अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 3, 3

11 of 32 · 176 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

उणादयो बहुलम् ॥ (१।०)

uṇādayo bahulam ||

2.0२.०

भूते ऽपि दृश्यन्ते ॥ (२।०)

bhūte 'pi dṛśyante ||

3.0३.०

भविष्यति गम्यादयः ॥ (३।०)

bhaviṣyati gamyādayaḥ ||

4.0४.०

यावत्पुरानिपातयोर् लट् ॥ (४।०)

yāvatpurānipātayor laṭ ||

5.0५.०

विभाषा कदाकर्ह्योः ॥ (५।०)

vibhāṣā kadākarhyoḥ ||

6.0६.०

किंवृत्ते लिप्सायाम् ॥ (६।०)

kiṃvṛtte lipsāyām ||

7.0७.०

लिप्स्यमानसिद्धौ च ॥ (७।०)

lipsyamānasiddhau ca ||

8.0८.०

लोडर्थलक्षणे च ॥ (८।०)

loḍarthalakṣaṇe ca ||

9.0९.०

लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके ॥ (९।०)

liṅ cordhvamauhūrtike ||

10.0१०.०

तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् ॥ (१०।०)

tumunṇvulau kriyāyāṃ kriyārthāyām ||

11.0११.०

भाववचनाश् च ॥ (११।०)

bhāvavacanāś ca ||

12.0१२.०

अण् कर्मणि च ॥ (१२।०)

aṇ karmaṇi ca ||

13.0१३.०

लृट् शेषे च ॥ (१३।०)

lṛṭ śeṣe ca ||

14.0१४.०

लृटः सद्वा ॥ (१४।०)

lṛṭaḥ sadvā ||

15.0१५.०

अनद्यतने लुट् ॥ (१५।०)

anadyatane luṭ ||

16.0१६.०

पदरुजविशस्पृशो घञ् ॥ (१६।०)

padarujaviśaspṛśo ghañ ||

17.0१७.०

सृ स्थिरे ॥ (१७।०)

sṛ sthire ||

18.0१८.०

भावे ॥ (१८।०)

bhāve ||

19.0१९.०

अकर्तरि च कारके सञ्ज्ञायाम् ॥ (१९।०)

akartari ca kārake sañjñāyām ||

20.0२०.०

परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः ॥ (२०।०)

parimāṇākhyāyāṃ sarvebhyaḥ ||

21.0२१.०

इङश् च ॥ (२१।०)

iṅaś ca ||

22.0२२.०

उपसर्गे रुवः ॥ (२२।०)

upasarge ruvaḥ ||

23.0२३.०

समि युद्रुदुवः ॥ (२३।०)

sami yudruduvaḥ ||

24.0२४.०

श्रिणीभुवो ऽनुपसर्गे ॥ (२४।०)

śriṇībhuvo 'nupasarge ||

25.0२५.०

वौ क्षुश्रुवः ॥ (२५।०)

vau kṣuśruvaḥ ||

26.0२६.०

अवोदोर् नियः ॥ (२६।०)

avodor niyaḥ ||

27.0२७.०

प्रे द्रुस्तुस्रुवः ॥ (२७।०)

pre drustusruvaḥ ||

28.0२८.०

निरभ्योः पूल्वोः ॥ (२८।०)

nirabhyoḥ pūlvoḥ ||

29.0२९.०

उन्न्योर् ग्रः ॥ (२९।०)

unnyor graḥ ||

30.0३०.०

कॄ धान्ये ॥ (३०।०)

kṝ dhānye ||

31.0३१.०

यज्ञे समि स्तुवः ॥ (३१।०)

yajñe sami stuvaḥ ||

32.0३२.०

प्रे स्त्रो ऽयज्ञे ॥ (३२।०)

pre stro 'yajñe ||

33.0३३.०

प्रथने वाव् अशब्दे ॥ (३३।०)

prathane vāv aśabde ||

34.0३४.०

छन्दोनाम्नि च ॥ (३४।०)

chandonāmni ca ||

35.0३५.०

उदि ग्रहः ॥ (३५।०)

udi grahaḥ ||

36.0३६.०

समि मुष्टौ ॥ (३६।०)

sami muṣṭau ||

37.0३७.०

परिन्योर् नीणोर् द्यूताभ्रेषयोः ॥ (३७।०)

parinyor nīṇor dyūtābhreṣayoḥ ||

38.0३८.०

पराव् अनुपात्यय इणः ॥ (३८।०)

parāv anupātyaya iṇaḥ ||

39.0३९.०

व्युपयोः शेतेः पर्याये ॥ (३९।०)

vyupayoḥ śeteḥ paryāye ||

40.0४०.०

हस्तादाने चेर् अस्तेये ॥ (४०।०)

hastādāne cer asteye ||

41.0४१.०

निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्व् आदेश् च कः ॥ (४१।०)

nivāsacitiśarīropasamādhāneṣv ādeś ca kaḥ ||

42.0४२.०

सङ्घे च अनौत्तराधर्ये ॥ (४२।०)

saṅghe ca anauttarādharye ||

43.0४३.०

कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रियाम् ॥ (४३।०)

karmavyatihāre ṇac striyām ||

44.0४४.०

अभिविधौ भावे इनुण् ॥ (४४।०)

abhividhau bhāve inuṇ ||

45.0४५.०

आक्रोशे ऽवन्योर् ग्रहः ॥ (४५।०)

ākrośe 'vanyor grahaḥ ||

46.0४६.०

प्रे लिप्सायाम् ॥ (४६।०)

pre lipsāyām ||

47.0४७.०

परौ यज्ञे ॥ (४७।०)

parau yajñe ||

48.0४८.०

नौ वृ धान्ये ॥ (४८।०)

nau vṛ dhānye ||

49.0४९.०

उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः ॥ (४९।०)

udi śrayatiyautipūdruvaḥ ||

50.0५०.०

विभाषाङि रुप्लुवोः ॥ (५०।०)

vibhāṣāṅi rupluvoḥ ||

51.0५१.०

अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे ॥ (५१।०)

ave graho varṣapratibandhe ||

52.0५२.०

प्रे वणिजाम् ॥ (५२।०)

pre vaṇijām ||

53.0५३.०

रश्मौ च ॥ (५३।०)

raśmau ca ||

54.0५४.०

वृणोतेर् आच्छादने ॥ (५४।०)

vṛṇoter ācchādane ||

55.0५५.०

परौ भुवो ऽवज्ञाने ॥ (५५।०)

parau bhuvo 'vajñāne ||

56.0५६.०

एर् अच् ॥ (५६।०)

er ac ||

57.0५७.०

ॠदोर् अप् ॥ (५७।०)

ṝdor ap ||

58.0५८.०

ग्रहवृदृनिश्चिगमश् च ॥ (५८।०)

grahavṛdṛniścigamaś ca ||

59.0५९.०

उपसर्गे ऽदः ॥ (५९।०)

upasarge 'daḥ ||

60.0६०.०

नौ ण च ॥ (६०।०)

nau ṇa ca ||

61.0६१.०

व्यधजपोर् अनुपसर्गे ॥ (६१।०)

vyadhajapor anupasarge ||

62.0६२.०

स्वनहसोर् वा ॥ (६२।०)

svanahasor vā ||

63.0६३.०

यमः समुपनिविषु च ॥ (६३।०)

yamaḥ samupaniviṣu ca ||

64.0६४.०

नौ गदनदपठस्वनः ॥ (६४।०)

nau gadanadapaṭhasvanaḥ ||

65.0६५.०

क्वणो वीणायां च ॥ (६५।०)

kvaṇo vīṇāyāṃ ca ||

66.0६६.०

नित्यं पणः परिमाणे ॥ (६६।०)

nityaṃ paṇaḥ parimāṇe ||

67.0६७.०

मदो ऽनुपसर्गे ॥ (६७।०)

mado 'nupasarge ||

68.0६८.०

प्रमदसंमदौ हर्षे ॥ (६८।०)

pramadasaṃmadau harṣe ||

69.0६९.०

समुदोर् अजः पशुषु ॥ (६९।०)

samudor ajaḥ paśuṣu ||

70.0७०.०

अक्षेषु ग्लहः ॥ (७०।०)

akṣeṣu glahaḥ ||

71.0७१.०

प्रजने सर्तेः ॥ (७१।०)

prajane sarteḥ ||

72.0७२.०

ह्वः सम्प्रसारणं च न्यभ्युपविषु ॥ (७२।०)

hvaḥ samprasāraṇaṃ ca nyabhyupaviṣu ||

73.0७३.०

आङि युद्धे ॥ (७३।०)

āṅi yuddhe ||

74.0७४.०

निपानम् आहावः ॥ (७४।०)

nipānam āhāvaḥ ||

75.0७५.०

भावे ऽनुपसर्गस्य ॥ (७५।०)

bhāve 'nupasargasya ||

76.0७६.०

हनश् च वधः ॥ (७६।०)

hanaś ca vadhaḥ ||

77.0७७.०

मूर्तौ घनः ॥ (७७।०)

mūrtau ghanaḥ ||

78.0७८.०

अन्तर्घनो देशे ॥ (७८।०)

antarghano deśe ||

79.0७९.०

अगारैकदेशे प्रघणप्रघाणौ च ॥ (७९।०)

agāraikadeśe praghaṇapraghāṇau ca ||

80.0८०.०

उद्घनो ऽत्याधानम् ॥ (८०।०)

udghano 'tyādhānam ||

81.0८१.०

अपघनो ऽङ्गम् ॥ (८१।०)

apaghano 'ṅgam ||

82.0८२.०

करणे ऽयोविद्रुषु ॥ (८२।०)

karaṇe 'yovidruṣu ||

83.0८३.०

स्तम्बे क च ॥ (८३।०)

stambe ka ca ||

84.0८४.०

परौ घः ॥ (८४।०)

parau ghaḥ ||

85.0८५.०

उपघ्न आश्रये ॥ (८५।०)

upaghna āśraye ||

86.0८६.०

सङ्घोद्घौ गणप्रशंसयोः ॥ (८६।०)

saṅghodghau gaṇapraśaṃsayoḥ ||

87.0८७.०

निघो निमितम् ॥ (८७।०)

nigho nimitam ||

88.0८८.०

ड्वितः क्त्रिः ॥ (८८।०)

ḍvitaḥ ktriḥ ||

89.0८९.०

ट्वितो ऽथुच् ॥ (८९।०)

ṭvito 'thuc ||

90.0९०.०

यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् ॥ (९०।०)

yajayācayatavicchapraccharakṣo naṅ ||

91.0९१.०

स्वपो नन् ॥ (९१।०)

svapo nan ||

92.0९२.०

उपसर्गे घोः किः ॥ (९२।०)

upasarge ghoḥ kiḥ ||

93.0९३.०

कर्मण्य् अधिकरणे च ॥ (९३।०)

karmaṇy adhikaraṇe ca ||

94.0९४.०

स्त्रियां क्तिन् ॥ (९४।०)

striyāṃ ktin ||

95.0९५.०

स्थागापापचो भावे ॥ (९५।०)

sthāgāpāpaco bhāve ||

96.0९६.०

मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा उदात्तः ॥ (९६।०)

mantre vṛṣeṣapacamanavidabhūvīrā udāttaḥ ||

97.0९७.०

ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश् च ॥ (९७।०)

ūtiyūtijūtisātihetikīrtayaś ca ||

98.0९८.०

व्रजयजोर् भावे क्यप् ॥ (९८।०)

vrajayajor bhāve kyap ||

99.0९९.०

सञ्ज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः ॥ (९९।०)

sañjñāyāṃ samajaniṣadanipatamanavidaṣuñśīṅbhṛñiṇaḥ ||

100.0१००.०

कृञः श च ॥ (१००।०)

kṛñaḥ śa ca ||

101.0१०१.०

इच्छा ॥ (१०१।०)

icchā ||

102.0१०२.०

अ प्रत्ययात् ॥ (१०२।०)

a pratyayāt ||

103.0१०३.०

गुरोश् च हलः ॥ (१०३।०)

guroś ca halaḥ ||

104.0१०४.०

षिद्भिदादिभ्यो ऽङ् ॥ (१०४।०)

ṣidbhidādibhyo 'ṅ ||

105.0१०५.०

चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्चश् च ॥ (१०५।०)

cintipūjikathikumbicarcaś ca ||

106.0१०६.०

आतश् चोपसर्गे ॥ (१०६।०)

ātaś copasarge ||

107.0१०७.०

ण्यासश्रन्थो युच् ॥ (१०७।०)

ṇyāsaśrantho yuc ||

108.0१०८.०

रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम् ॥ (१०८।०)

rogākhyāyāṃ ṇvul bahulam ||

109.0१०९.०

सञ्ज्ञायाम् ॥ (१०९।०)

sañjñāyām ||

110.0११०.०

विभाषाख्यानपरिप्रश्नयोर् इञ् च ॥ (११०।०)

vibhāṣākhyānaparipraśnayor iñ ca ||

111.0१११.०

पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु ण्वुच् ॥ (१११।०)

paryāyārharṇotpattiṣu ṇvuc ||

112.0११२.०

आक्रोशे नञ्य् अनिः ॥ (११२।०)

ākrośe nañy aniḥ ||

113.0११३.०

कृत्यल्युटो बहुलम् ॥ (११३।०)

kṛtyalyuṭo bahulam ||

114.0११४.०

नपुंसके भावे क्तः ॥ (११४।०)

napuṃsake bhāve ktaḥ ||

115.0११५.०

ल्युट् च ॥ (११५।०)

lyuṭ ca ||

116.0११६.०

कर्मणि च येन संस्पर्शात् कर्तुः शरीरसुखम् ॥ (११६।०)

karmaṇi ca yena saṃsparśāt kartuḥ śarīrasukham ||

117.0११७.०

करणाधिकरणयोश् च ॥ (११७।०)

karaṇādhikaraṇayoś ca ||

118.0११८.०

पुंसि सञ्ज्ञायां घः प्रायेण ॥ (११८।०)

puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa ||

119.0११९.०

गोचरसंचरवहव्रजव्यजापणनिगमाश् च ॥ (११९।०)

gocarasaṃcaravahavrajavyajāpaṇanigamāś ca ||

120.0१२०.०

अवे तॄस्त्रोर् घञ् ॥ (१२०।०)

ave tṝstror ghañ ||

121.0१२१.०

हलश् च ॥ (१२१।०)

halaś ca ||

122.0१२२.०

अध्यायन्यायोद्यावसंहाराधारावयाश् च ॥ (१२२।०)

adhyāyanyāyodyāvasaṃhārādhārāvayāś ca ||

123.0१२३.०

उदङ्को ऽनुदके ॥ (१२३।०)

udaṅko 'nudake ||

124.0१२४.०

जालम् आनायः ॥ (१२४।०)

jālam ānāyaḥ ||

125.0१२५.०

खनो घ च ॥ (१२५।०)

khano gha ca ||

126.0१२६.०

ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् ॥ (१२६।०)

īṣadduḥsuṣu kṛcchrākṛcchrārtheṣu khal ||

127.0१२७.०

कर्तृकर्मणोश् च भूकृञोः ॥ (१२७।०)

kartṛkarmaṇoś ca bhūkṛñoḥ ||

128.0१२८.०

आतो युच् ॥ (१२८।०)

āto yuc ||

129.0१२९.०

छन्दसि गत्यर्थेभ्यः ॥ (१२९।०)

chandasi gatyarthebhyaḥ ||

130.0१३०.०

अन्येभ्यो ऽपि दृश्यते ॥ (१३०।०)

anyebhyo 'pi dṛśyate ||

131.0१३१.०

वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद् वा ॥ (१३१।०)

vartamānasāmīpye vartamānavad vā ||

132.0१३२.०

आशंसायां भूतवच् च ॥ (१३२।०)

āśaṃsāyāṃ bhūtavac ca ||

133.0१३३.०

क्षिप्रवचने लृट् ॥ (१३३।०)

kṣipravacane lṛṭ ||

134.0१३४.०

आशंसावचने लिङ् ॥ (१३४।०)

āśaṃsāvacane liṅ ||

135.0१३५.०

न अनद्यतनवत् क्रियाप्रबन्धसामीप्ययोः ॥ (१३५।०)

na anadyatanavat kriyāprabandhasāmīpyayoḥ ||

136.0१३६.०

भविष्यति मर्यादावचने ऽवरस्मिन् ॥ (१३६।०)

bhaviṣyati maryādāvacane 'varasmin ||

137.0१३७.०

कालविभागे च अनहोरात्राणाम् ॥ (१३७।०)

kālavibhāge ca anahorātrāṇām ||

138.0१३८.०

परस्मिन् विभाषा ॥ (१३८।०)

parasmin vibhāṣā ||

139.0१३९.०

लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ ॥ (१३९।०)

liṅnimitte lṛṅ kriyātipattau ||

140.0१४०.०

भूते च ॥ (१४०।०)

bhūte ca ||

141.0१४१.०

वोताप्योः ॥ (१४१।०)

votāpyoḥ ||

142.0१४२.०

गर्हायां लड् अपिजात्वोः ॥ (१४२।०)

garhāyāṃ laḍ apijātvoḥ ||

143.0१४३.०

विभाषा कथमि लिङ् च ॥ (१४३।०)

vibhāṣā kathami liṅ ca ||

144.0१४४.०

किंवृत्ते लिङ्लृटौ ॥ (१४४।०)

kiṃvṛtte liṅlṛṭau ||

145.0१४५.०

अनवकॢप्त्यमर्षयोर् अकिंवृत्ते ऽपि ॥ (१४५।०)

anavakḷptyamarṣayor akiṃvṛtte 'pi ||

146.0१४६.०

किंकिलास्त्यर्थेषु लृट् ॥ (१४६।०)

kiṃkilāstyartheṣu lṛṭ ||

147.0१४७.०

जातुयदोर् लिङ् ॥ (१४७।०)

jātuyador liṅ ||

148.0१४८.०

यच्चयत्रयोः ॥ (१४८।०)

yaccayatrayoḥ ||

149.0१४९.०

गर्हायां च ॥ (१४९।०)

garhāyāṃ ca ||

150.0१५०.०

चित्रीकरणे च ॥ (१५०।०)

citrīkaraṇe ca ||

151.0१५१.०

शेषे लृडयदौ ॥ (१५१।०)

śeṣe lṛḍayadau ||

152.0१५२.०

उताप्योः समर्थयोर् लिङ् ॥ (१५२।०)

utāpyoḥ samarthayor liṅ ||

153.0१५३.०

कामप्रवेदने ऽकच्चिति ॥ (१५३।०)

kāmapravedane 'kacciti ||

154.0१५४.०

सम्भावने ऽलम् इति चेत् सिद्धाप्रयोगे ॥ (१५४।०)

sambhāvane 'lam iti cet siddhāprayoge ||

155.0१५५.०

विभाषा धातौ सम्भावनवचने ऽयदि ॥ (१५५।०)

vibhāṣā dhātau sambhāvanavacane 'yadi ||

156.0१५६.०

हेतुहेतुमतोर् लिङ् ॥ (१५६।०)

hetuhetumator liṅ ||

157.0१५७.०

इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ ॥ (१५७।०)

icchārtheṣu liṅloṭau ||

158.0१५८.०

समानकर्तृकेषु तुमुन् ॥ (१५८।०)

samānakartṛkeṣu tumun ||

159.0१५९.०

लिङ् च ॥ (१५९।०)

liṅ ca ||

160.0१६०.०

इच्छार्थेभ्यो विभाषा वर्तमाने ॥ (१६०।०)

icchārthebhyo vibhāṣā vartamāne ||

161.0१६१.०

विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् ॥ (१६१।०)

vidhinimantraṇāmantraṇādhīṣṭasaṃpraśnaprārthaneṣu liṅ ||

162.0१६२.०

लोट् च ॥ (१६२।०)

loṭ ca ||

163.0१६३.०

प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश् च ॥ (१६३।०)

praiṣātisargaprāptakāleṣu kṛtyāś ca ||

164.0१६४.०

लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके ॥ (१६४।०)

liṅ cordhvamauhūrtike ||

165.0१६५.०

स्मे लोट् ॥ (१६५।०)

sme loṭ ||

166.0१६६.०

अधीष्टे च ॥ (१६६।०)

adhīṣṭe ca ||

167.0१६७.०

कालसमयवेलासु तुमुन् ॥ (१६७।०)

kālasamayavelāsu tumun ||

168.0१६८.०

लिङ् यदि ॥ (१६८।०)

liṅ yadi ||

169.0१६९.०

अर्हे कृत्यतृचश् च ॥ (१६९।०)

arhe kṛtyatṛcaś ca ||

170.0१७०.०

आवश्यकाधमर्ण्ययोर् णिनिः ॥ (१७०।०)

āvaśyakādhamarṇyayor ṇiniḥ ||

171.0१७१.०

कृत्याश् च ॥ (१७१।०)

kṛtyāś ca ||

172.0१७२.०

शकि लिङ् च ॥ (१७२।०)

śaki liṅ ca ||

173.0१७३.०

आशिषि लिङ्लोटौ ॥ (१७३।०)

āśiṣi liṅloṭau ||

174.0१७४.०

क्तिच्क्तौ च सञ्ज्ञायाम् ॥ (१७४।०)

kticktau ca sañjñāyām ||

175.0१७५.०

माङि लुङ् ॥ (१७५।०)

māṅi luṅ ||

176.0१७६.०

स्मोत्तरे लङ् च ॥ (१७६।०)

smottare laṅ ca ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 3, 3

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit