिव्यवेभ्यः क्रियः ॥ (१८।०)

parivyavebhyaḥ kriyaḥ ||

19.0१९.०

विपराभ्यां जेः ॥ (१९।०)

viparābhyāṃ jeḥ ||

20.0२०.०

आङो दो ऽनास्यविहरणे ॥ (२०।०)

āṅo do 'nāsyaviharaṇe ||

21.0२१.०

क्रीडो ऽनुसंपरिभ्यश् च ॥ (२१।०)

krīḍo 'nusaṃparibhyaś ca ||

22.0२२.०

समवप्रविभ्यः स्थः ॥ (२२।०)

samavapravibhyaḥ sthaḥ ||

23.0२३.०

प्रकाशनस्थेयाख्ययोश् च ॥ (२३।०)

prakāśanastheyākhyayoś ca ||

24.0२४.०

उदो ऽनूर्ध्वकर्मणि ॥ (२४।०)

udo 'nūrdhvakarmaṇi ||

25.0२५.०

उपान् मन्त्रकरणे ॥ (२५।०)

upān mantrakaraṇe ||

26.0२६.०

अकर्मकाच् च ॥ (२६।०)

akarmakāc ca ||

27.0२७.०

उद्विभ्यां तपः ॥ (२७।०)

udvibhyāṃ tapaḥ ||

28.0२८.०

आङो यमहनः ॥ (२८।०)

āṅo yamahanaḥ ||

29.0२९.०

समो गम्यृच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः ॥ (२९।०)

samo gamyṛcchipracchisvaratyartiśruvidibhyaḥ ||

30.0३०.०

निसमुपविभ्यो ह्वः ॥ (३०।०)

nisamupavibhyo hvaḥ ||

31.0३१.०

स्पर्धायाम् आङः ॥ (३१।०)

spardhāyām āṅaḥ ||

32.0३२.०

गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृञः ॥ (३२।०)

gandhanāvakṣepaṇasevanasāhasikyapratiyatnaprakathanopayogeṣu kṛñaḥ ||

33.0३३.०

अधेः प्रसहने ॥ (३३।०)

adheḥ prasahane ||

34.0३४.०

वेः शब्दकर्मणः ॥ (३४।०)

veḥ śabdakarmaṇaḥ ||

35.0३५.०

अकर्मकाच् च ॥ (३५।०)

akarmakāc ca ||

36.0३६.०

सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः ॥ (३६।०)

sammānanotsañjanācāryakaraṇajñānabhṛtivigaṇanavyayeṣu niyaḥ ||

37.0३७.०

कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि ॥ (३७।०)

kartṛsthe cāśarīre karmaṇi ||

38.0३८.०

वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः ॥ (३८।०)

vṛttisargatāyaneṣu kramaḥ ||

39.0३९.०

उपपराभ्याम् ॥ (३९।०)

upaparābhyām ||

40.0४०.०

आङ उद्गमने ॥ (४०।०)

āṅa udgamane ||

41.0४१.०

वेः पादविहरणे ॥ (४१।०)

veḥ pādaviharaṇe ||

42.0४२.०

प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ॥ (४२।०)

propābhyāṃ samarthābhyām ||

43.0४३.०

अनुपसर्गाद् वा ॥ (४३।०)

anupasargād vā ||

44.0४४.०

अपह्नवे ज्ञः ॥ (४४।०)

apahnave jñaḥ ||

45.0४५.०

अकर्मकाच् च ॥ (४५।०)

akarmakāc ca ||

46.0४६.०

संप्रतिभ्याम् अनाध्याने ॥ (४६।०)

saṃpratibhyām anādhyāne ||

47.0४७.०

भासनोपसम्भाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु वदः ॥ (४७।०)

bhāsanopasambhāṣājñānayatnavimatyupamantraṇeṣu vadaḥ ||

48.0४८.०

व्यक्तवाचां समुच्चारणे ॥ (४८।०)

vyaktavācāṃ samuccāraṇe ||

49.0४९.०

अनोर् अकर्मकात् ॥ (४९।०)

anor akarmakāt ||

50.0५०.०

विभाषा विप्रलापे ॥ (५०।०)

vibhāṣā vipralāpe ||

51.0५१.०

अवाद् ग्रः ॥ (५१।०)

avād graḥ ||

52.0५२.०

समः प्रतिज्ञाने ॥ (५२।०)

samaḥ pratijñāne ||

53.0५३.०

उदश् चरः सकर्मकात् ॥ (५३।०)

udaś caraḥ sakarmakāt ||

54.0५४.०

समस् तृतीयायुक्तात् ॥ (५४।०)

samas tṛtīyāyuktāt ||

55.0५५.०

दाणश् च सा चेच् चतुर्थ्यर्थे ॥ (५५।०)

dāṇaś ca sā cec caturthyarthe ||

56.0५६.०

उपाद् यमः स्वकरणे ॥ (५६।०)

upād yamaḥ svakaraṇe ||

57.0५७.०

ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः ॥ (५७।०)

jñāśrusmṛdṛśāṃ sanaḥ ||

58.0५८.०

न अनोर् ज्ञः ॥ (५८।०)

na anor jñaḥ ||

59.0५९.०

प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः ॥ (५९।०)

pratyāṅbhyāṃ śruvaḥ ||

60.0६०.०

शदेः शितः ॥ (६०।०)

śadeḥ śitaḥ ||

61.0६१.०

म्रियतेर् लुङ्लिङोश् च ॥ (६१।०)

mriyater luṅliṅoś ca ||

62.0६२.०

पूर्ववत् सनः ॥ (६२।०)

pūrvavat sanaḥ ||

63.0६३.०

आम्प्रत्ययवत्कृञो ऽनुप्रयोगस्य ॥ (६३।०)

āmpratyayavatkṛño 'nuprayogasya ||

64.0६४.०

प्रोपाभ्यां युजेर् अयज्ञपात्रेषु ॥ (६४।०)

propābhyāṃ yujer ayajñapātreṣu ||

65.0६५.०

समः क्ष्णुवः ॥ (६५।०)

samaḥ kṣṇuvaḥ ||

66.0६६.०

भुजो ऽनवने ॥ (६६।०)

bhujo 'navane ||

67.0६७.०

णेर् अणौ यत् कर्म णौ चेत् स कर्तानाध्याने ॥ (६७।०)

ṇer aṇau yat karma ṇau cet sa kartānādhyāne ||

68.0६८.०

भीस्म्योर् हेतुभये ॥ (६८।०)

bhīsmyor hetubhaye ||

69.0६९.०

गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने ॥ (६९।०)

gṛdhivañcyoḥ pralambhane ||

70.0७०.०

लियः संमाननशालीनीकरणयोश् च ॥ (७०।०)

liyaḥ saṃmānanaśālīnīkaraṇayoś ca ||

71.0७१.०

मिथ्योपपदात् कृञो ऽभ्यासे ॥ (७१।०)

mithyopapadāt kṛño 'bhyāse ||

72.0७२.०

स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले ॥ (७२।०)

svaritañitaḥ kartrabhiprāye kriyāphale ||

73.0७३.०

अपाद् वदः ॥ (७३।०)

apād vadaḥ ||

74.0७४.०

णिचश् च ॥ (७४।०)

ṇicaś ca ||

75.0७५.०

समुदाङ्भ्यो यमो ऽग्रन्थे ॥ (७५।०)

samudāṅbhyo yamo 'granthe ||

76.0७६.०

अनुपसर्गाज् ज्ञः ॥ (७६।०)

anupasargāj jñaḥ ||

77.0७७.०

विभाषोपपदेन प्रतीयमाने ॥ (७७।०)

vibhāṣopapadena pratīyamāne ||

78.0७८.०

शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् ॥ (७८।०)

śeṣāt kartari parasmaipadam ||

79.0७९.०

अनुपराभ्यां कृञः ॥ (७९।०)

anuparābhyāṃ kṛñaḥ ||

80.0८०.०

अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः ॥ (८०।०)

abhipratyatibhyaḥ kṣipaḥ ||

81.0८१.०

प्राद्वहः ॥ (८१।०)

prādvahaḥ ||

82.0८२.०

परेर् मृषः ॥ (८२।०)

parer mṛṣaḥ ||

83.0८३.०

व्याङ्परिभ्यो रमः ॥ (८३।०)

vyāṅparibhyo ramaḥ ||

84.0८४.०

उपाच् च ॥ (८४।०)

upāc ca ||

85.0८५.०

विभाषाकर्मकात् ॥ (८५।०)

vibhāṣākarmakāt ||

86.0८६.०

बुधयुधनशजनेङ्प्रुद्रुस्रुभ्यो णेः ॥ (८६।०)

budhayudhanaśajaneṅprudrusrubhyo ṇeḥ ||

87.0८७.०

निगरणचलनार्थेभ्यश् च ॥ (८७।०)

nigaraṇacalanārthebhyaś ca ||

88.0८८.०

अणाव् अकर्मकाच् चित्तवत्कर्तृकात् ॥ (८८।०)

aṇāv akarmakāc cittavatkartṛkāt ||

89.0८९.०

न पादम्याङ्यमाङ्यसपरिमुहरुचिनृतिवदवसः ॥ (८९।०)

na pādamyāṅyamāṅyasaparimuharucinṛtivadavasaḥ ||

90.0९०.०

वा क्यषः ॥ (९०।०)

vā kyaṣaḥ ||

91.0९१.०

द्युद्भ्यो लुङि ॥ (९१।०)

dyudbhyo luṅi ||

92.0९२.०

वृद्भ्यः स्यसनोः ॥ (९२।०)

vṛdbhyaḥ syasanoḥ ||

93.0९३.०

लुटि च क्ᄇपः ॥ (९३।०)

luṭi ca kᄇpaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 1, 3

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit