अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 2, 3

7 of 32 · 73 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

अनभिहिते ॥ (१।०)

anabhihite ||

2.0२.०

कर्मणि द्वितीया ॥ (२।०)

karmaṇi dvitīyā ||

3.0३.०

तृतीया च होश् छन्दसि ॥ (३।०)

tṛtīyā ca hoś chandasi ||

4.0४.०

अन्तरान्तरेण युक्ते ॥ (४।०)

antarāntareṇa yukte ||

5.0५.०

कालाध्वनोर् अत्यन्तसंयोगे ॥ (५।०)

kālādhvanor atyantasaṃyoge ||

6.0६.०

अपवर्गे तृतीया ॥ (६।०)

apavarge tṛtīyā ||

7.0७.०

सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये ॥ (७।०)

saptamīpañcamyau kārakamadhye ||

8.0८.०

कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया ॥ (८।०)

karmapravacanīyayukte dvitīyā ||

9.0९.०

यस्माद् अधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी ॥ (९।०)

yasmād adhikaṃ yasya ceśvaravacanaṃ tatra saptamī ||

10.0१०.०

पञ्चम्यपाङ्परिभिः ॥ (१०।०)

pañcamyapāṅparibhiḥ ||

11.0११.०

प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात् ॥ (११।०)

pratinidhipratidāne ca yasmāt ||

12.0१२.०

गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यौ चेष्टायाम् अनध्वनि ॥ (१२।०)

gatyarthakarmaṇi dvitīyācaturthyau ceṣṭāyām anadhvani ||

13.0१३.०

चतुर्थी सम्प्रदाने ॥ (१३।०)

caturthī sampradāne ||

14.0१४.०

क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः ॥ (१४।०)

kriyārthopapadasya ca karmaṇi sthāninaḥ ||

15.0१५.०

तुमर्थाच् च भाववचनात् ॥ (१५।०)

tumarthāc ca bhāvavacanāt ||

16.0१६.०

नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच् च ॥ (१६।०)

namaḥsvastisvāhāsvadhālaṃvaṣaḍyogāc ca ||

17.0१७.०

मन्यकर्मण्यनादरे विभाषाप्राणिषु ॥ (१७।०)

manyakarmaṇyanādare vibhāṣāprāṇiṣu ||

18.0१८.०

कर्तृकरणयोस् तृतीया ॥ (१८।०)

kartṛkaraṇayos tṛtīyā ||

19.0१९.०

सहयुक्ते ऽप्रधाने ॥ (१९।०)

sahayukte 'pradhāne ||

20.0२०.०

येन अङ्गविकारः ॥ (२०।०)

yena aṅgavikāraḥ ||

21.0२१.०

इत्थम्भूतलक्षणे ॥ (२१।०)

itthambhūtalakṣaṇe ||

22.0२२.०

संज्ञो ऽन्यतरस्यां कर्मणि ॥ (२२।०)

saṃjño 'nyatarasyāṃ karmaṇi ||

23.0२३.०

हेतौ ॥ (२३।०)

hetau ||

24.0२४.०

अकर्तर्यृणे पञ्चमी ॥ (२४।०)

akartaryṛṇe pañcamī ||

25.0२५.०

विभाषा गुणे ऽस्त्रियाम् ॥ (२५।०)

vibhāṣā guṇe 'striyām ||

26.0२६.०

षष्ठी हेतुप्रयोगे ॥ (२६।०)

ṣaṣṭhī hetuprayoge ||

27.0२७.०

सर्वनाम्नस् तृतीया च ॥ (२७।०)

sarvanāmnas tṛtīyā ca ||

28.0२८.०

अपादाने पञ्चमी ॥ (२८।०)

apādāne pañcamī ||

29.0२९.०

अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते ॥ (२९।०)

anyārāditarartedikśabdāñcūttarapadājāhiyukte ||

30.0३०.०

षष्ठ्यतसर्थप्रत्ययेन ॥ (३०।०)

ṣaṣṭhyatasarthapratyayena ||

31.0३१.०

एनपा द्वितीया ॥ (३१।०)

enapā dvitīyā ||

32.0३२.०

पृथग्विनानानाभिस् तृतीया ऽन्यतरस्याम् ॥ (३२।०)

pṛthagvinānānābhis tṛtīyā 'nyatarasyām ||

33.0३३.०

करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्य असत्त्ववचनस्य ॥ (३३।०)

karaṇe ca stokālpakṛcchrakatipayasya asattvavacanasya ||

34.0३४.०

दूरान्तिकार्थैः षष्ठ्यन्यतरस्याम् ॥ (३४।०)

dūrāntikārthaiḥ ṣaṣṭhyanyatarasyām ||

35.0३५.०

दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च ॥ (३५।०)

dūrāntikārthebhyo dvitīyā ca ||

36.0३६.०

सप्तम्यधिकरने च ॥ (३६।०)

saptamyadhikarane ca ||

37.0३७.०

यस्य च भावेन भावलक्षणम् ॥ (३७।०)

yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam ||

38.0३८.०

षष्ठी च अनादरे ॥ (३८।०)

ṣaṣṭhī ca anādare ||

39.0३९.०

स्वामीश्वराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभूप्रसुतैश् च ॥ (३९।०)

svāmīśvarādhipatidāyādasākṣipratibhūprasutaiś ca ||

40.0४०.०

आयुक्तकुशलाभ्यां च आसेवायाम् ॥ (४०।०)

āyuktakuśalābhyāṃ ca āsevāyām ||

41.0४१.०

यतश् च निर्धारणम् ॥ (४१।०)

yataś ca nirdhāraṇam ||

42.0४२.०

पञ्चमी विभक्ते ॥ (४२।०)

pañcamī vibhakte ||

43.0४३.०

साधुनिपुणाभ्याम् अर्चायां सप्तम्य् अप्रतेः ॥ (४३।०)

sādhunipuṇābhyām arcāyāṃ saptamy aprateḥ ||

44.0४४.०

प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च ॥ (४४।०)

prasitotsukābhyāṃ tṛtīyā ca ||

45.0४५.०

नक्षत्रे च लुपि ॥ (४५।०)

nakṣatre ca lupi ||

46.0४६.०

प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा ॥ (४६।०)

prātipadikārthaliṅgaparimāṇavacanamātre prathamā ||

47.0४७.०

सम्बोधने च ॥ (४७।०)

sambodhane ca ||

48.0४८.०

सामन्त्रितम् ॥ (४८।०)

sāmantritam ||

49.0४९.०

एकवचनं सम्बुद्धिः ॥ (४९।०)

ekavacanaṃ sambuddhiḥ ||

50.0५०.०

षष्ठी शेषे ॥ (५०।०)

ṣaṣṭhī śeṣe ||

51.0५१.०

ज्ञो ऽविदर्थस्य करणे ॥ (५१।०)

jño 'vidarthasya karaṇe ||

52.0५२.०

अधीगर्थदयेशां कर्मणि ॥ (५२।०)

adhīgarthadayeśāṃ karmaṇi ||

53.0५३.०

कृञः प्रतियत्ने ॥ (५३।०)

kṛñaḥ pratiyatne ||

54.0५४.०

रुजार्थानां भाववचनानाम् अज्वरेः ॥ (५४।०)

rujārthānāṃ bhāvavacanānām ajvareḥ ||

55.0५५.०

आशिषि नाथः ॥ (५५।०)

āśiṣi nāthaḥ ||

56.0५६.०

जासिनिप्रहणनाटक्राथपिषां हिंसायाम् ॥ (५६।०)

jāsiniprahaṇanāṭakrāthapiṣāṃ hiṃsāyām ||

57.0५७.०

व्यवहृपणोः समर्थयोः ॥ (५७।०)

vyavahṛpaṇoḥ samarthayoḥ ||

58.0५८.०

दिवस् तदर्थस्य ॥ (५८।०)

divas tadarthasya ||

59.0५९.०

विभाषोपसर्गे ॥ (५९।०)

vibhāṣopasarge ||

60.0६०.०

द्वितीया ब्राह्मणे ॥ (६०।०)

dvitīyā brāhmaṇe ||

61.0६१.०

प्रेष्यब्रुवोर् हविषो देवतासम्प्रदाने ॥ (६१।०)

preṣyabruvor haviṣo devatāsampradāne ||

62.0६२.०

चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि ॥ (६२।०)

caturthyarthe bahulaṃ chandasi ||

63.0६३.०

यजेश् च करणे ॥ (६३।०)

yajeś ca karaṇe ||

64.0६४.०

कृत्वोऽर्थप्रयोगे काले ऽधिकरणे ॥ (६४।०)

kṛtvo'rthaprayoge kāle 'dhikaraṇe ||

65.0६५.०

कर्तृकर्मणोः कृति ॥ (६५।०)

kartṛkarmaṇoḥ kṛti ||

66.0६६.०

उभयप्राप्तौ कर्मणि ॥ (६६।०)

ubhayaprāptau karmaṇi ||

67.0६७.०

क्तस्य च वर्तमाने ॥ (६७।०)

ktasya ca vartamāne ||

68.0६८.०

अधिकरणवाचिनश् च ॥ (६८।०)

adhikaraṇavācinaś ca ||

69.0६९.०

न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतृनाम् ॥ (६९।०)

na lokāvyayaniṣṭhākhalarthatṛnām ||

70.0७०.०

अकेनोर् भविष्यदाधमर्ण्ययोः ॥ (७०।०)

akenor bhaviṣyadādhamarṇyayoḥ ||

71.0७१.०

कृत्यानां कर्तरि वा ॥ (७१।०)

kṛtyānāṃ kartari vā ||

72.0७२.०

तुल्यार्थैर् अतुलोपमाभ्यां तृतीया ऽन्यतरस्याम् ॥ (७२।०)

tulyārthair atulopamābhyāṃ tṛtīyā 'nyatarasyām ||

73.0७३.०

चतुर्थी च आशिष्य् आयुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितैः ॥ (७३।०)

caturthī ca āśiṣy āyuṣyamadrabhadrakuśalasukhārthahitaiḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 2, 3

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit