अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 4, 3

15 of 32 · 168 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

युष्मदस्मदोर् अन्यतरस्यां खञ् च ॥ (१।०)

yuṣmadasmador anyatarasyāṃ khañ ca ||

2.0२.०

तस्मिन्न् अणि च युष्माकास्माकौ ॥ (२।०)

tasminn aṇi ca yuṣmākāsmākau ||

3.0३.०

तवकममकाव् एकवचने ॥ (३।०)

tavakamamakāv ekavacane ||

4.0४.०

अर्धाद् यत् ॥ (४।०)

ardhād yat ||

5.0५.०

परावराधमोत्तमपूर्वाच् च ॥ (५।०)

parāvarādhamottamapūrvāc ca ||

6.0६.०

दिक्पूर्वपदाट् ठञ् च ॥ (६।०)

dikpūrvapadāṭ ṭhañ ca ||

7.0७.०

ग्रामजनपदैकदेशाद् अञ्ठञौ ॥ (७।०)

grāmajanapadaikadeśād añṭhañau ||

8.0८.०

मध्यान्मः ॥ (८।०)

madhyānmaḥ ||

9.0९.०

अ साम्प्रतिके ॥ (९।०)

a sāmpratike ||

10.0१०.०

द्वीपाद् अनुसमुद्रं यञ् ॥ (१०।०)

dvīpād anusamudraṃ yañ ||

11.0११.०

कालाट् ठञ् ॥ (११।०)

kālāṭ ṭhañ ||

12.0१२.०

श्राद्धे शरदः ॥ (१२।०)

śrāddhe śaradaḥ ||

13.0१३.०

विभाषा रोगातपयोः ॥ (१३।०)

vibhāṣā rogātapayoḥ ||

14.0१४.०

निशाप्रदोषाभ्यां च ॥ (१४।०)

niśāpradoṣābhyāṃ ca ||

15.0१५.०

श्वसस् तुट् च ॥ (१५।०)

śvasas tuṭ ca ||

16.0१६.०

सन्धिवेलाद्यृतुनक्षत्रेभ्यो ऽण् ॥ (१६।०)

sandhivelādyṛtunakṣatrebhyo 'ṇ ||

17.0१७.०

प्रावृष एण्यः ॥ (१७।०)

prāvṛṣa eṇyaḥ ||

18.0१८.०

वर्षाभ्यष्ठक् ॥ (१८।०)

varṣābhyaṣṭhak ||

19.0१९.०

छन्दसि ठञ् ॥ (१९।०)

chandasi ṭhañ ||

20.0२०.०

वसन्ताच् च ॥ (२०।०)

vasantāc ca ||

21.0२१.०

हेमन्ताच् च ॥ (२१।०)

hemantāc ca ||

22.0२२.०

सर्वत्र अण् च तलोपश् च ॥ (२२।०)

sarvatra aṇ ca talopaś ca ||

23.0२३.०

सायंचिरंप्राह्णेप्रगे ऽव्ययेभ्यष् ट्युट्युलौ तुट् च ॥ (२३।०)

sāyaṃciraṃprāhṇeprage 'vyayebhyaṣ ṭyuṭyulau tuṭ ca ||

24.0२४.०

विभाषा पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम् ॥ (२४।०)

vibhāṣā pūrvāhṇāparāhṇābhyām ||

25.0२५.०

तत्र जातः ॥ (२५।०)

tatra jātaḥ ||

26.0२६.०

प्रावृषष्ठप् ॥ (२६।०)

prāvṛṣaṣṭhap ||

27.0२७.०

सञ्ज्ञायां शरदो वुञ् ॥ (२७।०)

sañjñāyāṃ śarado vuñ ||

28.0२८.०

पूर्वाह्णापराह्णार्द्रामूलप्रदोषावस्कराद् वुन् ॥ (२८।०)

pūrvāhṇāparāhṇārdrāmūlapradoṣāvaskarād vun ||

29.0२९.०

पथः पन्थ च ॥ (२९।०)

pathaḥ pantha ca ||

30.0३०.०

अमावास्याया वा ॥ (३०।०)

amāvāsyāyā vā ||

31.0३१.०

अ च ॥ (३१।०)

a ca ||

32.0३२.०

सिन्ध्वपकराभ्यां कन् ॥ (३२।०)

sindhvapakarābhyāṃ kan ||

33.0३३.०

अणञौ च ॥ (३३।०)

aṇañau ca ||

34.0३४.०

श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्तविशाखाषाढाबहुलाल् लुक् ॥ (३४।०)

śraviṣṭhāphalgunyanurādhāsvātitiṣyapunarvasuhastaviśākhāṣāḍhābahulāl luk ||

35.0३५.०

स्थानान्तगोशालखरशालाच् च ॥ (३५।०)

sthānāntagośālakharaśālāc ca ||

36.0३६.०

वत्सशालाभिजिदश्वयुक्छतभिषजो वा ॥ (३६।०)

vatsaśālābhijidaśvayukchatabhiṣajo vā ||

37.0३७.०

नक्षत्रेभ्यो बहुलम् ॥ (३७।०)

nakṣatrebhyo bahulam ||

38.0३८.०

कृतलब्धक्रीतकुशलाः ॥ (३८।०)

kṛtalabdhakrītakuśalāḥ ||

39.0३९.०

प्रायभवः ॥ (३९।०)

prāyabhavaḥ ||

40.0४०.०

उपजानूपकर्णोपनीवेष् ठक् ॥ (४०।०)

upajānūpakarṇopanīveṣ ṭhak ||

41.0४१.०

सम्भूते ॥ (४१।०)

sambhūte ||

42.0४२.०

कोशाड् ढञ् ॥ (४२।०)

kośāḍ ḍhañ ||

43.0४३.०

कालात् साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु ॥ (४३।०)

kālāt sādhupuṣpyatpacyamāneṣu ||

44.0४४.०

उप्ते च ॥ (४४।०)

upte ca ||

45.0४५.०

आश्वयुज्या वुञ् ॥ (४५।०)

āśvayujyā vuñ ||

46.0४६.०

ग्रीष्मवसन्ताद् अन्यतरस्याम् ॥ (४६।०)

grīṣmavasantād anyatarasyām ||

47.0४७.०

देयम् ऋणे ॥ (४७।०)

deyam ṛṇe ||

48.0४८.०

कलाप्यश्वत्थयवबुसाद् वुन् ॥ (४८।०)

kalāpyaśvatthayavabusād vun ||

49.0४९.०

ग्रीष्मावरसमाद् वुञ् ॥ (४९।०)

grīṣmāvarasamād vuñ ||

50.0५०.०

संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ् च ॥ (५०।०)

saṃvatsarāgrahāyaṇībhyāṃ ṭhañ ca ||

51.0५१.०

व्याहरति मृगः ॥ (५१।०)

vyāharati mṛgaḥ ||

52.0५२.०

तद् अस्य सोढम् ॥ (५२।०)

tad asya soḍham ||

53.0५३.०

तत्र भवः ॥ (५३।०)

tatra bhavaḥ ||

54.0५४.०

दिगादिभ्यो यत् ॥ (५४।०)

digādibhyo yat ||

55.0५५.०

शरीरावयवाच् च ॥ (५५।०)

śarīrāvayavāc ca ||

56.0५६.०

दृतिकुक्षिकलशिवस्त्यस्त्यहेर् ढञ् ॥ (५६।०)

dṛtikukṣikalaśivastyastyaher ḍhañ ||

57.0५७.०

ग्रीवाभ्यो ऽण् च ॥ (५७।०)

grīvābhyo 'ṇ ca ||

58.0५८.०

गम्भीराञ् ञ्यः ॥ (५८।०)

gambhīrāñ ñyaḥ ||

59.0५९.०

अव्ययीभावाच् च ॥ (५९।०)

avyayībhāvāc ca ||

60.0६०.०

अन्तःपूर्वपदाट् ठञ् ॥ (६०।०)

antaḥpūrvapadāṭ ṭhañ ||

61.0६१.०

ग्रामात् पर्यनुपूर्वात् ॥ (६१।०)

grāmāt paryanupūrvāt ||

62.0६२.०

जिह्वामूलाङ्गुलेश् छः ॥ (६२।०)

jihvāmūlāṅguleś chaḥ ||

63.0६३.०

वर्गान्ताच् च ॥ (६३।०)

vargāntāc ca ||

64.0६४.०

अशब्दे यत्खाव् अन्यतरस्याम् ॥ (६४।०)

aśabde yatkhāv anyatarasyām ||

65.0६५.०

कर्णललाटात् कन् अलङ्कारे ॥ (६५।०)

karṇalalāṭāt kan alaṅkāre ||

66.0६६.०

तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः ॥ (६६।०)

tasya vyākhyāna iti ca vyākhyātavyanāmnaḥ ||

67.0६७.०

बह्वचो ऽन्तोदात्ताट् ठञ् ॥ (६७।०)

bahvaco 'ntodāttāṭ ṭhañ ||

68.0६८.०

क्रतुयज्ञेभ्यश् च ॥ (६८।०)

kratuyajñebhyaś ca ||

69.0६९.०

अध्यायेष्व् एवर्षेः ॥ (६९।०)

adhyāyeṣv evarṣeḥ ||

70.0७०.०

पौरोडाशपुरोडाशात् ष्ठन् ॥ (७०।०)

pauroḍāśapuroḍāśāt ṣṭhan ||

71.0७१.०

छन्दसो यदणौ ॥ (७१।०)

chandaso yadaṇau ||

72.0७२.०

द्व्यजृद्ब्राह्मणर्क्प्रथमाध्वरपुरश्चरणनामाख्याताट् ठक् ॥ (७२।०)

dvyajṛdbrāhmaṇarkprathamādhvarapuraścaraṇanāmākhyātāṭ ṭhak ||

73.0७३.०

अण् ऋगयनादिभ्यः ॥ (७३।०)

aṇ ṛgayanādibhyaḥ ||

74.0७४.०

तत आगतः ॥ (७४।०)

tata āgataḥ ||

75.0७५.०

ठग् आयस्थानेभ्यः ॥ (७५।०)

ṭhag āyasthānebhyaḥ ||

76.0७६.०

शुण्डिकादिभ्यो ऽण् ॥ (७६।०)

śuṇḍikādibhyo 'ṇ ||

77.0७७.०

विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यो वुञ् ॥ (७७।०)

vidyāyonisambandhebhyo vuñ ||

78.0७८.०

ऋतष्ठञ् ॥ (७८।०)

ṛtaṣṭhañ ||

79.0७९.०

पितुर् यच् च ॥ (७९।०)

pitur yac ca ||

80.0८०.०

गोत्राद् अङ्कवत् ॥ (८०।०)

gotrād aṅkavat ||

81.0८१.०

हेतुमनुष्येभ्यो ऽन्यतरस्यां रूप्यः ॥ (८१।०)

hetumanuṣyebhyo 'nyatarasyāṃ rūpyaḥ ||

82.0८२.०

मयट् च ॥ (८२।०)

mayaṭ ca ||

83.0८३.०

प्रभवति ॥ (८३।०)

prabhavati ||

84.0८४.०

विदूराञ् ञ्यः ॥ (८४।०)

vidūrāñ ñyaḥ ||

85.0८५.०

तद् गच्छति पथिदूतयोः ॥ (८५।०)

tad gacchati pathidūtayoḥ ||

86.0८६.०

अभिनिष्क्रामति द्वारम् ॥ (८६।०)

abhiniṣkrāmati dvāram ||

87.0८७.०

अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ॥ (८७।०)

adhikṛtya kṛte granthe ||

88.0८८.०

शिशुक्रन्दयमसभद्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यश् छः ॥ (८८।०)

śiśukrandayamasabhadvandvendrajananādibhyaś chaḥ ||

89.0८९.०

सो ऽस्य निवासः ॥ (८९।०)

so 'sya nivāsaḥ ||

90.0९०.०

अभिजनश् च ॥ (९०।०)

abhijanaś ca ||

91.0९१.०

आयुधजीविभ्यश् छः पर्वते ॥ (९१।०)

āyudhajīvibhyaś chaḥ parvate ||

92.0९२.०

शण्डिकादिभ्यो ञ्यः ॥ (९२।०)

śaṇḍikādibhyo ñyaḥ ||

93.0९३.०

सिन्धुतक्षशिलादिभ्यो ऽणञौ ॥ (९३।०)

sindhutakṣaśilādibhyo 'ṇañau ||

94.0९४.०

तूदीशलातुरवर्मतीकूचवाराड् ढक्छण्ढञ्यकः ॥ (९४।०)

tūdīśalāturavarmatīkūcavārāḍ ḍhakchaṇḍhañyakaḥ ||

95.0९५.०

भक्तिः ॥ (९५।०)

bhaktiḥ ||

96.0९६.०

अचित्ताद् अदेशकालाट् ठक् ॥ (९६।०)

acittād adeśakālāṭ ṭhak ||

97.0९७.०

महाराजाट् ठञ् ॥ (९७।०)

mahārājāṭ ṭhañ ||

98.0९८.०

वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् ॥ (९८।०)

vāsudevārjunābhyāṃ vun ||

99.0९९.०

गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो बहुलं वुञ् ॥ (९९।०)

gotrakṣatriyākhyebhyo bahulaṃ vuñ ||

100.0१००.०

जनपदिनां जनपदवत् सर्वं जनपदेन समानशब्दानां बहुवचने ॥ (१००।०)

janapadināṃ janapadavat sarvaṃ janapadena samānaśabdānāṃ bahuvacane ||

101.0१०१.०

तेन प्रोक्तम् ॥ (१०१।०)

tena proktam ||

102.0१०२.०

तित्तिरिवरतन्तुखण्डिकोखाच् छण् ॥ (१०२।०)

tittirivaratantukhaṇḍikokhāc chaṇ ||

103.0१०३.०

काश्यपकौशिकाभ्याम् ऋषिभ्यां णिनिः ॥ (१०३।०)

kāśyapakauśikābhyām ṛṣibhyāṃ ṇiniḥ ||

104.0१०४.०

कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश् च ॥ (१०४।०)

kalāpivaiśampāyanāntevāsibhyaś ca ||

105.0१०५.०

पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु ॥ (१०५।०)

purāṇaprokteṣu brāhmaṇakalpeṣu ||

106.0१०६.०

शौनकादिभ्यश् छन्दसि ॥ (१०६।०)

śaunakādibhyaś chandasi ||

107.0१०७.०

कठचरकाल् लुक् ॥ (१०७।०)

kaṭhacarakāl luk ||

108.0१०८.०

कलापिनो ऽण् ॥ (१०८।०)

kalāpino 'ṇ ||

109.0१०९.०

छगलिनो ढिनुक् ॥ (१०९।०)

chagalino ḍhinuk ||

110.0११०.०

पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ॥ (११०।०)

pārāśaryaśilālibhyāṃ bhikṣunaṭasūtrayoḥ ||

111.0१११.०

कर्मन्दकृशाश्वाद् इनिः ॥ (१११।०)

karmandakṛśāśvād iniḥ ||

112.0११२.०

तेनैकदिक् ॥ (११२।०)

tenaikadik ||

113.0११३.०

तसिश् च ॥ (११३।०)

tasiś ca ||

114.0११४.०

उरसो यच् च ॥ (११४।०)

uraso yac ca ||

115.0११५.०

उपज्ञाते ॥ (११५।०)

upajñāte ||

116.0११६.०

कृते ग्रन्थे ॥ (११६।०)

kṛte granthe ||

117.0११७.०

सञ्ज्ञायाम् ॥ (११७।०)

sañjñāyām ||

118.0११८.०

कुलालादिभ्यो वुञ् ॥ (११८।०)

kulālādibhyo vuñ ||

119.0११९.०

क्षुद्राभ्रमरवटरपादपाद् अञ् ॥ (११९।०)

kṣudrābhramaravaṭarapādapād añ ||

120.0१२०.०

तस्येदम् ॥ (१२०।०)

tasyedam ||

121.0१२१.०

रथाद्यत् ॥ (१२१।०)

rathādyat ||

122.0१२२.०

पत्रपूर्वाद् अञ् ॥ (१२२।०)

patrapūrvād añ ||

123.0१२३.०

पत्राध्वर्युपरिषदश् च ॥ (१२३।०)

patrādhvaryupariṣadaś ca ||

124.0१२४.०

हलसीराट् ठक् ॥ (१२४।०)

halasīrāṭ ṭhak ||

125.0१२५.०

द्वन्द्वाद् वुन् वैरमैथुनिकयोः ॥ (१२५।०)

dvandvād vun vairamaithunikayoḥ ||

126.0१२६.०

गोत्रचरणाद् वुञ् ॥ (१२६।०)

gotracaraṇād vuñ ||

127.0१२७.०

सङ्घाङ्कलक्षणेष्व् अञ्यञिञाम् अण् ॥ (१२७।०)

saṅghāṅkalakṣaṇeṣv añyañiñām aṇ ||

128.0१२८.०

शाकलाद् वा ॥ (१२८।०)

śākalād vā ||

129.0१२९.०

छन्दोगौक्थिकयाज्ञिकबह्वृचनटाज् ञ्यः ॥ (१२९।०)

chandogaukthikayājñikabahvṛcanaṭāj ñyaḥ ||

130.0१३०.०

न दण्डमाणवान्तेवासिषु ॥ (१३०।०)

na daṇḍamāṇavāntevāsiṣu ||

131.0१३१.०

रैवतिकादिभ्यश् छः ॥ (१३१।०)

raivatikādibhyaś chaḥ ||

132.0१३२.०

कौपिञ्जलहास्तिपदाद् अण् ॥ (१३२।०)

kaupiñjalahāstipadād aṇ ||

133.0१३३.०

आथर्वणिकस्य इकलोपश् च ॥ (१३३।०)

ātharvaṇikasya ikalopaś ca ||

134.0१३४.०

तस्य विकारः ॥ (१३४।०)

tasya vikāraḥ ||

135.0१३५.०

अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः ॥ (१३५।०)

avayave ca prāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ ||

136.0१३६.०

बिल्वादिभ्यो ऽण् ॥ (१३६।०)

bilvādibhyo 'ṇ ||

137.0१३७.०

कोपधाच् च ॥ (१३७।०)

kopadhāc ca ||

138.0१३८.०

त्रपुजतुनोः षुक् ॥ (१३८।०)

trapujatunoḥ ṣuk ||

139.0१३९.०

ओर् अञ् ॥ (१३९।०)

or añ ||

140.0१४०.०

अनुदात्तादेश् च ॥ (१४०।०)

anudāttādeś ca ||

141.0१४१.०

पलाशादिभ्यो वा ॥ (१४१।०)

palāśādibhyo vā ||

142.0१४२.०

शम्याष् ट्लञ् ॥ (१४२।०)

śamyāṣ ṭlañ ||

143.0१४३.०

मयड् वैतयोर् भाषायाम् अभक्ष्याच्छादनयोः ॥ (१४३।०)

mayaḍ vaitayor bhāṣāyām abhakṣyācchādanayoḥ ||

144.0१४४.०

नित्यं वृद्धशरादिभ्यः ॥ (१४४।०)

nityaṃ vṛddhaśarādibhyaḥ ||

145.0१४५.०

गोश् च पुरीषे ॥ (१४५।०)

goś ca purīṣe ||

146.0१४६.०

पिष्टाच् च ॥ (१४६।०)

piṣṭāc ca ||

147.0१४७.०

सञ्ज्ञायां कन् ॥ (१४७।०)

sañjñāyāṃ kan ||

148.0१४८.०

व्रीहेः पुरोडाशे ॥ (१४८।०)

vrīheḥ puroḍāśe ||

149.0१४९.०

असञ्ज्ञायां तिलयवाभ्याम् ॥ (१४९।०)

asañjñāyāṃ tilayavābhyām ||

150.0१५०.०

द्व्यचश् छन्दसि ॥ (१५०।०)

dvyacaś chandasi ||

151.0१५१.०

नोत्वद् वर्ध्रबिल्वात् ॥ (१५१।०)

notvad vardhrabilvāt ||

152.0१५२.०

तालादिभ्यो ऽण् ॥ (१५२।०)

tālādibhyo 'ṇ ||

153.0१५३.०

जातरूपेभ्यः परिमाणे ॥ (१५३।०)

jātarūpebhyaḥ parimāṇe ||

154.0१५४.०

प्राणिरजतादिभ्यो ऽञ् ॥ (१५४।०)

prāṇirajatādibhyo 'ñ ||

155.0१५५.०

ञितश् च तत्प्रत्ययात् ॥ (१५५।०)

ñitaś ca tatpratyayāt ||

156.0१५६.०

क्रीतवत् परिमाणात् ॥ (१५६।०)

krītavat parimāṇāt ||

157.0१५७.०

उष्ट्राद् वुञ् ॥ (१५७।०)

uṣṭrād vuñ ||

158.0१५८.०

उमोर्णयोर् वा ॥ (१५८।०)

umorṇayor vā ||

159.0१५९.०

एण्या ढञ् ॥ (१५९।०)

eṇyā ḍhañ ||

160.0१६०.०

गोपयसोर् यत् ॥ (१६०।०)

gopayasor yat ||

161.0१६१.०

द्रोश् च ॥ (१६१।०)

droś ca ||

162.0१६२.०

माने वयः ॥ (१६२।०)

māne vayaḥ ||

163.0१६३.०

फले लुक् ॥ (१६३।०)

phale luk ||

164.0१६४.०

प्लक्षादिभ्यो ऽण् ॥ (१६४।०)

plakṣādibhyo 'ṇ ||

165.0१६५.०

जम्ब्वा वा ॥ (१६५।०)

jambvā vā ||

166.0१६६.०

लुप् च ॥ (१६६।०)

lup ca ||

167.0१६७.०

हरीतक्यादिभ्यश् च ॥ (१६७।०)

harītakyādibhyaś ca ||

168.0१६८.०

कंसीयपरशव्ययोर् यञञौ लुक् च ॥ (१६८।०)

kaṃsīyaparaśavyayor yañañau luk ca ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 4, 3

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit