अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 5, 4

20 of 32 · 160 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

पादशतस्य सङ्ख्यादेर् वीप्सायां वुन् लोपश् च ॥ (१।०)

pādaśatasya saṅkhyāder vīpsāyāṃ vun lopaś ca ||

2.0२.०

दण्डव्यवसर्गयोश् च ॥ (२।०)

daṇḍavyavasargayoś ca ||

3.0३.०

स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् ॥ (३।०)

sthūlādibhyaḥ prakāravacane kan ||

4.0४.०

अनत्यन्तगतौ क्तात् ॥ (४।०)

anatyantagatau ktāt ||

5.0५.०

न सामिवचने ॥ (५।०)

na sāmivacane ||

6.0६.०

बृहत्या आच्छादने ॥ (६।०)

bṛhatyā ācchādane ||

7.0७.०

अषडक्षाशितङ्ग्वलङ्कर्मालम्पुरुषाध्युत्तरपदात् खः ॥ (७।०)

aṣaḍakṣāśitaṅgvalaṅkarmālampuruṣādhyuttarapadāt khaḥ ||

8.0८.०

विभाषाञ्चेर् अदिक्स्त्रियाम् ॥ (८।०)

vibhāṣāñcer adikstriyām ||

9.0९.०

जात्यन्ताच्छ बन्धुनि ॥ (९।०)

jātyantāccha bandhuni ||

10.0१०.०

स्थानान्ताद् विभाषा सस्थानेनेति चेत् ॥ (१०।०)

sthānāntād vibhāṣā sasthāneneti cet ||

11.0११.०

किमेत्तिङव्ययघाद् आम्वद्रव्यप्रकर्षे ॥ (११।०)

kimettiṅavyayaghād āmvadravyaprakarṣe ||

12.0१२.०

अमु च छन्दसि ॥ (१२।०)

amu ca chandasi ||

13.0१३.०

अनुगादिनष् ठक् ॥ (१३।०)

anugādinaṣ ṭhak ||

14.0१४.०

णचः स्त्रियाम् अञ् ॥ (१४।०)

ṇacaḥ striyām añ ||

15.0१५.०

अण् इनुणः ॥ (१५।०)

aṇ inuṇaḥ ||

16.0१६.०

विसारिणो मत्स्ये ॥ (१६।०)

visāriṇo matsye ||

17.0१७.०

सङ्ख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच् ॥ (१७।०)

saṅkhyāyāḥ kriyābhyāvṛttigaṇane kṛtvasuc ||

18.0१८.०

द्वित्रिचतुर्भ्यः सुच् ॥ (१८।०)

dvitricaturbhyaḥ suc ||

19.0१९.०

एकस्य सकृच् च ॥ (१९।०)

ekasya sakṛc ca ||

20.0२०.०

विभाषा बहोर् धा ऽविप्रकृष्टकाले ॥ (२०।०)

vibhāṣā bahor dhā 'viprakṛṣṭakāle ||

21.0२१.०

तत् प्रकृतवचने मयट् ॥ (२१।०)

tat prakṛtavacane mayaṭ ||

22.0२२.०

समूहवच् च बहुषु ॥ (२२।०)

samūhavac ca bahuṣu ||

23.0२३.०

अनन्तावसथेतिहभेषजाञ् ञ्यः ॥ (२३।०)

anantāvasathetihabheṣajāñ ñyaḥ ||

24.0२४.०

देवतान्तात् तादर्थ्ये यत् ॥ (२४।०)

devatāntāt tādarthye yat ||

25.0२५.०

पादार्घाभ्यां च ॥ (२५।०)

pādārghābhyāṃ ca ||

26.0२६.०

अतिथेर् ञ्यः ॥ (२६।०)

atither ñyaḥ ||

27.0२७.०

देवात् तल् ॥ (२७।०)

devāt tal ||

28.0२८.०

अवेः कः ॥ (२८।०)

aveḥ kaḥ ||

29.0२९.०

यावादिभ्यः कन् ॥ (२९।०)

yāvādibhyaḥ kan ||

30.0३०.०

लोहितान् मणौ ॥ (३०।०)

lohitān maṇau ||

31.0३१.०

वर्णे च अनित्ये ॥ (३१।०)

varṇe ca anitye ||

32.0३२.०

रक्ते ॥ (३२।०)

rakte ||

33.0३३.०

कालाच् च ॥ (३३।०)

kālāc ca ||

34.0३४.०

विनयादिभ्यष् ठक् ॥ (३४।०)

vinayādibhyaṣ ṭhak ||

35.0३५.०

वाचो व्याहृतार्थायाम् ॥ (३५।०)

vāco vyāhṛtārthāyām ||

36.0३६.०

तद्युक्तात् कर्मणो ऽण् ॥ (३६।०)

tadyuktāt karmaṇo 'ṇ ||

37.0३७.०

ओषधेर् अजातौ ॥ (३७।०)

oṣadher ajātau ||

38.0३८.०

प्रज्ञादिभ्यश् च ॥ (३८।०)

prajñādibhyaś ca ||

39.0३९.०

मृदस् तिकन् ॥ (३९।०)

mṛdas tikan ||

40.0४०.०

सस्नौ प्रशंसायां ॥ (४०।०)

sasnau praśaṃsāyāṃ ||

41.0४१.०

वृकज्येष्ठाभ्यां तिल्तातिलौ च छन्दसि ॥ (४१।०)

vṛkajyeṣṭhābhyāṃ tiltātilau ca chandasi ||

42.0४२.०

बह्वल्पार्थाच्छस् कारकाद् अन्यतरस्याम् ॥ (४२।०)

bahvalpārthācchas kārakād anyatarasyām ||

43.0४३.०

सङ्ख्यैकवचनाच् च वीप्सायाम् ॥ (४३।०)

saṅkhyaikavacanāc ca vīpsāyām ||

44.0४४.०

प्रतियोगे पञ्चम्यास् तसिः ॥ (४४।०)

pratiyoge pañcamyās tasiḥ ||

45.0४५.०

अपादाने च अहीयरुहोः ॥ (४५।०)

apādāne ca ahīyaruhoḥ ||

46.0४६.०

अतिग्रहाव्यथनक्षेपेष्व् अकर्तरि तृतीयायाः ॥ (४६।०)

atigrahāvyathanakṣepeṣv akartari tṛtīyāyāḥ ||

47.0४७.०

हीयमानपापयोगाच् च ॥ (४७।०)

hīyamānapāpayogāc ca ||

48.0४८.०

षष्ठ्या व्याश्रये ॥ (४८।०)

ṣaṣṭhyā vyāśraye ||

49.0४९.०

रोगाच् च अपनयने ॥ (४९।०)

rogāc ca apanayane ||

50.0५०.०

कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः ॥ (५०।०)

kṛbhvastiyoge sampadyakartari cviḥ ||

51.0५१.०

अरुर्मनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसां लोपश् च ॥ (५१।०)

arurmanaścakṣuścetorahorajasāṃ lopaś ca ||

52.0५२.०

विभाषा साति कार्त्स्न्ये ॥ (५२।०)

vibhāṣā sāti kārtsnye ||

53.0५३.०

अभिविधौ सम्पदा च ॥ (५३।०)

abhividhau sampadā ca ||

54.0५४.०

तदधीनवचने ॥ (५४।०)

tadadhīnavacane ||

55.0५५.०

देये त्रा च ॥ (५५।०)

deye trā ca ||

56.0५६.०

देवमनुष्यपुरुषपुरुमर्त्येभ्यो द्वितीयासप्तम्योर् बहुलम् ॥ (५६।०)

devamanuṣyapuruṣapurumartyebhyo dvitīyāsaptamyor bahulam ||

57.0५७.०

अव्यक्तानुकरणाद् द्व्यजवरार्धाद् अनितौ डाच् ॥ (५७।०)

avyaktānukaraṇād dvyajavarārdhād anitau ḍāc ||

58.0५८.०

कृञो द्वितीयतृतीयशम्बबीजात् कृषौ ॥ (५८।०)

kṛño dvitīyatṛtīyaśambabījāt kṛṣau ||

59.0५९.०

सङ्ख्यायाश् च गुणान्तायाः ॥ (५९।०)

saṅkhyāyāś ca guṇāntāyāḥ ||

60.0६०.०

समयाच् च यापनायाम् ॥ (६०।०)

samayāc ca yāpanāyām ||

61.0६१.०

सपत्रनिष्पत्राद् अतिव्यथने ॥ (६१।०)

sapatraniṣpatrād ativyathane ||

62.0६२.०

निष्कुलान् निष्कोषणे ॥ (६२।०)

niṣkulān niṣkoṣaṇe ||

63.0६३.०

सुखप्रियाद् आनुलोम्ये ॥ (६३।०)

sukhapriyād ānulomye ||

64.0६४.०

दुःखात् प्रातिलोम्ये ॥ (६४।०)

duḥkhāt prātilomye ||

65.0६५.०

शूलात् पाके ॥ (६५।०)

śūlāt pāke ||

66.0६६.०

सत्याद् अशपथे ॥ (६६।०)

satyād aśapathe ||

67.0६७.०

मद्रात् परिवापणे ॥ (६७।०)

madrāt parivāpaṇe ||

68.0६८.०

समासान्ताः ॥ (६८।०)

samāsāntāḥ ||

69.0६९.०

न पूजनात् ॥ (६९।०)

na pūjanāt ||

70.0७०.०

किमः क्षेपे ॥ (७०।०)

kimaḥ kṣepe ||

71.0७१.०

नञस् तत्पुरुषात् ॥ (७१।०)

nañas tatpuruṣāt ||

72.0७२.०

पथो विभाषा ॥ (७२।०)

patho vibhāṣā ||

73.0७३.०

बहुव्रीहौ संख्येये डज् अबहुगणात् ॥ (७३।०)

bahuvrīhau saṃkhyeye ḍaj abahugaṇāt ||

74.0७४.०

ऋक्पूरब्धूःपथाम् आनक्षे ॥ (७४।०)

ṛkpūrabdhūḥpathām ānakṣe ||

75.0७५.०

अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः ॥ (७५।०)

ac pratyanvavapūrvāt sāmalomnaḥ ||

76.0७६.०

अक्ष्णो ऽदर्शनात् ॥ (७६।०)

akṣṇo 'darśanāt ||

77.0७७.०

अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडुहर्क्सामवाङ्मनसाक्षिभ्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्तंदिवरात्रिंदिवाहर्दिवसरजसनिःश्रेयसपुरुषायुषद्व्यायुषत्र्यायुषर्ग्यजुषजातोक्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः ॥ (७७।०)

acaturavicaturasucaturastrīpuṃsadhenvanaḍuharksāmavāṅmanasākṣibhruvadāragavorvaṣṭhīvapadaṣṭhīvanaktaṃdivarātriṃdivāhardivasarajasaniḥśreyasapuruṣāyuṣadvyāyuṣatryāyuṣargyajuṣajātokṣamahokṣavṛddhokṣopaśunagoṣṭhaśvāḥ ||

78.0७८.०

ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः ॥ (७८।०)

brahmahastibhyāṃ varcasaḥ ||

79.0७९.०

अवसमन्धेभ्यस् तमसः ॥ (७९।०)

avasamandhebhyas tamasaḥ ||

80.0८०.०

श्वसो वसीयःश्रेयसः ॥ (८०।०)

śvaso vasīyaḥśreyasaḥ ||

81.0८१.०

अन्ववतप्ताद् रहसः ॥ (८१।०)

anvavataptād rahasaḥ ||

82.0८२.०

प्रतेर् उरसः सप्तमीस्थात् ॥ (८२।०)

prater urasaḥ saptamīsthāt ||

83.0८३.०

अनुगवम् आयामे ॥ (८३।०)

anugavam āyāme ||

84.0८४.०

द्विस्तावा त्रिस्तावा वेदिः ॥ (८४।०)

dvistāvā tristāvā vediḥ ||

85.0८५.०

उपसर्गाद् अध्वनः ॥ (८५।०)

upasargād adhvanaḥ ||

86.0८६.०

तत्पुरुषस्य अङ्गुलेः सङ्ख्याव्ययादेः ॥ (८६।०)

tatpuruṣasya aṅguleḥ saṅkhyāvyayādeḥ ||

87.0८७.०

अहःसर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच् च रात्रेः ॥ (८७।०)

ahaḥsarvaikadeśasaṃkhyātapuṇyāc ca rātreḥ ||

88.0८८.०

अह्नो ऽह्न एतेभ्यः ॥ (८८।०)

ahno 'hna etebhyaḥ ||

89.0८९.०

न सङ्ख्यादेः समाहारे ॥ (८९।०)

na saṅkhyādeḥ samāhāre ||

90.0९०.०

उत्तमैकाभ्यां च ॥ (९०।०)

uttamaikābhyāṃ ca ||

91.0९१.०

राजाहःसखिभ्यष् टच् ॥ (९१।०)

rājāhaḥsakhibhyaṣ ṭac ||

92.0९२.०

गोर् अतद्धितलुकि ॥ (९२।०)

gor ataddhitaluki ||

93.0९३.०

अग्राख्यायाम् उरसः ॥ (९३।०)

agrākhyāyām urasaḥ ||

94.0९४.०

अनोऽश्मायःसरसां जातिसंज्ञायाम् ॥ (९४।०)

ano'śmāyaḥsarasāṃ jātisaṃjñāyām ||

95.0९५.०

ग्रामकौटाभ्यां च तक्ष्णः ॥ (९५।०)

grāmakauṭābhyāṃ ca takṣṇaḥ ||

96.0९६.०

अतेः शुनः ॥ (९६।०)

ateḥ śunaḥ ||

97.0९७.०

उपमानाद् अप्राणिषु ॥ (९७।०)

upamānād aprāṇiṣu ||

98.0९८.०

उत्तरमृगपूर्वाच् च सक्थ्नः ॥ (९८।०)

uttaramṛgapūrvāc ca sakthnaḥ ||

99.0९९.०

नावो द्विगोः ॥ (९९।०)

nāvo dvigoḥ ||

100.0१००.०

अर्धाच् च ॥ (१००।०)

ardhāc ca ||

101.0१०१.०

खार्याः प्राचाम् ॥ (१०१।०)

khāryāḥ prācām ||

102.0१०२.०

द्वित्रिभ्याम् अञ्जलेः ॥ (१०२।०)

dvitribhyām añjaleḥ ||

103.0१०३.०

अनसन्तान् नपुंसकाच् छन्दसि ॥ (१०३।०)

anasantān napuṃsakāc chandasi ||

104.0१०४.०

ब्रह्मणो जानपदाख्यायाम् ॥ (१०४।०)

brahmaṇo jānapadākhyāyām ||

105.0१०५.०

कुमहद्भ्याम् अन्यतरस्याम् ॥ (१०५।०)

kumahadbhyām anyatarasyām ||

106.0१०६.०

द्वन्द्वाच् चुदषहान्तात् समाहारे ॥ (१०६।०)

dvandvāc cudaṣahāntāt samāhāre ||

107.0१०७.०

अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः ॥ (१०७।०)

avyayībhāve śaratprabhṛtibhyaḥ ||

108.0१०८.०

अनश् च ॥ (१०८।०)

anaś ca ||

109.0१०९.०

नपुंसकाद् अन्यतरस्याम् ॥ (१०९।०)

napuṃsakād anyatarasyām ||

110.0११०.०

नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः ॥ (११०।०)

nadīpaurṇamāsyāgrahāyaṇībhyaḥ ||

111.0१११.०

झयः ॥ (१११।०)

jhayaḥ ||

112.0११२.०

गिरेश् च सेनकस्य ॥ (११२।०)

gireś ca senakasya ||

113.0११३.०

बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् षच् ॥ (११३।०)

bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ svāṅgāt ṣac ||

114.0११४.०

अङ्गुलेर् दारुणि ॥ (११४।०)

aṅguler dāruṇi ||

115.0११५.०

द्वित्रिभ्यां ष मूर्ध्नः ॥ (११५।०)

dvitribhyāṃ ṣa mūrdhnaḥ ||

116.0११६.०

अप् पूरणीप्रमाण्योः ॥ (११६।०)

ap pūraṇīpramāṇyoḥ ||

117.0११७.०

अन्तर्बहिर्भ्यां च लोम्नः ॥ (११७।०)

antarbahirbhyāṃ ca lomnaḥ ||

118.0११८.०

अञ् नासिकायाः सञ्ज्ञायां नसं च अस्थूलात् ॥ (११८।०)

añ nāsikāyāḥ sañjñāyāṃ nasaṃ ca asthūlāt ||

119.0११९.०

उपसर्गाच् च ॥ (११९।०)

upasargāc ca ||

120.0१२०.०

सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रैणीपदाजपदप्रोष्ठपदाः ॥ (१२०।०)

suprātasuśvasudivaśārikukṣacaturaśraiṇīpadājapadaproṣṭhapadāḥ ||

121.0१२१.०

नञ्दुःसुभ्यो हलिसक्थ्योर् अन्यतरस्याम् ॥ (१२१।०)

nañduḥsubhyo halisakthyor anyatarasyām ||

122.0१२२.०

नित्यम् असिच् प्रजामेधयोः ॥ (१२२।०)

nityam asic prajāmedhayoḥ ||

123.0१२३.०

बहुप्रजाश् छन्दसि ॥ (१२३।०)

bahuprajāś chandasi ||

124.0१२४.०

धर्माद् अनिच् केवलात् ॥ (१२४।०)

dharmād anic kevalāt ||

125.0१२५.०

जम्भा सुहरिततृणसोमेभ्यः ॥ (१२५।०)

jambhā suharitatṛṇasomebhyaḥ ||

126.0१२६.०

दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे ॥ (१२६।०)

dakṣiṇermā lubdhayoge ||

127.0१२७.०

इच् कर्मव्यतिहारे ॥ (१२७।०)

ic karmavyatihāre ||

128.0१२८.०

द्विदण्ड्यादिभ्यश् च ॥ (१२८।०)

dvidaṇḍyādibhyaś ca ||

129.0१२९.०

प्रसंभ्यां जानुनोर् ज्ञुः ॥ (१२९।०)

prasaṃbhyāṃ jānunor jñuḥ ||

130.0१३०.०

ऊर्ध्वाद् विभाषा ॥ (१३०।०)

ūrdhvād vibhāṣā ||

131.0१३१.०

ऊधसो ऽनङ् ॥ (१३१।०)

ūdhaso 'naṅ ||

132.0१३२.०

धनुषश् च ॥ (१३२।०)

dhanuṣaś ca ||

133.0१३३.०

वा सञ्ज्ञायाम् ॥ (१३३।०)

vā sañjñāyām ||

134.0१३४.०

जायाया निङ् ॥ (१३४।०)

jāyāyā niṅ ||

135.0१३५.०

गन्धस्येद् उत्पूतिसुसुरभिभ्यः ॥ (१३५।०)

gandhasyed utpūtisusurabhibhyaḥ ||

136.0१३६.०

अल्पाख्यायाम् ॥ (१३६।०)

alpākhyāyām ||

137.0१३७.०

उपमानाच् च ॥ (१३७।०)

upamānāc ca ||

138.0१३८.०

पादस्य लोपो ऽहस्त्यादिभ्यः ॥ (१३८।०)

pādasya lopo 'hastyādibhyaḥ ||

139.0१३९.०

कुम्भपदीषु च ॥ (१३९।०)

kumbhapadīṣu ca ||

140.0१४०.०

सङ्ख्यासुपूर्वस्य ॥ (१४०।०)

saṅkhyāsupūrvasya ||

141.0१४१.०

वयसि दन्तस्य दतृ ॥ (१४१।०)

vayasi dantasya datṛ ||

142.0१४२.०

छन्दसि च ॥ (१४२।०)

chandasi ca ||

143.0१४३.०

स्त्रियां सञ्ज्ञायाम् ॥ (१४३।०)

striyāṃ sañjñāyām ||

144.0१४४.०

विभाषा श्यावारोकाभ्याम् ॥ (१४४।०)

vibhāṣā śyāvārokābhyām ||

145.0१४५.०

अग्रान्तशुद्धशुभ्रवृषवराहेभ्यश् च ॥ (१४५।०)

agrāntaśuddhaśubhravṛṣavarāhebhyaś ca ||

146.0१४६.०

ककुदस्य अवस्थायां लोपः ॥ (१४६।०)

kakudasya avasthāyāṃ lopaḥ ||

147.0१४७.०

त्रिककुत् पर्वते ॥ (१४७।०)

trikakut parvate ||

148.0१४८.०

उद्विभ्यां काकुदस्य ॥ (१४८।०)

udvibhyāṃ kākudasya ||

149.0१४९.०

पूर्णाद् विभाषा ॥ (१४९।०)

pūrṇād vibhāṣā ||

150.0१५०.०

सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः ॥ (१५०।०)

suhṛddurhṛdau mitrāmitrayoḥ ||

151.0१५१.०

उरःप्रभृतिभ्यः कप् ॥ (१५१।०)

uraḥprabhṛtibhyaḥ kap ||

152.0१५२.०

इनः स्त्रियाम् ॥ (१५२।०)

inaḥ striyām ||

153.0१५३.०

नद्यृतश् च ॥ (१५३।०)

nadyṛtaś ca ||

154.0१५४.०

शेषाद् विभाषा ॥ (१५४।०)

śeṣād vibhāṣā ||

155.0१५५.०

न सञ्ज्ञायाम् ॥ (१५५।०)

na sañjñāyām ||

156.0१५६.०

ईयसश् च ॥ (१५६।०)

īyasaś ca ||

157.0१५७.०

वन्दिते भ्रातुः ॥ (१५७।०)

vandite bhrātuḥ ||

158.0१५८.०

ऋतश् छन्दसि ॥ (१५८।०)

ṛtaś chandasi ||

159.0१५९.०

नाडीतन्त्र्योः स्वाङ्गे ॥ (१५९।०)

nāḍītantryoḥ svāṅge ||

160.0१६०.०

निष्प्रवाणिश् च ॥ (१६०।०)

niṣpravāṇiś ca ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 5, 4

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit