अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 5, 1

17 of 32 · 136 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

प्राक्क्रीताच् छः ॥ (१।०)

prākkrītāc chaḥ ||

2.0२.०

उगवादिभ्यो यत् ॥ (२।०)

ugavādibhyo yat ||

3.0३.०

कम्बलाच् च सञ्ज्ञायाम् ॥ (३।०)

kambalāc ca sañjñāyām ||

4.0४.०

विभाषा हविरपूपादिभ्यः ॥ (४।०)

vibhāṣā havirapūpādibhyaḥ ||

5.0५.०

तस्मै हितम् ॥ (५।०)

tasmai hitam ||

6.0६.०

शरीरावयवाद् यत् ॥ (६।०)

śarīrāvayavād yat ||

7.0७.०

खलयवमाषतिलवृषब्रह्मणश् च ॥ (७।०)

khalayavamāṣatilavṛṣabrahmaṇaś ca ||

8.0८.०

अजाविभ्यां थ्यन् ॥ (८।०)

ajāvibhyāṃ thyan ||

9.0९.०

आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः ॥ (९।०)

ātmanviśvajanabhogottarapadāt khaḥ ||

10.0१०.०

सर्वपुरुषाभ्यां णढञौ ॥ (१०।०)

sarvapuruṣābhyāṃ ṇaḍhañau ||

11.0११.०

माणवचरकाभ्यां खञ् ॥ (११।०)

māṇavacarakābhyāṃ khañ ||

12.0१२.०

तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ ॥ (१२।०)

tadarthaṃ vikṛteḥ prakṛtau ||

13.0१३.०

छदिरुपधिबलेर् ढञ् ॥ (१३।०)

chadirupadhibaler ḍhañ ||

14.0१४.०

ऋषभोपानहोर् ञ्यः ॥ (१४।०)

ṛṣabhopānahor ñyaḥ ||

15.0१५.०

चर्मणो ऽञ् ॥ (१५।०)

carmaṇo 'ñ ||

16.0१६.०

तद् अस्य तद् अस्मिन् स्याद् इति ॥ (१६।०)

tad asya tad asmin syād iti ||

17.0१७.०

परिखाया ढञ् ॥ (१७।०)

parikhāyā ḍhañ ||

18.0१८.०

प्राग्वतेष् ठञ् ॥ (१८।०)

prāgvateṣ ṭhañ ||

19.0१९.०

आर्हाद् अगोपुच्छसङ्ख्यापरिमाणाट् ठक् ॥ (१९।०)

ārhād agopucchasaṅkhyāparimāṇāṭ ṭhak ||

20.0२०.०

असमासे निष्कादिभ्यः ॥ (२०।०)

asamāse niṣkādibhyaḥ ||

21.0२१.०

शताच् च ठन्यताव् अशते ॥ (२१।०)

śatāc ca ṭhanyatāv aśate ||

22.0२२.०

सङ्ख्याया अतिशदन्तायाः कन् ॥ (२२।०)

saṅkhyāyā atiśadantāyāḥ kan ||

23.0२३.०

वतोर् इड् वा ॥ (२३।०)

vator iḍ vā ||

24.0२४.०

विंशतित्रिंशद्भ्यां ड्वुन् असञ्ज्ञायाम् ॥ (२४।०)

viṃśatitriṃśadbhyāṃ ḍvun asañjñāyām ||

25.0२५.०

कंसाट् टिठन् ॥ (२५।०)

kaṃsāṭ ṭiṭhan ||

26.0२६.०

शूर्पाद् अञ् अन्यतरस्याम् ॥ (२६।०)

śūrpād añ anyatarasyām ||

27.0२७.०

शतमानविंशतिकसहस्रवसनाद् अण् ॥ (२७।०)

śatamānaviṃśatikasahasravasanād aṇ ||

28.0२८.०

अध्यर्धपूर्वद्विगोर् लुग् असञ्ज्ञायाम् ॥ (२८।०)

adhyardhapūrvadvigor lug asañjñāyām ||

29.0२९.०

विभाषा कार्षापणसहस्राभ्याम् ॥ (२९।०)

vibhāṣā kārṣāpaṇasahasrābhyām ||

30.0३०.०

द्वित्रिपूर्वान् निष्कात् ॥ (३०।०)

dvitripūrvān niṣkāt ||

31.0३१.०

बिस्ताच् च ॥ (३१।०)

bistāc ca ||

32.0३२.०

विंशतिकात् खः ॥ (३२।०)

viṃśatikāt khaḥ ||

33.0३३.०

खार्या ईकन् ॥ (३३।०)

khāryā īkan ||

34.0३४.०

पणपादमाषशताद् यत् ॥ (३४।०)

paṇapādamāṣaśatād yat ||

35.0३५.०

शाणाद् वा ॥ (३५।०)

śāṇād vā ||

36.0३६.०

द्वित्रिपूर्वाद् अण् च ॥ (३६।०)

dvitripūrvād aṇ ca ||

37.0३७.०

तेन क्रीतम् ॥ (३७।०)

tena krītam ||

38.0३८.०

तस्य निमित्तं संयोगोत्पातौ ॥ (३८।०)

tasya nimittaṃ saṃyogotpātau ||

39.0३९.०

गोद्व्यचो ऽसङ्ख्यापरिमाणाश्वादेर् यत् ॥ (३९।०)

godvyaco 'saṅkhyāparimāṇāśvāder yat ||

40.0४०.०

पुत्राच् छ च ॥ (४०।०)

putrāc cha ca ||

41.0४१.०

सर्वभूमिपृथिवीभ्याम् अणञौ ॥ (४१।०)

sarvabhūmipṛthivībhyām aṇañau ||

42.0४२.०

तस्येश्वरः ॥ (४२।०)

tasyeśvaraḥ ||

43.0४३.०

तत्र विदित इति च ॥ (४३।०)

tatra vidita iti ca ||

44.0४४.०

लोकसर्वलोकाट् ठञ् ॥ (४४।०)

lokasarvalokāṭ ṭhañ ||

45.0४५.०

तस्य वापः ॥ (४५।०)

tasya vāpaḥ ||

46.0४६.०

पात्रात् ष्ठन् ॥ (४६।०)

pātrāt ṣṭhan ||

47.0४७.०

तद् अस्मिन् वृद्ध्यायलाभशुल्कोपदा दीयते ॥ (४७।०)

tad asmin vṛddhyāyalābhaśulkopadā dīyate ||

48.0४८.०

पूरणार्धाट् ठन् ॥ (४८।०)

pūraṇārdhāṭ ṭhan ||

49.0४९.०

भागाद् यच् च ॥ (४९।०)

bhāgād yac ca ||

50.0५०.०

तद्धरति वहत्य् आवहति भाराद् वंशादिभ्यः ॥ (५०।०)

taddharati vahaty āvahati bhārād vaṃśādibhyaḥ ||

51.0५१.०

वस्नद्रव्याभ्यां ठन्कनौ ॥ (५१।०)

vasnadravyābhyāṃ ṭhankanau ||

52.0५२.०

सम्भवत्य् अवहरति पचति ॥ (५२।०)

sambhavaty avaharati pacati ||

53.0५३.०

आढकाचितपात्रात् खो ऽन्यतरस्याम् ॥ (५३।०)

āḍhakācitapātrāt kho 'nyatarasyām ||

54.0५४.०

द्विगोः ष्ठंश् च ॥ (५४।०)

dvigoḥ ṣṭhaṃś ca ||

55.0५५.०

कुलिजाल् लुक्खौ च ॥ (५५।०)

kulijāl lukkhau ca ||

56.0५६.०

सो ऽस्य अंशवस्नभृतयः ॥ (५६।०)

so 'sya aṃśavasnabhṛtayaḥ ||

57.0५७.०

तद् अस्य परिमाणम् ॥ (५७।०)

tad asya parimāṇam ||

58.0५८.०

सङ्ख्यायाः सञ्ज्ञासङ्घसूत्राध्ययनेषु ॥ (५८।०)

saṅkhyāyāḥ sañjñāsaṅghasūtrādhyayaneṣu ||

59.0५९.०

पङ्क्तिविंशतित्रिंशच्चत्वारिंशत्पञ्चाशत्षष्टिसप्तत्यशीतिनवतिशतम् ॥ (५९।०)

paṅktiviṃśatitriṃśaccatvāriṃśatpañcāśatṣaṣṭisaptatyaśītinavatiśatam ||

60.0६०.०

पञ्चद्दशतौ वर्गे वा ॥ (६०।०)

pañcaddaśatau varge vā ||

61.0६१.०

सप्तनो ऽञ् छन्दसि ॥ (६१।०)

saptano 'ñ chandasi ||

62.0६२.०

त्रिंशच्चत्वारिंशतोर् ब्राह्मणे सञ्ज्ञायां डण् ॥ (६२।०)

triṃśaccatvāriṃśator brāhmaṇe sañjñāyāṃ ḍaṇ ||

63.0६३.०

तद् अर्हति ॥ (६३।०)

tad arhati ||

64.0६४.०

छेदादिभ्यो नित्यम् ॥ (६४।०)

chedādibhyo nityam ||

65.0६५.०

शीर्षच्छेदाद् यच् च ॥ (६५।०)

śīrṣacchedād yac ca ||

66.0६६.०

दण्डादिभ्यः ॥ (६६।०)

daṇḍādibhyaḥ ||

67.0६७.०

छन्दसि च ॥ (६७।०)

chandasi ca ||

68.0६८.०

पात्राद् घंश् च ॥ (६८।०)

pātrād ghaṃś ca ||

69.0६९.०

कडङ्करदक्षिणाच् छ च ॥ (६९।०)

kaḍaṅkaradakṣiṇāc cha ca ||

70.0७०.०

स्थालीबिलात् ॥ (७०।०)

sthālībilāt ||

71.0७१.०

यज्ञर्त्विग्भ्यां घखञौ ॥ (७१।०)

yajñartvigbhyāṃ ghakhañau ||

72.0७२.०

पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्तयति ॥ (७२।०)

pārāyaṇaturāyaṇacāndrāyaṇaṃ vartayati ||

73.0७३.०

संशयम् आपन्नः ॥ (७३।०)

saṃśayam āpannaḥ ||

74.0७४.०

योजनं गच्छति ॥ (७४।०)

yojanaṃ gacchati ||

75.0७५.०

पथः ष्कन् ॥ (७५।०)

pathaḥ ṣkan ||

76.0७६.०

पन्थो ण नित्यम् ॥ (७६।०)

pantho ṇa nityam ||

77.0७७.०

उत्तरपथेनाहृतं च ॥ (७७।०)

uttarapathenāhṛtaṃ ca ||

78.0७८.०

कालात् ॥ (७८।०)

kālāt ||

79.0७९.०

तेन निर्वृत्तम् ॥ (७९।०)

tena nirvṛttam ||

80.0८०.०

तम् अधीष्टो भृतो भूतो भावी ॥ (८०।०)

tam adhīṣṭo bhṛto bhūto bhāvī ||

81.0८१.०

मासाद् वयसि यत्खञौ ॥ (८१।०)

māsād vayasi yatkhañau ||

82.0८२.०

द्विगोर् यप् ॥ (८२।०)

dvigor yap ||

83.0८३.०

षण्मासाण् ण्यच् च ॥ (८३।०)

ṣaṇmāsāṇ ṇyac ca ||

84.0८४.०

अवयसि ठंश् च ॥ (८४।०)

avayasi ṭhaṃś ca ||

85.0८५.०

समायाः खः ॥ (८५।०)

samāyāḥ khaḥ ||

86.0८६.०

द्विगोर् वा ॥ (८६।०)

dvigor vā ||

87.0८७.०

रात्र्यहःसंवत्सराच् च ॥ (८७।०)

rātryahaḥsaṃvatsarāc ca ||

88.0८८.०

वर्षाल् लुक् च ॥ (८८।०)

varṣāl luk ca ||

89.0८९.०

चित्तवति नित्यम् ॥ (८९।०)

cittavati nityam ||

90.0९०.०

षष्टिकाः षष्टिरात्रेण पच्यन्ते ॥ (९०।०)

ṣaṣṭikāḥ ṣaṣṭirātreṇa pacyante ||

91.0९१.०

वत्सरान्ताच् छश् छन्दसि ॥ (९१।०)

vatsarāntāc chaś chandasi ||

92.0९२.०

संपरिपूर्वात् ख च ॥ (९२।०)

saṃparipūrvāt kha ca ||

93.0९३.०

तेन परिजय्यलभ्यकार्यसुकरम् ॥ (९३।०)

tena parijayyalabhyakāryasukaram ||

94.0९४.०

तद् अस्य ब्रह्मचर्यम् ॥ (९४।०)

tad asya brahmacaryam ||

95.0९५.०

तस्य च दक्षिणा यज्ञाख्येभ्यः ॥ (९५।०)

tasya ca dakṣiṇā yajñākhyebhyaḥ ||

96.0९६.०

तत्र च दीयते कार्यं भववत् ॥ (९६।०)

tatra ca dīyate kāryaṃ bhavavat ||

97.0९७.०

व्युष्टादिभ्यो ऽण् ॥ (९७।०)

vyuṣṭādibhyo 'ṇ ||

98.0९८.०

तेन यथाकथाचहस्ताभ्यां णयतौ ॥ (९८।०)

tena yathākathācahastābhyāṃ ṇayatau ||

99.0९९.०

सम्पादिनि ॥ (९९।०)

sampādini ||

100.0१००.०

कर्मवेषाद् यत् ॥ (१००।०)

karmaveṣād yat ||

101.0१०१.०

तस्मै प्रभवति संतापादिभ्यः ॥ (१०१।०)

tasmai prabhavati saṃtāpādibhyaḥ ||

102.0१०२.०

योगाद् यच् च ॥ (१०२।०)

yogād yac ca ||

103.0१०३.०

कर्मण उकञ् ॥ (१०३।०)

karmaṇa ukañ ||

104.0१०४.०

समयस् तद् अस्य प्राप्तम् ॥ (१०४।०)

samayas tad asya prāptam ||

105.0१०५.०

ऋतोरण् ॥ (१०५।०)

ṛtoraṇ ||

106.0१०६.०

छन्दसि घस् ॥ (१०६।०)

chandasi ghas ||

107.0१०७.०

कालाद् यत् ॥ (१०७।०)

kālād yat ||

108.0१०८.०

प्रकृष्टे ठञ् ॥ (१०८।०)

prakṛṣṭe ṭhañ ||

109.0१०९.०

प्रयोजनम् ॥ (१०९।०)

prayojanam ||

110.0११०.०

विशाखाषाढाद् अण् मन्थदण्डयोः ॥ (११०।०)

viśākhāṣāḍhād aṇ manthadaṇḍayoḥ ||

111.0१११.०

अनुप्रवचनादिभ्यश् छः ॥ (१११।०)

anupravacanādibhyaś chaḥ ||

112.0११२.०

समापनात् सपूर्वपदात् ॥ (११२।०)

samāpanāt sapūrvapadāt ||

113.0११३.०

ऐकागारिकट् चौरे ॥ (११३।०)

aikāgārikaṭ caure ||

114.0११४.०

आकालिकड् आद्यन्तवचने ॥ (११४।०)

ākālikaḍ ādyantavacane ||

115.0११५.०

तेन तुल्यं क्रिया चेद् वतिः ॥ (११५।०)

tena tulyaṃ kriyā ced vatiḥ ||

116.0११६.०

तत्र तस्येव ॥ (११६।०)

tatra tasyeva ||

117.0११७.०

तद् अर्हम् ॥ (११७।०)

tad arham ||

118.0११८.०

उपसर्गाच् छन्दसि धात्वर्थे ॥ (११८।०)

upasargāc chandasi dhātvarthe ||

119.0११९.०

तस्य भावस् त्वतलौ ॥ (११९।०)

tasya bhāvas tvatalau ||

120.0१२०.०

आ च त्वात् ॥ (१२०।०)

ā ca tvāt ||

121.0१२१.०

न नञ्पूर्वात् तत्पुरुषाद् अचतुरसंगतलवणवटयुधकतरसलसेभ्यः ॥ (१२१।०)

na nañpūrvāt tatpuruṣād acaturasaṃgatalavaṇavaṭayudhakatarasalasebhyaḥ ||

122.0१२२.०

पृथ्वादिभ्य इमनिज् वा ॥ (१२२।०)

pṛthvādibhya imanij vā ||

123.0१२३.०

वर्णदृढादिभ्यः ष्यञ् च ॥ (१२३।०)

varṇadṛḍhādibhyaḥ ṣyañ ca ||

124.0१२४.०

गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च ॥ (१२४।०)

guṇavacanabrāhmaṇādibhyaḥ karmaṇi ca ||

125.0१२५.०

स्तेनाद् यन् नलोपश् च ॥ (१२५।०)

stenād yan nalopaś ca ||

126.0१२६.०

सख्युर् यः ॥ (१२६।०)

sakhyur yaḥ ||

127.0१२७.०

कपिज्ञात्योर् ढक् ॥ (१२७।०)

kapijñātyor ḍhak ||

128.0१२८.०

पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् ॥ (१२८।०)

patyantapurohitādibhyo yak ||

129.0१२९.०

प्राणभृज्जातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्यो ऽञ् ॥ (१२९।०)

prāṇabhṛjjātivayovacanodgātrādibhyo 'ñ ||

130.0१३०.०

हायनान्तयुवादिभ्यो ऽण् ॥ (१३०।०)

hāyanāntayuvādibhyo 'ṇ ||

131.0१३१.०

इगन्ताच्च लघुपूर्वात् ॥ (१३१।०)

igantācca laghupūrvāt ||

132.0१३२.०

योपधाद् गुरूपोत्तमाद् वुञ् ॥ (१३२।०)

yopadhād gurūpottamād vuñ ||

133.0१३३.०

द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश् च ॥ (१३३।०)

dvandvamanojñādibhyaś ca ||

134.0१३४.०

गोत्रचरणाच्छ्लाघात्याकारतदवेतेषु ॥ (१३४।०)

gotracaraṇācchlāghātyākāratadaveteṣu ||

135.0१३५.०

होत्राभ्यश् छः ॥ (१३५।०)

hotrābhyaś chaḥ ||

136.0१३६.०

ब्रह्मणस् त्वः ॥ (१३६।०)

brahmaṇas tvaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 5, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit