अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 3, 1

9 of 32 · 150 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

प्रत्ययः ॥ (१।०)

pratyayaḥ ||

2.0२.०

परश् च ॥ (२।०)

paraś ca ||

3.0३.०

आद्युदात्तश् च ॥ (३।०)

ādyudāttaś ca ||

4.0४.०

अनुदात्तौ सुप्पितौ ॥ (४।०)

anudāttau suppitau ||

5.0५.०

गुप्तिज्किद्भ्यः सन् ॥ (५।०)

guptijkidbhyaḥ san ||

6.0६.०

मान्बधदान्शान्भ्यो दीर्घश् च अभ्यासस्य ॥ (६।०)

mānbadhadānśānbhyo dīrghaś ca abhyāsasya ||

7.0७.०

धातोः कर्मणः समानकर्तृकाद् इच्छायां वा ॥ (७।०)

dhātoḥ karmaṇaḥ samānakartṛkād icchāyāṃ vā ||

8.0८.०

सुप आत्मनः क्यच् ॥ (८।०)

supa ātmanaḥ kyac ||

9.0९.०

काम्यच् च ॥ (९।०)

kāmyac ca ||

10.0१०.०

उपमानाद् आचारे ॥ (१०।०)

upamānād ācāre ||

11.0११.०

कर्तुः क्यङ् सलोपश् च ॥ (११।०)

kartuḥ kyaṅ salopaś ca ||

12.0१२.०

भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर् लोपश् च हलः ॥ (१२।०)

bhṛśādibhyo bhuvyacver lopaś ca halaḥ ||

13.0१३.०

लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् ॥ (१३।०)

lohitādiḍājbhyaḥ kyaṣ ||

14.0१४.०

कष्टाय क्रमणे ॥ (१४।०)

kaṣṭāya kramaṇe ||

15.0१५.०

कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः ॥ (१५।०)

karmaṇo romanthatapobhyāṃ varticaroḥ ||

16.0१६.०

बाष्पोष्मभ्याम् उद्वमने ॥ (१६।०)

bāṣpoṣmabhyām udvamane ||

17.0१७.०

शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे ॥ (१७।०)

śabdavairakalahābhrakaṇvameghebhyaḥ karaṇe ||

18.0१८.०

सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम् ॥ (१८।०)

sukhādibhyaḥ kartṛvedanāyām ||

19.0१९.०

नमोवरिवश्चित्रङः क्यच् ॥ (१९।०)

namovarivaścitraṅaḥ kyac ||

20.0२०.०

पुच्छभाण्डचीवरान् णिङ् ॥ (२०।०)

pucchabhāṇḍacīvarān ṇiṅ ||

21.0२१.०

मुण्डमिश्रश्लक्ष्णलवणव्रतवस्त्रहलकलकृततूस्तेभ्यो णिच् ॥ (२१।०)

muṇḍamiśraślakṣṇalavaṇavratavastrahalakalakṛtatūstebhyo ṇic ||

22.0२२.०

धातोर् एकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् ॥ (२२।०)

dhātor ekāco halādeḥ kriyāsamabhihāre yaṅ ||

23.0२३.०

नित्यं कौटिल्ये गतौ ॥ (२३।०)

nityaṃ kauṭilye gatau ||

24.0२४.०

लुपसदचरजपजभदहदशगॄभ्यो भावगर्हायाम् ॥ (२४।०)

lupasadacarajapajabhadahadaśagṝbhyo bhāvagarhāyām ||

25.0२५.०

सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् ॥ (२५।०)

satyāpapāśarūpavīṇātūlaślokasenālomatvacavarmavarṇacūrṇacurādibhyo ṇic ||

26.0२६.०

हेतुमति च ॥ (२६।०)

hetumati ca ||

27.0२७.०

कण्ड्वादिभ्यो यक् ॥ (२७।०)

kaṇḍvādibhyo yak ||

28.0२८.०

गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः ॥ (२८।०)

gupūdhūpavicchipaṇipanibhya āyaḥ ||

29.0२९.०

ऋतेर् ईयङ् ॥ (२९।०)

ṛter īyaṅ ||

30.0३०.०

कमेर् णिङ् ॥ (३०।०)

kamer ṇiṅ ||

31.0३१.०

आयादय आर्धधातुके वा ॥ (३१।०)

āyādaya ārdhadhātuke vā ||

32.0३२.०

सनाद्यन्ता धातवः ॥ (३२।०)

sanādyantā dhātavaḥ ||

33.0३३.०

स्यतासी लृलुटोः ॥ (३३।०)

syatāsī lṛluṭoḥ ||

34.0३४.०

सिब्बहुलं लेटि ॥ (३४।०)

sibbahulaṃ leṭi ||

35.0३५.०

कास्प्रत्ययाद् आम् अमन्त्रे लिटि ॥ (३५।०)

kāspratyayād ām amantre liṭi ||

36.0३६.०

इजादेश् च गुरुमतो ऽनृच्छः ॥ (३६।०)

ijādeś ca gurumato 'nṛcchaḥ ||

37.0३७.०

दयायासश् च ॥ (३७।०)

dayāyāsaś ca ||

38.0३८.०

उषविदजागृभ्यो ऽन्यतरस्याम् ॥ (३८।०)

uṣavidajāgṛbhyo 'nyatarasyām ||

39.0३९.०

भीह्रीभृहुवां श्लुवच् च ॥ (३९।०)

bhīhrībhṛhuvāṃ śluvac ca ||

40.0४०.०

कृञ् च अनुप्रयुज्यते लिटि ॥ (४०।०)

kṛñ ca anuprayujyate liṭi ||

41.0४१.०

विदांकुर्वन्त्व् इत्य् अन्यतरस्याम् ॥ (४१।०)

vidāṃkurvantv ity anyatarasyām ||

42.0४२.०

अभ्युत्सादयांप्रजनयाम्चिकयांरमयामकः पावयाम्क्रियाद् विदामक्रन्न् इति छन्दसि ॥ (४२।०)

abhyutsādayāṃprajanayāmcikayāṃramayāmakaḥ pāvayāmkriyād vidāmakrann iti chandasi ||

43.0४३.०

च्लि लुङि ॥ (४३।०)

cli luṅi ||

44.0४४.०

च्लेः सिच् ॥ (४४।०)

cleḥ sic ||

45.0४५.०

शल इगुपधाद् अनिटः क्षः ॥ (४५।०)

śala igupadhād aniṭaḥ kṣaḥ ||

46.0४६.०

श्लिष आलिङ्गने ॥ (४६।०)

śliṣa āliṅgane ||

47.0४७.०

न दृशः ॥ (४७।०)

na dṛśaḥ ||

48.0४८.०

णिश्रिद्रुस्रुभ्यः कर्तरि चङ् ॥ (४८।०)

ṇiśridrusrubhyaḥ kartari caṅ ||

49.0४९.०

विभाषा धेट्श्व्योः ॥ (४९।०)

vibhāṣā dheṭśvyoḥ ||

50.0५०.०

गुपेश् छन्दसि ॥ (५०।०)

gupeś chandasi ||

51.0५१.०

नोनयतिध्वनयत्येलयत्यर्दयतिभ्यः ॥ (५१।०)

nonayatidhvanayatyelayatyardayatibhyaḥ ||

52.0५२.०

अस्यतिवक्तिख्यातिभ्यो ऽङ् ॥ (५२।०)

asyativaktikhyātibhyo 'ṅ ||

53.0५३.०

लिपिसिचिह्वश् च ॥ (५३।०)

lipisicihvaś ca ||

54.0५४.०

आत्मनेपदेष्व् अन्यतरस्याम् ॥ (५४।०)

ātmanepadeṣv anyatarasyām ||

55.0५५.०

पुषादिद्युताद्य्ᄆदितः परस्मैपदेषु ॥ (५५।०)

puṣādidyutādyᄆditaḥ parasmaipadeṣu ||

56.0५६.०

सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश् च ॥ (५६।०)

sartiśāstyartibhyaś ca ||

57.0५७.०

इरितो वा ॥ (५७।०)

irito vā ||

58.0५८.०

जॄस्तन्भुम्रुचुम्लुचुग्रुचुग्लुचुग्लुञ्चुश्विभ्यश् च ॥ (५८।०)

jṝstanbhumrucumlucugrucuglucugluñcuśvibhyaś ca ||

59.0५९.०

कृमृदृरुहिभ्यश् छन्दसि ॥ (५९।०)

kṛmṛdṛruhibhyaś chandasi ||

60.0६०.०

चिण् ते पदः ॥ (६०।०)

ciṇ te padaḥ ||

61.0६१.०

दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्यो ऽन्यतरस्याम् ॥ (६१।०)

dīpajanabudhapūritāyipyāyibhyo 'nyatarasyām ||

62.0६२.०

अचः कर्मकर्तरि ॥ (६२।०)

acaḥ karmakartari ||

63.0६३.०

दुहश् च ॥ (६३।०)

duhaś ca ||

64.0६४.०

न रुधः ॥ (६४।०)

na rudhaḥ ||

65.0६५.०

तपो ऽनुतापे च ॥ (६५।०)

tapo 'nutāpe ca ||

66.0६६.०

चिण् भावकर्मणोः ॥ (६६।०)

ciṇ bhāvakarmaṇoḥ ||

67.0६७.०

सार्वधातुके यक् ॥ (६७।०)

sārvadhātuke yak ||

68.0६८.०

कर्तरि शप् ॥ (६८।०)

kartari śap ||

69.0६९.०

दिवादिभ्यः श्यन् ॥ (६९।०)

divādibhyaḥ śyan ||

70.0७०.०

वा भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्रुटिलषः ॥ (७०।०)

vā bhrāśabhlāśabhramukramuklamutrasitruṭilaṣaḥ ||

71.0७१.०

यसो ऽनुपसर्गात् ॥ (७१।०)

yaso 'nupasargāt ||

72.0७२.०

संयसश् च ॥ (७२।०)

saṃyasaś ca ||

73.0७३.०

स्वादिभ्यः श्नुः ॥ (७३।०)

svādibhyaḥ śnuḥ ||

74.0७४.०

श्रुवः शृ च ॥ (७४।०)

śruvaḥ śṛ ca ||

75.0७५.०

अक्षो ऽन्यतरस्याम् ॥ (७५।०)

akṣo 'nyatarasyām ||

76.0७६.०

तनूकरणे तक्षः ॥ (७६।०)

tanūkaraṇe takṣaḥ ||

77.0७७.०

तुदादिभ्यः शः ॥ (७७।०)

tudādibhyaḥ śaḥ ||

78.0७८.०

रुधादिभ्यः श्नम् ॥ (७८।०)

rudhādibhyaḥ śnam ||

79.0७९.०

तनादिकृञ्भ्यः उः ॥ (७९।०)

tanādikṛñbhyaḥ uḥ ||

80.0८०.०

धिन्विकृण्व्योर् अ च ॥ (८०।०)

dhinvikṛṇvyor a ca ||

81.0८१.०

क्र्यादिभ्यः श्ना ॥ (८१।०)

kryādibhyaḥ śnā ||

82.0८२.०

स्तम्भुस्तुम्भुस्कम्भुस्कुम्भुस्कुञ्भ्यः श्नुश् च ॥ (८२।०)

stambhustumbhuskambhuskumbhuskuñbhyaḥ śnuś ca ||

83.0८३.०

हलः श्नः शानज्झौ ॥ (८३।०)

halaḥ śnaḥ śānajjhau ||

84.0८४.०

छन्दसि शायज् अपि ॥ (८४।०)

chandasi śāyaj api ||

85.0८५.०

व्यत्ययो बहुलम् ॥ (८५।०)

vyatyayo bahulam ||

86.0८६.०

लिङ्य् आशिष्य् अङ् ॥ (८६।०)

liṅy āśiṣy aṅ ||

87.0८७.०

कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः ॥ (८७।०)

karmavat karmaṇā tulyakriyaḥ ||

88.0८८.०

तपस् तपःकर्मकस्यैव ॥ (८८।०)

tapas tapaḥkarmakasyaiva ||

89.0८९.०

न दुहस्नुनमां यक्चिणौ ॥ (८९।०)

na duhasnunamāṃ yakciṇau ||

90.0९०.०

कुषिरजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदं च ॥ (९०।०)

kuṣirajoḥ prācāṃ śyan parasmaipadaṃ ca ||

91.0९१.०

धातोः ॥ (९१।०)

dhātoḥ ||

92.0९२.०

तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ॥ (९२।०)

tatropapadaṃ saptamīstham ||

93.0९३.०

कृद् अतिङ् ॥ (९३।०)

kṛd atiṅ ||

94.0९४.०

वा ऽसरूपो ऽस्त्रियाम् ॥ (९४।०)

vā 'sarūpo 'striyām ||

95.0९५.०

कृत्याः प्राङ् ण्वुलः ॥ (९५।०)

kṛtyāḥ prāṅ ṇvulaḥ ||

96.0९६.०

तव्यत्तव्यानीयरः ॥ (९६।०)

tavyattavyānīyaraḥ ||

97.0९७.०

अचो यत् ॥ (९७।०)

aco yat ||

98.0९८.०

पोर् अदुपधात् ॥ (९८।०)

por adupadhāt ||

99.0९९.०

शकिसहोश् च ॥ (९९।०)

śakisahoś ca ||

100.0१००.०

गदमदचरयमश् च अनुपसर्गे ॥ (१००।०)

gadamadacarayamaś ca anupasarge ||

101.0१०१.०

अवद्यपण्यवर्या गर्ह्यपणितव्यानिरोधेषु ॥ (१०१।०)

avadyapaṇyavaryā garhyapaṇitavyānirodheṣu ||

102.0१०२.०

वह्यं करणम् ॥ (१०२।०)

vahyaṃ karaṇam ||

103.0१०३.०

अर्यः स्वामिवैश्ययोः ॥ (१०३।०)

aryaḥ svāmivaiśyayoḥ ||

104.0१०४.०

उपसर्या काल्या प्रजने ॥ (१०४।०)

upasaryā kālyā prajane ||

105.0१०५.०

अजर्यं संगतम् ॥ (१०५।०)

ajaryaṃ saṃgatam ||

106.0१०६.०

वदः सुपि क्यप् च ॥ (१०६।०)

vadaḥ supi kyap ca ||

107.0१०७.०

भुवो भावे ॥ (१०७।०)

bhuvo bhāve ||

108.0१०८.०

हनस् त च ॥ (१०८।०)

hanas ta ca ||

109.0१०९.०

एतिस्तुशास्वृदृजुषः क्यप् ॥ (१०९।०)

etistuśāsvṛdṛjuṣaḥ kyap ||

110.0११०.०

ऋदुपधाच् च अकॢपिचृतेः ॥ (११०।०)

ṛdupadhāc ca akḷpicṛteḥ ||

111.0१११.०

ई च खनः ॥ (१११।०)

ī ca khanaḥ ||

112.0११२.०

भृञो ऽसञ्ज्ञायाम् ॥ (११२।०)

bhṛño 'sañjñāyām ||

113.0११३.०

मृजेर् विभाषा ॥ (११३।०)

mṛjer vibhāṣā ||

114.0११४.०

राजसूयसूर्यमृषोद्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याव्यथ्याः ॥ (११४।०)

rājasūyasūryamṛṣodyarucyakupyakṛṣṭapacyāvyathyāḥ ||

115.0११५.०

भिद्योद्ध्यौ नदे ॥ (११५।०)

bhidyoddhyau nade ||

116.0११६.०

पुष्यसिध्यौ नक्षत्रे ॥ (११६।०)

puṣyasidhyau nakṣatre ||

117.0११७.०

विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु ॥ (११७।०)

vipūyavinīyajityā muñjakalkahaliṣu ||

118.0११८.०

प्रत्यपिभ्यां ग्रहेश् छन्दसि ॥ (११८।०)

pratyapibhyāṃ graheś chandasi ||

119.0११९.०

पदास्वैरिबाह्यापक्ष्येषु च ॥ (११९।०)

padāsvairibāhyāpakṣyeṣu ca ||

120.0१२०.०

विभाषा कृवृषोः ॥ (१२०।०)

vibhāṣā kṛvṛṣoḥ ||

121.0१२१.०

युग्यं च पत्रे ॥ (१२१।०)

yugyaṃ ca patre ||

122.0१२२.०

अमावस्यद् अन्यतरस्याम् ॥ (१२२।०)

amāvasyad anyatarasyām ||

123.0१२३.०

छन्दसि निष्टर्क्यदेवहूयप्रणीयोन्नीयोच्छिष्यमर्यस्तर्याध्वर्यखन्यखान्यदेवयज्यापृच्छ्यप्रतिषीव्यब्रह्मवाद्यभाव्यस्ताव्योपचाय्यपृडानि ॥ (१२३।०)

chandasi niṣṭarkyadevahūyapraṇīyonnīyocchiṣyamaryastaryādhvaryakhanyakhānyadevayajyāpṛcchyapratiṣīvyabrahmavādyabhāvyastāvyopacāyyapṛḍāni ||

124.0१२४.०

ऋहलोर् ण्यत् ॥ (१२४।०)

ṛhalor ṇyat ||

125.0१२५.०

ओर् आवश्यके ॥ (१२५।०)

or āvaśyake ||

126.0१२६.०

आसुयुवपिरपिलपित्रपिचमश् च ॥ (१२६।०)

āsuyuvapirapilapitrapicamaś ca ||

127.0१२७.०

आनाय्यो ऽनित्ये ॥ (१२७।०)

ānāyyo 'nitye ||

128.0१२८.०

प्रणाय्यो ऽसम्मतौ ॥ (१२८।०)

praṇāyyo 'sammatau ||

129.0१२९.०

पाय्यसांनाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामिधेनीषु ॥ (१२९।०)

pāyyasāṃnāyyanikāyyadhāyyā mānahavirnivāsasāmidhenīṣu ||

130.0१३०.०

क्रतौ कुण्डपाय्यसंचाय्यौ ॥ (१३०।०)

kratau kuṇḍapāyyasaṃcāyyau ||

131.0१३१.०

अग्नौ परिचाय्योपचाय्यसमूह्याः ॥ (१३१।०)

agnau paricāyyopacāyyasamūhyāḥ ||

132.0१३२.०

चित्याग्निचित्ये च ॥ (१३२।०)

cityāgnicitye ca ||

133.0१३३.०

ण्वुल्तृचौ ॥ (१३३।०)

ṇvultṛcau ||

134.0१३४.०

नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ॥ (१३४।०)

nandigrahipacādibhyo lyuṇinyacaḥ ||

135.0१३५.०

इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ॥ (१३५।०)

igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ ||

136.0१३६.०

आतश् चोपसर्गे ॥ (१३६।०)

ātaś copasarge ||

137.0१३७.०

पाघ्राध्माधेट्दृशः शः ॥ (१३७।०)

pāghrādhmādheṭdṛśaḥ śaḥ ||

138.0१३८.०

अनुपसर्गाल् लिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेतिसातिसाहिभ्यश् च ॥ (१३८।०)

anupasargāl limpavindadhāripārivedyudejicetisātisāhibhyaś ca ||

139.0१३९.०

ददातिदधात्योर् विभाषा ॥ (१३९।०)

dadātidadhātyor vibhāṣā ||

140.0१४०.०

ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ॥ (१४०।०)

jvalitikasantebhyo ṇaḥ ||

141.0१४१.०

श्याद्व्यधास्रुसंस्र्वतीणवसावहृलिहश्लिषश्वसश् च ॥ (१४१।०)

śyādvyadhāsrusaṃsrvatīṇavasāvahṛlihaśliṣaśvasaś ca ||

142.0१४२.०

दुन्योर् अनुपसर्गे ॥ (१४२।०)

dunyor anupasarge ||

143.0१४३.०

विभाषा ग्रहः ॥ (१४३।०)

vibhāṣā grahaḥ ||

144.0१४४.०

गेहे कः ॥ (१४४।०)

gehe kaḥ ||

145.0१४५.०

शिल्पिनि ष्वुन् ॥ (१४५।०)

śilpini ṣvun ||

146.0१४६.०

गस् थकन् ॥ (१४६।०)

gas thakan ||

147.0१४७.०

ण्युट् च ॥ (१४७।०)

ṇyuṭ ca ||

148.0१४८.०

हश् च व्रीहिकालयोः ॥ (१४८।०)

haś ca vrīhikālayoḥ ||

149.0१४९.०

प्रुसृल्वः समभिहारे वुन् ॥ (१४९।०)

prusṛlvaḥ samabhihāre vun ||

150.0१५०.०

आशिषि च ॥ (१५०।०)

āśiṣi ca ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 3, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit