अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 2, 1

5 of 32 · 72 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

समर्थः पदविधिः ॥ (१।०)

samarthaḥ padavidhiḥ ||

2.0२.०

सुब् आमन्त्रिते पराङ्गवत् स्वरे ॥ (२।०)

sub āmantrite parāṅgavat svare ||

3.0३.०

प्राक् कडारात् समासः ॥ (३।०)

prāk kaḍārāt samāsaḥ ||

4.0४.०

सह सुपा ॥ (४।०)

saha supā ||

5.0५.०

अव्ययीभावः ॥ (५।०)

avyayībhāvaḥ ||

6.0६.०

अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु ॥ (६।०)

avyayaṃ vibhaktisamīpasamṛddhivyṛddhyarthābhāvātyayāsampratiśabdaprādurbhāvapaścādyathānupūrvyayaugapadyasādṛśyasampattisākalyāntavacaneṣu ||

7.0७.०

यथासादृश्ये ॥ (७।०)

yathāsādṛśye ||

8.0८.०

यावद् अवधारणे ॥ (८।०)

yāvad avadhāraṇe ||

9.0९.०

सुप् प्रतिना मात्रार्थे ॥ (९।०)

sup pratinā mātrārthe ||

10.0१०.०

अक्षशलाकासङ्ख्याः परिणा ॥ (१०।०)

akṣaśalākāsaṅkhyāḥ pariṇā ||

11.0११.०

विभाषा ॥ (११।०)

vibhāṣā ||

12.0१२.०

अपपरिबहिर् अञ्चवः पञ्चम्या ॥ (१२।०)

apaparibahir añcavaḥ pañcamyā ||

13.0१३.०

आङ् मर्यादाभिविध्योः ॥ (१३।०)

āṅ maryādābhividhyoḥ ||

14.0१४.०

लक्षणेन अभिप्रती आभिमुख्ये ॥ (१४।०)

lakṣaṇena abhipratī ābhimukhye ||

15.0१५.०

अनुर् यत्समया ॥ (१५।०)

anur yatsamayā ||

16.0१६.०

यस्य च आयामः ॥ (१६।०)

yasya ca āyāmaḥ ||

17.0१७.०

तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च ॥ (१७।०)

tiṣṭhadguprabhṛtīni ca ||

18.0१८.०

पारे मध्ये षष्ठ्या वा ॥ (१८।०)

pāre madhye ṣaṣṭhyā vā ||

19.0१९.०

सङ्ख्या वंश्येन ॥ (१९।०)

saṅkhyā vaṃśyena ||

20.0२०.०

नदीभिश् च ॥ (२०।०)

nadībhiś ca ||

21.0२१.०

अन्यपदार्थे च सञ्ज्ञायाम् ॥ (२१।०)

anyapadārthe ca sañjñāyām ||

22.0२२.०

तत्पुरुषः ॥ (२२।०)

tatpuruṣaḥ ||

23.0२३.०

द्विगुश् च ॥ (२३।०)

dviguś ca ||

24.0२४.०

द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः ॥ (२४।०)

dvitīyā śritātītapatitagatātyastaprāptāpannaiḥ ||

25.0२५.०

स्वयं क्तेन ॥ (२५।०)

svayaṃ ktena ||

26.0२६.०

खट्वा क्षेपे ॥ (२६।०)

khaṭvā kṣepe ||

27.0२७.०

सामि ॥ (२७।०)

sāmi ||

28.0२८.०

कालाः ॥ (२८।०)

kālāḥ ||

29.0२९.०

अत्यन्तसंयोगे च ॥ (२९।०)

atyantasaṃyoge ca ||

30.0३०.०

तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन ॥ (३०।०)

tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena ||

31.0३१.०

पूर्वसदृशसमऊनार्थकलहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णैः ॥ (३१।०)

pūrvasadṛśasamaūnārthakalahanipuṇamiśraślakṣṇaiḥ ||

32.0३२.०

कर्तृकरणे कृता बहुलम् ॥ (३२।०)

kartṛkaraṇe kṛtā bahulam ||

33.0३३.०

कृत्यैर् अधिकार्थवचने ॥ (३३।०)

kṛtyair adhikārthavacane ||

34.0३४.०

अन्नेन व्यञ्जनम् ॥ (३४।०)

annena vyañjanam ||

35.0३५.०

भक्ष्येण मिश्रीकरणम् ॥ (३५।०)

bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam ||

36.0३६.०

चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः ॥ (३६।०)

caturthī tadarthārthabalihitasukharakṣitaiḥ ||

37.0३७.०

पञ्चमी भयेन ॥ (३७।०)

pañcamī bhayena ||

38.0३८.०

अपेतापोढमुक्तपतितापत्रस्तैर् अल्पशः ॥ (३८।०)

apetāpoḍhamuktapatitāpatrastair alpaśaḥ ||

39.0३९.०

स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन ॥ (३९।०)

stokāntikadūrārthakṛcchrāṇi ktena ||

40.0४०.०

सप्तमी शौण्डैः ॥ (४०।०)

saptamī śauṇḍaiḥ ||

41.0४१.०

सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश् च ॥ (४१।०)

siddhaśuṣkapakvabandhaiś ca ||

42.0४२.०

ध्वाङ्क्षेन क्षेपे ॥ (४२।०)

dhvāṅkṣena kṣepe ||

43.0४३.०

कृत्यैर् ऋणे ॥ (४३।०)

kṛtyair ṛṇe ||

44.0४४.०

सञ्ज्ञायाम् ॥ (४४।०)

sañjñāyām ||

45.0४५.०

क्तेन अहोरात्रावयवाः ॥ (४५।०)

ktena ahorātrāvayavāḥ ||

46.0४६.०

तत्र ॥ (४६।०)

tatra ||

47.0४७.०

क्षेपे ॥ (४७।०)

kṣepe ||

48.0४८.०

पात्रेसमितादयश् च ॥ (४८।०)

pātresamitādayaś ca ||

49.0४९.०

पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन ॥ (४९।०)

pūrvakālaikasarvajaratpurāṇanavakevalāḥ samānādhikaraṇena ||

50.0५०.०

दिक्सङ्ख्ये सञ्ज्ञायाम् ॥ (५०।०)

diksaṅkhye sañjñāyām ||

51.0५१.०

तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ॥ (५१।०)

taddhitārthottarapadasamāhāre ca ||

52.0५२.०

सङ्ख्यापूर्वो द्विगुः ॥ (५२।०)

saṅkhyāpūrvo dviguḥ ||

53.0५३.०

कुत्सितानि कुत्सनैः ॥ (५३।०)

kutsitāni kutsanaiḥ ||

54.0५४.०

पापाणके कुत्सितैः ॥ (५४।०)

pāpāṇake kutsitaiḥ ||

55.0५५.०

उपमानानि सामान्यवचनैः ॥ (५५।०)

upamānāni sāmānyavacanaiḥ ||

56.0५६.०

उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे ॥ (५६।०)

upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge ||

57.0५७.०

विशेषणं विशेष्येण बहुलम् ॥ (५७।०)

viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulam ||

58.0५८.०

पूर्वापरप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवीराश् च ॥ (५८।०)

pūrvāparaprathamacaramajaghanyasamānamadhyamadhyamavīrāś ca ||

59.0५९.०

श्रेण्यादयः कृतादिभिः ॥ (५९।०)

śreṇyādayaḥ kṛtādibhiḥ ||

60.0६०.०

क्तेन नञ्विशिष्टेन अनञ् ॥ (६०।०)

ktena nañviśiṣṭena anañ ||

61.0६१.०

सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः ॥ (६१।०)

sanmahatparamottamotkṛṣṭāḥ pūjyamānaiḥ ||

62.0६२.०

वृन्दारकनागकुञ्जरैः पूज्यमानम् ॥ (६२।०)

vṛndārakanāgakuñjaraiḥ pūjyamānam ||

63.0६३.०

कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने ॥ (६३।०)

katarakatamau jātiparipraśne ||

64.0६४.०

किं क्षेपे ॥ (६४।०)

kiṃ kṣepe ||

65.0६५.०

पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुवशावेहद्बष्कयणीप्रवक्तृश्रोत्रियाध्यापकधूर्तैर् जातिः ॥ (६५।०)

poṭāyuvatistokakatipayagṛṣṭidhenuvaśāvehadbaṣkayaṇīpravaktṛśrotriyādhyāpakadhūrtair jātiḥ ||

66.0६६.०

प्रशंसावचनैश् च ॥ (६६।०)

praśaṃsāvacanaiś ca ||

67.0६७.०

युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः ॥ (६७।०)

yuvā khalatipalitavalinajaratībhiḥ ||

68.0६८.०

कृत्यतुल्याख्या अजात्या ॥ (६८।०)

kṛtyatulyākhyā ajātyā ||

69.0६९.०

वर्णो वर्णेन ॥ (६९।०)

varṇo varṇena ||

70.0७०.०

कुमारः श्रमणादिभिः ॥ (७०।०)

kumāraḥ śramaṇādibhiḥ ||

71.0७१.०

चतुष्पादो गर्भिण्या ॥ (७१।०)

catuṣpādo garbhiṇyā ||

72.0७२.०

मयूरव्यंसकादयश् च ॥ (७२।०)

mayūravyaṃsakādayaś ca ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 2, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit