अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 6, 3

23 of 32 · 139 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

अलुग् उत्तरपदे ॥ (१।०)

alug uttarapade ||

2.0२.०

पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः ॥ (२।०)

pañcamyāḥ stokādibhyaḥ ||

3.0३.०

ओजःसहोऽम्भस्तमसस् तृतीयायाः ॥ (३।०)

ojaḥsaho'mbhastamasas tṛtīyāyāḥ ||

4.0४.०

मनसः सञ्ज्ञायाम् ॥ (४।०)

manasaḥ sañjñāyām ||

5.0५.०

आज्ञायिनि च ॥ (५।०)

ājñāyini ca ||

6.0६.०

आत्मनश् च पूरणे ॥ (६।०)

ātmanaś ca pūraṇe ||

7.0७.०

वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः ॥ (७।०)

vaiyākaraṇākhyāyāṃ caturthyāḥ ||

8.0८.०

परस्य च ॥ (८।०)

parasya ca ||

9.0९.०

हलदन्तात् सप्तम्याः सञ्ज्ञायाम् ॥ (९।०)

haladantāt saptamyāḥ sañjñāyām ||

10.0१०.०

कारनाम्नि च प्राचां हलादौ ॥ (१०।०)

kāranāmni ca prācāṃ halādau ||

11.0११.०

मध्याद् गुरौ ॥ (११।०)

madhyād gurau ||

12.0१२.०

अमूर्धमस्तकात् स्वाङ्गाद् अकामे ॥ (१२।०)

amūrdhamastakāt svāṅgād akāme ||

13.0१३.०

बन्धे च विभाषा ॥ (१३।०)

bandhe ca vibhāṣā ||

14.0१४.०

तत्पुरुषे कृति बहुलम् ॥ (१४।०)

tatpuruṣe kṛti bahulam ||

15.0१५.०

प्रावृट्शरत्कालदिवां जे ॥ (१५।०)

prāvṛṭśaratkāladivāṃ je ||

16.0१६.०

विभाषा वर्षक्षरशरवरात् ॥ (१६।०)

vibhāṣā varṣakṣaraśaravarāt ||

17.0१७.०

घकालतनेषु कालनाम्नः ॥ (१७।०)

ghakālataneṣu kālanāmnaḥ ||

18.0१८.०

शयवासवासिष्व् अकालात् ॥ (१८।०)

śayavāsavāsiṣv akālāt ||

19.0१९.०

नेन्सिद्धबध्नातिषु च ॥ (१९।०)

nensiddhabadhnātiṣu ca ||

20.0२०.०

स्थे च भाषायाम् ॥ (२०।०)

sthe ca bhāṣāyām ||

21.0२१.०

षष्ठ्या आक्रोशे ॥ (२१।०)

ṣaṣṭhyā ākrośe ||

22.0२२.०

पुत्रे ऽन्यतरस्याम् ॥ (२२।०)

putre 'nyatarasyām ||

23.0२३.०

ऋतो विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः ॥ (२३।०)

ṛto vidyāyonisambandhebhyaḥ ||

24.0२४.०

विभाषा स्वसृपत्योः ॥ (२४।०)

vibhāṣā svasṛpatyoḥ ||

25.0२५.०

आनङ् ऋतो द्वन्द्वे ॥ (२५।०)

ānaṅ ṛto dvandve ||

26.0२६.०

देवताद्वन्द्वे च ॥ (२६।०)

devatādvandve ca ||

27.0२७.०

ईदग्नेः सोमवरुणयोः ॥ (२७।०)

īdagneḥ somavaruṇayoḥ ||

28.0२८.०

इद् वृद्धौ ॥ (२८।०)

id vṛddhau ||

29.0२९.०

दिवो द्यावा ॥ (२९।०)

divo dyāvā ||

30.0३०.०

दिवसश् च पृथिव्याम् ॥ (३०।०)

divasaś ca pṛthivyām ||

31.0३१.०

उषासोषसः ॥ (३१।०)

uṣāsoṣasaḥ ||

32.0३२.०

मातरपितराव् उदीचाम् ॥ (३२।०)

mātarapitarāv udīcām ||

33.0३३.०

पितरामातरा च छन्दसि ॥ (३३।०)

pitarāmātarā ca chandasi ||

34.0३४.०

स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियाम् अपूरणीप्रियादिषु ॥ (३४।०)

striyāḥ puṃvadbhāṣitapuṃskādanūṅ samānādhikaraṇe striyām apūraṇīpriyādiṣu ||

35.0३५.०

तसिलादिष्व् आ कृत्वसुचः ॥ (३५।०)

tasilādiṣv ā kṛtvasucaḥ ||

36.0३६.०

क्यङ्मानिनोश् च ॥ (३६।०)

kyaṅmāninoś ca ||

37.0३७.०

न कोपधायाः ॥ (३७।०)

na kopadhāyāḥ ||

38.0३८.०

सञ्ज्ञापूरण्योश् च ॥ (३८।०)

sañjñāpūraṇyoś ca ||

39.0३९.०

वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्य अरक्तविकारे ॥ (३९।०)

vṛddhinimittasya ca taddhitasya araktavikāre ||

40.0४०.०

स्वाङ्गाच्चेतो ऽमानिनि ॥ (४०।०)

svāṅgācceto 'mānini ||

41.0४१.०

जातेश् च ॥ (४१।०)

jāteś ca ||

42.0४२.०

पुंवत् कर्मधारयजातीयदेशीयेषु ॥ (४२।०)

puṃvat karmadhārayajātīyadeśīyeṣu ||

43.0४३.०

घरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु ङ्यो ऽनेकाचो ह्रस्वः ॥ (४३।०)

gharūpakalpacelaḍbruvagotramatahateṣu ṅyo 'nekāco hrasvaḥ ||

44.0४४.०

नद्याः शेषस्य अन्यतरस्याम् ॥ (४४।०)

nadyāḥ śeṣasya anyatarasyām ||

45.0४५.०

उगितश् च ॥ (४५।०)

ugitaś ca ||

46.0४६.०

आन् महतः समानाधिकरणजातीययोः ॥ (४६।०)

ān mahataḥ samānādhikaraṇajātīyayoḥ ||

47.0४७.०

द्व्यष्टनः सङ्ख्यायाम् अबहुव्रीह्यशीत्योः ॥ (४७।०)

dvyaṣṭanaḥ saṅkhyāyām abahuvrīhyaśītyoḥ ||

48.0४८.०

त्रेस् त्रयः ॥ (४८।०)

tres trayaḥ ||

49.0४९.०

विभाषा चत्वारिंशत्प्रभृतौ सर्वेषाम् ॥ (४९।०)

vibhāṣā catvāriṃśatprabhṛtau sarveṣām ||

50.0५०.०

हृदयस्य हृल्लेखयदण्लासेषु ॥ (५०।०)

hṛdayasya hṛllekhayadaṇlāseṣu ||

51.0५१.०

वा शोकष्यञ्रोगेषु ॥ (५१।०)

vā śokaṣyañrogeṣu ||

52.0५२.०

पादस्य पद् आज्यातिगोपहतेषु ॥ (५२।०)

pādasya pad ājyātigopahateṣu ||

53.0५३.०

पद् यत्य् अतदर्थे ॥ (५३।०)

pad yaty atadarthe ||

54.0५४.०

हिमकाषिहतिषु च ॥ (५४।०)

himakāṣihatiṣu ca ||

55.0५५.०

ऋचः शे ॥ (५५।०)

ṛcaḥ śe ||

56.0५६.०

वा घोषमिश्रशब्देषु ॥ (५६।०)

vā ghoṣamiśraśabdeṣu ||

57.0५७.०

उदकस्योदः सञ्ज्ञायाम् ॥ (५७।०)

udakasyodaḥ sañjñāyām ||

58.0५८.०

पेषम्वासवाहनधिषु च ॥ (५८।०)

peṣamvāsavāhanadhiṣu ca ||

59.0५९.०

एकहलादौ पूरयितव्ये ऽन्यतरस्याम् ॥ (५९।०)

ekahalādau pūrayitavye 'nyatarasyām ||

60.0६०.०

मन्थौदनसक्तुबिन्दुवज्रभारहारवीवधगाहेषु च ॥ (६०।०)

manthaudanasaktubinduvajrabhārahāravīvadhagāheṣu ca ||

61.0६१.०

इको ह्रस्वो ऽङ्यो गालवस्य ॥ (६१।०)

iko hrasvo 'ṅyo gālavasya ||

62.0६२.०

एक तद्धिते च ॥ (६२।०)

eka taddhite ca ||

63.0६३.०

ङ्यापोः सञ्ज्ञाछन्दसोर् बहुलम् ॥ (६३।०)

ṅyāpoḥ sañjñāchandasor bahulam ||

64.0६४.०

त्वे च ॥ (६४।०)

tve ca ||

65.0६५.०

इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु ॥ (६५।०)

iṣṭakeṣīkāmālānāṃ citatūlabhāriṣu ||

66.0६६.०

खित्य् अनव्ययस्य ॥ (६६।०)

khity anavyayasya ||

67.0६७.०

अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम् ॥ (६७।०)

arurdviṣadajantasya mum ||

68.0६८.०

इच एकाचो ऽम्प्रत्ययवच् च ॥ (६८।०)

ica ekāco 'mpratyayavac ca ||

69.0६९.०

वाचंयमपुरन्दरौ च ॥ (६९।०)

vācaṃyamapurandarau ca ||

70.0७०.०

कारे सत्यागदस्य ॥ (७०।०)

kāre satyāgadasya ||

71.0७१.०

श्येनतिलस्य पाते ञे ॥ (७१।०)

śyenatilasya pāte ñe ||

72.0७२.०

रात्रेः कृति विभाषा ॥ (७२।०)

rātreḥ kṛti vibhāṣā ||

73.0७३.०

नलोपो नञः ॥ (७३।०)

nalopo nañaḥ ||

74.0७४.०

तस्मान् नुड् अचि ॥ (७४।०)

tasmān nuḍ aci ||

75.0७५.०

नभ्राण्नपान्नवेदानासत्यानमुचिनकुलनखनपुंसकनक्षत्रनक्रनाकेषु प्रकृत्या ॥ (७५।०)

nabhrāṇnapānnavedānāsatyānamucinakulanakhanapuṃsakanakṣatranakranākeṣu prakṛtyā ||

76.0७६.०

एकादिश् चैकस्य चादुक् ॥ (७६।०)

ekādiś caikasya cāduk ||

77.0७७.०

नगो ऽप्राणिष्व् अन्यतरस्याम् ॥ (७७।०)

nago 'prāṇiṣv anyatarasyām ||

78.0७८.०

सहस्य सः सञ्ज्ञायाम् ॥ (७८।०)

sahasya saḥ sañjñāyām ||

79.0७९.०

ग्रन्थान्ताधिके च ॥ (७९।०)

granthāntādhike ca ||

80.0८०.०

द्वितीये च अनुपाख्ये ॥ (८०।०)

dvitīye ca anupākhye ||

81.0८१.०

अव्ययीभावे चाकाले ॥ (८१।०)

avyayībhāve cākāle ||

82.0८२.०

वोपसर्जनस्य ॥ (८२।०)

vopasarjanasya ||

83.0८३.०

प्रकृत्या आशिष्य् अगोवत्सहलेषु ॥ (८३।०)

prakṛtyā āśiṣy agovatsahaleṣu ||

84.0८४.०

समानस्य छन्दस्य् अमूर्धप्रभृत्युदर्केषु ॥ (८४।०)

samānasya chandasy amūrdhaprabhṛtyudarkeṣu ||

85.0८५.०

ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनामगोत्ररूपस्थानवर्णवयोवचनबन्धुषु ॥ (८५।०)

jyotirjanapadarātrinābhināmagotrarūpasthānavarṇavayovacanabandhuṣu ||

86.0८६.०

चरणे ब्रह्मचारिणि ॥ (८६।०)

caraṇe brahmacāriṇi ||

87.0८७.०

तीर्थे ये ॥ (८७।०)

tīrthe ye ||

88.0८८.०

विभाषोदरे ॥ (८८।०)

vibhāṣodare ||

89.0८९.०

दृग्दृशवतुषु ॥ (८९।०)

dṛgdṛśavatuṣu ||

90.0९०.०

इदंकिमोर् ईश्की ॥ (९०।०)

idaṃkimor īśkī ||

91.0९१.०

आ सर्वनाम्नः ॥ (९१।०)

ā sarvanāmnaḥ ||

92.0९२.०

विष्वग्देवयोश् च टेर् अद्र्यञ्चतौ वप्रत्यये ॥ (९२।०)

viṣvagdevayoś ca ṭer adryañcatau vapratyaye ||

93.0९३.०

समः समि ॥ (९३।०)

samaḥ sami ||

94.0९४.०

तिरसस् तिर्य् अलोपे ॥ (९४।०)

tirasas tiry alope ||

95.0९५.०

सहस्य सध्रिः ॥ (९५।०)

sahasya sadhriḥ ||

96.0९६.०

सध मादस्थयोश् छन्दसि ॥ (९६।०)

sadha mādasthayoś chandasi ||

97.0९७.०

द्व्यन्तरुपसर्गेभ्यो ऽप ईत् ॥ (९७।०)

dvyantarupasargebhyo 'pa īt ||

98.0९८.०

ऊद् अनोर् देशे ॥ (९८।०)

ūd anor deśe ||

99.0९९.०

अषष्ठ्यतृतीयास्थस्य अन्यस्य दुग् आशीराशास्थास्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु ॥ (९९।०)

aṣaṣṭhyatṛtīyāsthasya anyasya dug āśīrāśāsthāsthitotsukotikārakarāgaccheṣu ||

100.0१००.०

अर्थे विभाषा ॥ (१००।०)

arthe vibhāṣā ||

101.0१०१.०

कोः कत् तत्पुरुषे ऽचि ॥ (१०१।०)

koḥ kat tatpuruṣe 'ci ||

102.0१०२.०

रथवदयोश् च ॥ (१०२।०)

rathavadayoś ca ||

103.0१०३.०

तृणे च जातौ ॥ (१०३।०)

tṛṇe ca jātau ||

104.0१०४.०

का पथ्यक्षयोः ॥ (१०४।०)

kā pathyakṣayoḥ ||

105.0१०५.०

ईषदर्थे च ॥ (१०५।०)

īṣadarthe ca ||

106.0१०६.०

विभाषा पुरुषे ॥ (१०६।०)

vibhāṣā puruṣe ||

107.0१०७.०

कवञ् चोष्णे ॥ (१०७।०)

kavañ coṣṇe ||

108.0१०८.०

पथि च छन्दसि ॥ (१०८।०)

pathi ca chandasi ||

109.0१०९.०

पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् ॥ (१०९।०)

pṛṣodarādīni yathopadiṣṭam ||

110.0११०.०

सङ्ख्याविसायपूर्वस्य अह्नस्य अहन् अन्यतरस्यां ङौ ॥ (११०।०)

saṅkhyāvisāyapūrvasya ahnasya ahan anyatarasyāṃ ṅau ||

111.0१११.०

ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घो ऽणः ॥ (१११।०)

ḍhralope pūrvasya dīrgho 'ṇaḥ ||

112.0११२.०

सहिवहोर् ओद् अवर्णस्य ॥ (११२।०)

sahivahor od avarṇasya ||

113.0११३.०

साढ्यै साढ्वा साढेति निगमे ॥ (११३।०)

sāḍhyai sāḍhvā sāḍheti nigame ||

114.0११४.०

संहितायाम् ॥ (११४।०)

saṃhitāyām ||

115.0११५.०

कर्णे लक्षणस्य अविष्टाष्टपञ्चमणिभिन्नच्छिन्नच्छिद्रस्रुवस्वस्तिकस्य ॥ (११५।०)

karṇe lakṣaṇasya aviṣṭāṣṭapañcamaṇibhinnacchinnacchidrasruvasvastikasya ||

116.0११६.०

नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु क्वौ ॥ (११६।०)

nahivṛtivṛṣivyadhirucisahitaniṣu kvau ||

117.0११७.०

वनगिर्योः संज्ञायां कोटरकिंशुलकादीनाम् ॥ (११७।०)

vanagiryoḥ saṃjñāyāṃ koṭarakiṃśulakādīnām ||

118.0११८.०

वले ॥ (११८।०)

vale ||

119.0११९.०

मतौ बह्वचो ऽनजिरादीनाम् ॥ (११९।०)

matau bahvaco 'najirādīnām ||

120.0१२०.०

शरादीनाम् च ॥ (१२०।०)

śarādīnām ca ||

121.0१२१.०

इको वहे ऽपीलोः ॥ (१२१।०)

iko vahe 'pīloḥ ||

122.0१२२.०

उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ॥ (१२२।०)

upasargasya ghañyamanuṣye bahulam ||

123.0१२३.०

इकः काशे ॥ (१२३।०)

ikaḥ kāśe ||

124.0१२४.०

दस् ति ॥ (१२४।०)

das ti ||

125.0१२५.०

अष्टनः सञ्ज्ञायाम् ॥ (१२५।०)

aṣṭanaḥ sañjñāyām ||

126.0१२६.०

छन्दसि च ॥ (१२६।०)

chandasi ca ||

127.0१२७.०

चितेः कपि ॥ (१२७।०)

citeḥ kapi ||

128.0१२८.०

विश्वस्य वसुराटोः ॥ (१२८।०)

viśvasya vasurāṭoḥ ||

129.0१२९.०

नरे सञ्ज्ञायाम् ॥ (१२९।०)

nare sañjñāyām ||

130.0१३०.०

मित्रे चर्षौ ॥ (१३०।०)

mitre carṣau ||

131.0१३१.०

मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रियविश्वदेव्यस्य मतौ ॥ (१३१।०)

mantre somāśvendriyaviśvadevyasya matau ||

132.0१३२.०

ओषधेश् च विभक्ताव् अप्रथमायाम् ॥ (१३२।०)

oṣadheś ca vibhaktāv aprathamāyām ||

133.0१३३.०

ऋचि तुनुघमक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम् ॥ (१३३।०)

ṛci tunughamakṣutaṅkutroruṣyāṇām ||

134.0१३४.०

इकः सुञि ॥ (१३४।०)

ikaḥ suñi ||

135.0१३५.०

द्व्यचो ऽतस्तिङः ॥ (१३५।०)

dvyaco 'tastiṅaḥ ||

136.0१३६.०

निपातस्य च ॥ (१३६।०)

nipātasya ca ||

137.0१३७.०

अन्येषाम् अपि दृश्यते ॥ (१३७।०)

anyeṣām api dṛśyate ||

138.0१३८.०

चौ ॥ (१३८।०)

cau ||

139.0१३९.०

सम्प्रसारणस्य ॥ (१३९।०)

samprasāraṇasya ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 6, 3

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit