अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 6, 4

24 of 32 · 175 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

अङ्गस्य ॥ (१।०)

aṅgasya ||

2.0२.०

हलः ॥ (२।०)

halaḥ ||

3.0३.०

नामि ॥ (३।०)

nāmi ||

4.0४.०

न तिसृचतसृ ॥ (४।०)

na tisṛcatasṛ ||

5.0५.०

छन्दस्य् उभयथा ॥ (५।०)

chandasy ubhayathā ||

6.0६.०

नृ च ॥ (६।०)

nṛ ca ||

7.0७.०

नोपधायाः ॥ (७।०)

nopadhāyāḥ ||

8.0८.०

सर्वनामस्थाने च असम्बुद्धौ ॥ (८।०)

sarvanāmasthāne ca asambuddhau ||

9.0९.०

वा षपूर्वस्य निगमे ॥ (९।०)

vā ṣapūrvasya nigame ||

10.0१०.०

सान्तमहतः संयोगस्य ॥ (१०।०)

sāntamahataḥ saṃyogasya ||

11.0११.०

अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् ॥ (११।०)

aptṛntṛcsvasṛnaptṛneṣṭṛtvaṣṭṛkṣattṛhotṛpotṛpraśāstṝṇām ||

12.0१२.०

इन्हन्पूषार्यम्णां शौ ॥ (१२।०)

inhanpūṣāryamṇāṃ śau ||

13.0१३.०

सौ च ॥ (१३।०)

sau ca ||

14.0१४.०

अत्वसन्तस्य च अधातोः ॥ (१४।०)

atvasantasya ca adhātoḥ ||

15.0१५.०

अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति ॥ (१५।०)

anunāsikasya kvijhaloḥ kṅiti ||

16.0१६.०

अज्झनगमां सनि ॥ (१६।०)

ajjhanagamāṃ sani ||

17.0१७.०

तनोतेर् विभाषा ॥ (१७।०)

tanoter vibhāṣā ||

18.0१८.०

क्रमश् च क्त्वि ॥ (१८।०)

kramaś ca ktvi ||

19.0१९.०

छ्वोः शूड् अनुनासिके च ॥ (१९।०)

chvoḥ śūḍ anunāsike ca ||

20.0२०.०

ज्वरत्वरस्रिव्यविमवाम् उपधायाश् च ॥ (२०।०)

jvaratvarasrivyavimavām upadhāyāś ca ||

21.0२१.०

राल् लोपः ॥ (२१।०)

rāl lopaḥ ||

22.0२२.०

असिद्धवद् अत्रा भात् ॥ (२२।०)

asiddhavad atrā bhāt ||

23.0२३.०

श्नान् नलोपः ॥ (२३।०)

śnān nalopaḥ ||

24.0२४.०

अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति ॥ (२४।०)

aniditāṃ hala upadhāyāḥ kṅiti ||

25.0२५.०

दंशसञ्जस्वञ्जाम् शपि ॥ (२५।०)

daṃśasañjasvañjām śapi ||

26.0२६.०

रञ्जेश् च ॥ (२६।०)

rañjeś ca ||

27.0२७.०

घञि च भावकरणयोः ॥ (२७।०)

ghañi ca bhāvakaraṇayoḥ ||

28.0२८.०

स्यदो जवे ॥ (२८।०)

syado jave ||

29.0२९.०

अवोदैधौद्मप्रश्रथहिमश्रथाः ॥ (२९।०)

avodaidhaudmapraśrathahimaśrathāḥ ||

30.0३०.०

न अञ्चेः पूजायाम् ॥ (३०।०)

na añceḥ pūjāyām ||

31.0३१.०

क्त्वि स्कन्दिस्यन्दोः ॥ (३१।०)

ktvi skandisyandoḥ ||

32.0३२.०

जान्तनशां विभाषा ॥ (३२।०)

jāntanaśāṃ vibhāṣā ||

33.0३३.०

भञ्जेश् च चिणि ॥ (३३।०)

bhañjeś ca ciṇi ||

34.0३४.०

शास इद् अङ्हलोः ॥ (३४।०)

śāsa id aṅhaloḥ ||

35.0३५.०

शा हौ ॥ (३५।०)

śā hau ||

36.0३६.०

हन्तेर्जः ॥ (३६।०)

hanterjaḥ ||

37.0३७.०

अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम् अनुनासिकलोपो झलि क्ङिति ॥ (३७।०)

anudāttopadeśavanatitanotyādīnām anunāsikalopo jhali kṅiti ||

38.0३८.०

वा ल्यपि ॥ (३८।०)

vā lyapi ||

39.0३९.०

न क्तिचि दीर्घश् च ॥ (३९।०)

na ktici dīrghaś ca ||

40.0४०.०

गमः क्वौ ॥ (४०।०)

gamaḥ kvau ||

41.0४१.०

विड्वनोर् अनुनासिकस्य आत् ॥ (४१।०)

viḍvanor anunāsikasya āt ||

42.0४२.०

जनसनखनां सन्झलोः ॥ (४२।०)

janasanakhanāṃ sanjhaloḥ ||

43.0४३.०

ये विभाषा ॥ (४३।०)

ye vibhāṣā ||

44.0४४.०

तनोतेर् यकि ॥ (४४।०)

tanoter yaki ||

45.0४५.०

सनः क्तिचि लोपश् च अस्य अन्यतरस्याम् ॥ (४५।०)

sanaḥ ktici lopaś ca asya anyatarasyām ||

46.0४६.०

आर्धधातुके ॥ (४६।०)

ārdhadhātuke ||

47.0४७.०

भ्रस्जो रोपधयो रम् अन्यतरस्याम् ॥ (४७।०)

bhrasjo ropadhayo ram anyatarasyām ||

48.0४८.०

अतो लोपः ॥ (४८।०)

ato lopaḥ ||

49.0४९.०

यस्य हलः ॥ (४९।०)

yasya halaḥ ||

50.0५०.०

क्यस्य विभाषा ॥ (५०।०)

kyasya vibhāṣā ||

51.0५१.०

णेर् अनिटि ॥ (५१।०)

ṇer aniṭi ||

52.0५२.०

निष्ठायां सेटि ॥ (५२।०)

niṣṭhāyāṃ seṭi ||

53.0५३.०

जनिता मन्त्रे ॥ (५३।०)

janitā mantre ||

54.0५४.०

शमिता यज्ञे ॥ (५४।०)

śamitā yajñe ||

55.0५५.०

अय् आमन्ताल्वाय्येत्न्विष्णुषु ॥ (५५।०)

ay āmantālvāyyetnviṣṇuṣu ||

56.0५६.०

ल्यपि लघुपूर्वात् ॥ (५६।०)

lyapi laghupūrvāt ||

57.0५७.०

विभाषापः ॥ (५७।०)

vibhāṣāpaḥ ||

58.0५८.०

युप्लुवोर् दीर्घश् छन्दसि ॥ (५८।०)

yupluvor dīrghaś chandasi ||

59.0५९.०

क्षियः ॥ (५९।०)

kṣiyaḥ ||

60.0६०.०

निष्ठायाम् अण्यदर्थे ॥ (६०।०)

niṣṭhāyām aṇyadarthe ||

61.0६१.०

वाक्रोशदैन्ययोः ॥ (६१।०)

vākrośadainyayoḥ ||

62.0६२.०

स्यसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्मणोर् उपदेशे ऽज्झनग्रहदृशां वा चिण्वद् इट् च ॥ (६२।०)

syasicsīyuṭtāsiṣu bhāvakarmaṇor upadeśe 'jjhanagrahadṛśāṃ vā ciṇvad iṭ ca ||

63.0६३.०

दीङो युड् अचि क्ङिति ॥ (६३।०)

dīṅo yuḍ aci kṅiti ||

64.0६४.०

आतो लोप इटि च ॥ (६४।०)

āto lopa iṭi ca ||

65.0६५.०

ईद्यति ॥ (६५।०)

īdyati ||

66.0६६.०

घुमास्थागापाजहातिसां हलि ॥ (६६।०)

ghumāsthāgāpājahātisāṃ hali ||

67.0६७.०

एर् लिङि ॥ (६७।०)

er liṅi ||

68.0६८.०

वा ऽन्यस्य संयोगादेः ॥ (६८।०)

vā 'nyasya saṃyogādeḥ ||

69.0६९.०

न ल्यपि ॥ (६९।०)

na lyapi ||

70.0७०.०

मयतेर् इद् अन्यतरस्याम् ॥ (७०।०)

mayater id anyatarasyām ||

71.0७१.०

लुङ्लङ्लृङ्क्ष्व् अडुदात्तः ॥ (७१।०)

luṅlaṅlṛṅkṣv aḍudāttaḥ ||

72.0७२.०

आड् अजादीनाम् ॥ (७२।०)

āḍ ajādīnām ||

73.0७३.०

छन्दस्य् अपि दृश्यते ॥ (७३।०)

chandasy api dṛśyate ||

74.0७४.०

न माङ्योगे ॥ (७४।०)

na māṅyoge ||

75.0७५.०

बहुलं छन्दस्य् अमाङ्योगे ऽपि ॥ (७५।०)

bahulaṃ chandasy amāṅyoge 'pi ||

76.0७६.०

इरयो रे ॥ (७६।०)

irayo re ||

77.0७७.०

अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोर् इयङुवङौ ॥ (७७।०)

aci śnudhātubhruvāṃ yvor iyaṅuvaṅau ||

78.0७८.०

अभ्यासस्य असवर्णे ॥ (७८।०)

abhyāsasya asavarṇe ||

79.0७९.०

स्त्रियाः ॥ (७९।०)

striyāḥ ||

80.0८०.०

वा ऽंशसोः ॥ (८०।०)

vā 'ṃśasoḥ ||

81.0८१.०

इणो यण् ॥ (८१।०)

iṇo yaṇ ||

82.0८२.०

एर् अनेकाचो ऽसंयोगपूर्वस्य ॥ (८२।०)

er anekāco 'saṃyogapūrvasya ||

83.0८३.०

ओः सुपि ॥ (८३।०)

oḥ supi ||

84.0८४.०

वर्षाभ्वश् च ॥ (८४।०)

varṣābhvaś ca ||

85.0८५.०

न भूसुधियोः ॥ (८५।०)

na bhūsudhiyoḥ ||

86.0८६.०

छन्दस्य् उभयथा ॥ (८६।०)

chandasy ubhayathā ||

87.0८७.०

हुश्नुवोः सार्वधातुके ॥ (८७।०)

huśnuvoḥ sārvadhātuke ||

88.0८८.०

भुवो वुग् लुङ्लिटोः ॥ (८८।०)

bhuvo vug luṅliṭoḥ ||

89.0८९.०

ऊद् उपधाया गोहः ॥ (८९।०)

ūd upadhāyā gohaḥ ||

90.0९०.०

दोषो णौ ॥ (९०।०)

doṣo ṇau ||

91.0९१.०

वा चित्तविरागे ॥ (९१।०)

vā cittavirāge ||

92.0९२.०

मितां ह्रस्वः ॥ (९२।०)

mitāṃ hrasvaḥ ||

93.0९३.०

चिण्णमुलोर् दीर्घो ऽन्यतरस्याम् ॥ (९३।०)

ciṇṇamulor dīrgho 'nyatarasyām ||

94.0९४.०

खचि ह्रस्वः ॥ (९४।०)

khaci hrasvaḥ ||

95.0९५.०

ह्लादो निष्ठायाम् ॥ (९५।०)

hlādo niṣṭhāyām ||

96.0९६.०

छादेर् घे ऽद्व्युपसर्गस्य ॥ (९६।०)

chāder ghe 'dvyupasargasya ||

97.0९७.०

इस्मन्त्रन्क्विषु च ॥ (९७।०)

ismantrankviṣu ca ||

98.0९८.०

गमहनजनखनघसां लोपः क्ङित्य् अनङि ॥ (९८।०)

gamahanajanakhanaghasāṃ lopaḥ kṅity anaṅi ||

99.0९९.०

तनिपत्योश् छन्दसि ॥ (९९।०)

tanipatyoś chandasi ||

100.0१००.०

घसिभसोर् हलि च ॥ (१००।०)

ghasibhasor hali ca ||

101.0१०१.०

हुझल्भ्यो हेर् धिः ॥ (१०१।०)

hujhalbhyo her dhiḥ ||

102.0१०२.०

श्रुशृणुपॄकृवृभ्यश् छन्दसि ॥ (१०२।०)

śruśṛṇupṝkṛvṛbhyaś chandasi ||

103.0१०३.०

अङितश् च ॥ (१०३।०)

aṅitaś ca ||

104.0१०४.०

चिणो लुक् ॥ (१०४।०)

ciṇo luk ||

105.0१०५.०

अतो हेः ॥ (१०५।०)

ato heḥ ||

106.0१०६.०

उतश् च प्रत्ययाद् असंयोगपूर्वात् ॥ (१०६।०)

utaś ca pratyayād asaṃyogapūrvāt ||

107.0१०७.०

लोपश् च अस्य अन्यतरस्यां म्वोः ॥ (१०७।०)

lopaś ca asya anyatarasyāṃ mvoḥ ||

108.0१०८.०

नित्यं करोतेः ॥ (१०८।०)

nityaṃ karoteḥ ||

109.0१०९.०

ये च ॥ (१०९।०)

ye ca ||

110.0११०.०

अत उत् सार्वधातुके ॥ (११०।०)

ata ut sārvadhātuke ||

111.0१११.०

श्नसोर् अल्लोपः ॥ (१११।०)

śnasor allopaḥ ||

112.0११२.०

श्नाभ्यस्तयोर् आतः ॥ (११२।०)

śnābhyastayor ātaḥ ||

113.0११३.०

ई हल्य् अघोः ॥ (११३।०)

ī haly aghoḥ ||

114.0११४.०

इद् दरिद्रस्य ॥ (११४।०)

id daridrasya ||

115.0११५.०

भियो ऽन्यतरस्याम् ॥ (११५।०)

bhiyo 'nyatarasyām ||

116.0११६.०

जहातेश् च ॥ (११६।०)

jahāteś ca ||

117.0११७.०

आ च हौ ॥ (११७।०)

ā ca hau ||

118.0११८.०

लोपो यि ॥ (११८।०)

lopo yi ||

119.0११९.०

घ्वसोर् एद्धाव् अभ्यासलोपश् च ॥ (११९।०)

ghvasor eddhāv abhyāsalopaś ca ||

120.0१२०.०

अत एकहल्मध्ये ऽनादेशादेर् लिटि ॥ (१२०।०)

ata ekahalmadhye 'nādeśāder liṭi ||

121.0१२१.०

थलि च सेटि ॥ (१२१।०)

thali ca seṭi ||

122.0१२२.०

तॄफलभजत्रपश् च ॥ (१२२।०)

tṝphalabhajatrapaś ca ||

123.0१२३.०

राधो हिंसायाम् ॥ (१२३।०)

rādho hiṃsāyām ||

124.0१२४.०

वा जॄभ्रमुत्रसाम् ॥ (१२४।०)

vā jṝbhramutrasām ||

125.0१२५.०

फणां च सप्तानाम् ॥ (१२५।०)

phaṇāṃ ca saptānām ||

126.0१२६.०

न शसददवादिगुणानाम् ॥ (१२६।०)

na śasadadavādiguṇānām ||

127.0१२७.०

अर्वणस् त्र् असाव् अनञः ॥ (१२७।०)

arvaṇas tr asāv anañaḥ ||

128.0१२८.०

मघवा बहुलम् ॥ (१२८।०)

maghavā bahulam ||

129.0१२९.०

भस्य ॥ (१२९।०)

bhasya ||

130.0१३०.०

पादः पत् ॥ (१३०।०)

pādaḥ pat ||

131.0१३१.०

वसोः सम्प्रसारणं ॥ (१३१।०)

vasoḥ samprasāraṇaṃ ||

132.0१३२.०

वाह ऊट् ॥ (१३२।०)

vāha ūṭ ||

133.0१३३.०

श्वयुवमघोनाम् अतद्धिते ॥ (१३३।०)

śvayuvamaghonām ataddhite ||

134.0१३४.०

अल्लोपो ऽनः ॥ (१३४।०)

allopo 'naḥ ||

135.0१३५.०

षपूर्वहन्धृतराज्ञाम् अणि ॥ (१३५।०)

ṣapūrvahandhṛtarājñām aṇi ||

136.0१३६.०

विभाषा ङिश्योः ॥ (१३६।०)

vibhāṣā ṅiśyoḥ ||

137.0१३७.०

न संयोगाद् वमन्तात् ॥ (१३७।०)

na saṃyogād vamantāt ||

138.0१३८.०

अचः ॥ (१३८।०)

acaḥ ||

139.0१३९.०

उद ईत् ॥ (१३९।०)

uda īt ||

140.0१४०.०

आतो धातोः ॥ (१४०।०)

āto dhātoḥ ||

141.0१४१.०

मन्त्रेष्व् आङ्य् आदेर् आत्मनः ॥ (१४१।०)

mantreṣv āṅy āder ātmanaḥ ||

142.0१४२.०

ति विंशतेर् डिति ॥ (१४२।०)

ti viṃśater ḍiti ||

143.0१४३.०

टेः ॥ (१४३।०)

ṭeḥ ||

144.0१४४.०

नस् तद्धिते ॥ (१४४।०)

nas taddhite ||

145.0१४५.०

अह्नष् टखोर् एव ॥ (१४५।०)

ahnaṣ ṭakhor eva ||

146.0१४६.०

ओर् गुणः ॥ (१४६।०)

or guṇaḥ ||

147.0१४७.०

ढे लोपो ऽकद्र्वाः ॥ (१४७।०)

ḍhe lopo 'kadrvāḥ ||

148.0१४८.०

यस्येति च ॥ (१४८।०)

yasyeti ca ||

149.0१४९.०

सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधायाः ॥ (१४९।०)

sūryatiṣyāgastyamatsyānāṃ ya upadhāyāḥ ||

150.0१५०.०

हलस् तद्धितस्य ॥ (१५०।०)

halas taddhitasya ||

151.0१५१.०

आपत्यस्य च तद्धिते ऽनाति ॥ (१५१।०)

āpatyasya ca taddhite 'nāti ||

152.0१५२.०

क्यच्व्योश् च ॥ (१५२।०)

kyacvyoś ca ||

153.0१५३.०

बिल्वकादिभ्यश् छस्य लुक् ॥ (१५३।०)

bilvakādibhyaś chasya luk ||

154.0१५४.०

तुर् इष्ठेमेयस्सु ॥ (१५४।०)

tur iṣṭhemeyassu ||

155.0१५५.०

टेः ॥ (१५५।०)

ṭeḥ ||

156.0१५६.०

स्थूलदूरयुवह्रस्वक्षिप्रक्षुद्राणां यणादि परं पूर्वस्य च गुणः ॥ (१५६।०)

sthūladūrayuvahrasvakṣiprakṣudrāṇāṃ yaṇādi paraṃ pūrvasya ca guṇaḥ ||

157.0१५७.०

प्रियस्थिरस्फिरोरुबहुलगुरुवृद्धतृप्रदीर्घवृन्दारकाणां प्रस्थस्फवर्बंहिगर्वर्षित्रब्द्राघिवृन्दाः ॥ (१५७।०)

priyasthirasphirorubahulaguruvṛddhatṛpradīrghavṛndārakāṇāṃ prasthasphavarbaṃhigarvarṣitrabdrāghivṛndāḥ ||

158.0१५८.०

बहोर् लोपो भू च बहोः ॥ (१५८।०)

bahor lopo bhū ca bahoḥ ||

159.0१५९.०

इष्ठस्य यिट् च ॥ (१५९।०)

iṣṭhasya yiṭ ca ||

160.0१६०.०

ज्याद् आद् ईयसः ॥ (१६०।०)

jyād ād īyasaḥ ||

161.0१६१.०

र ऋतो हलादेर् लघोः ॥ (१६१।०)

ra ṛto halāder laghoḥ ||

162.0१६२.०

विभाषर्जोश् छन्दसि ॥ (१६२।०)

vibhāṣarjoś chandasi ||

163.0१६३.०

प्रकृत्यैकाच् ॥ (१६३।०)

prakṛtyaikāc ||

164.0१६४.०

इन् अण्यनपत्ये ॥ (१६४।०)

in aṇyanapatye ||

165.0१६५.०

गाथिविदथिकेशिगणिपणिनश् च ॥ (१६५।०)

gāthividathikeśigaṇipaṇinaś ca ||

166.0१६६.०

संयोगादिश् च ॥ (१६६।०)

saṃyogādiś ca ||

167.0१६७.०

अन् ॥ (१६७।०)

an ||

168.0१६८.०

ये च अभावकर्मणोः ॥ (१६८।०)

ye ca abhāvakarmaṇoḥ ||

169.0१६९.०

आत्माध्वानौ खे ॥ (१६९।०)

ātmādhvānau khe ||

170.0१७०.०

न मपूर्वो ऽपत्ये ऽवर्मणः ॥ (१७०।०)

na mapūrvo 'patye 'varmaṇaḥ ||

171.0१७१.०

ब्राह्मो ऽजातौ ॥ (१७१।०)

brāhmo 'jātau ||

172.0१७२.०

कार्मस् ताच्छील्ये ॥ (१७२।०)

kārmas tācchīlye ||

173.0१७३.०

औक्षम् अनपत्ये ॥ (१७३।०)

aukṣam anapatye ||

174.0१७४.०

दाण्डिनायनहास्तिनायनाथर्वणिकजैह्माशिनेयवासिनायनिभ्रौणहत्यधैवत्यसारवैक्ष्वाकमैत्रेयहिरण्मयानि ॥ (१७४।०)

dāṇḍināyanahāstināyanātharvaṇikajaihmāśineyavāsināyanibhrauṇahatyadhaivatyasāravaikṣvākamaitreyahiraṇmayāni ||

175.0१७५.०

ऋत्व्यवास्त्व्यवास्त्वमाध्वीहिरण्ययानि छन्दसि ॥ (१७५।०)

ṛtvyavāstvyavāstvamādhvīhiraṇyayāni chandasi ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 6, 4

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit