अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 1, 4

4 of 32 · 109 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

आ कडाराद् एका सञ्ज्ञा ॥ (१।०)

ā kaḍārād ekā sañjñā ||

2.0२.०

विप्रतिषेधे परं कार्यम् ॥ (२।०)

vipratiṣedhe paraṃ kāryam ||

3.0३.०

यू स्त्र्याख्यौ नदी ॥ (३।०)

yū stryākhyau nadī ||

4.0४.०

नेयङुवङ्स्थानाव् अस्त्री ॥ (४।०)

neyaṅuvaṅsthānāv astrī ||

5.0५.०

वामि ॥ (५।०)

vāmi ||

6.0६.०

ङिति ह्रस्वश् च ॥ (६।०)

ṅiti hrasvaś ca ||

7.0७.०

शेषो घ्यसखि ॥ (७।०)

śeṣo ghyasakhi ||

8.0८.०

पतिः समास एव ॥ (८।०)

patiḥ samāsa eva ||

9.0९.०

षष्ठीयुक्तश् छन्दसि वा ॥ (९।०)

ṣaṣṭhīyuktaś chandasi vā ||

10.0१०.०

ह्रस्वं लघु ॥ (१०।०)

hrasvaṃ laghu ||

11.0११.०

संयोगे गुरु ॥ (११।०)

saṃyoge guru ||

12.0१२.०

दीर्घं च ॥ (१२।०)

dīrghaṃ ca ||

13.0१३.०

यस्मात् प्रत्ययविधिस् तदादि प्रत्यये ऽङ्गम् ॥ (१३।०)

yasmāt pratyayavidhis tadādi pratyaye 'ṅgam ||

14.0१४.०

सुप्तिङन्तं पदम् ॥ (१४।०)

suptiṅantaṃ padam ||

15.0१५.०

नः क्ये ॥ (१५।०)

naḥ kye ||

16.0१६.०

सिति च ॥ (१६।०)

siti ca ||

17.0१७.०

स्वादिष्व् असर्वनामस्थाने ॥ (१७।०)

svādiṣv asarvanāmasthāne ||

18.0१८.०

यचि भम् ॥ (१८।०)

yaci bham ||

19.0१९.०

तसौ मत्वर्थे ॥ (१९।०)

tasau matvarthe ||

20.0२०.०

अयस्मयादीनि छन्दसि ॥ (२०।०)

ayasmayādīni chandasi ||

21.0२१.०

बहुषु बहुवचनम् ॥ (२१।०)

bahuṣu bahuvacanam ||

22.0२२.०

द्व्येकयोर् द्विवचनैकवचने ॥ (२२।०)

dvyekayor dvivacanaikavacane ||

23.0२३.०

कारके ॥ (२३।०)

kārake ||

24.0२४.०

अब्लतिवे, अपादानध्रुवम् अपाये ऽपादानम् ॥ (२४।०)

ablative, apādānadhruvam apāye 'pādānam ||

25.0२५.०

भीत्रार्थानां भयहेतुः ॥ (२५।०)

bhītrārthānāṃ bhayahetuḥ ||

26.0२६.०

पराजेर् असोढः ॥ (२६।०)

parājer asoḍhaḥ ||

27.0२७.०

वारणार्थानाम् ईप्सितः ॥ (२७।०)

vāraṇārthānām īpsitaḥ ||

28.0२८.०

अन्तर्धौ येन अदर्शनम् इच्छति ॥ (२८।०)

antardhau yena adarśanam icchati ||

29.0२९.०

आख्यातोपयोगे ॥ (२९।०)

ākhyātopayoge ||

30.0३०.०

जनिकर्तुः प्रकृतिः ॥ (३०।०)

janikartuḥ prakṛtiḥ ||

31.0३१.०

भुवः प्रभवः ॥ (३१।०)

bhuvaḥ prabhavaḥ ||

32.0३२.०

सम्प्रदान, दतिवेकर्मणा यम् अभिप्रैति स सम्प्रदानम् ॥ (३२।०)

sampradāna, dativekarmaṇā yam abhipraiti sa sampradānam ||

33.0३३.०

रुच्यर्थानाम् प्रीयमाणः ॥ (३३।०)

rucyarthānām prīyamāṇaḥ ||

34.0३४.०

श्लाघह्नुङ्स्थाशपां ज्ञीप्स्यमानः ॥ (३४।०)

ślāghahnuṅsthāśapāṃ jñīpsyamānaḥ ||

35.0३५.०

धारेर् उत्तमर्णः ॥ (३५।०)

dhārer uttamarṇaḥ ||

36.0३६.०

स्पृहेर् ईप्सितः ॥ (३६।०)

spṛher īpsitaḥ ||

37.0३७.०

क्रुधद्रुहेर्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः ॥ (३७।०)

krudhadruherṣyāsūyārthānāṃ yaṃ prati kopaḥ ||

38.0३८.०

क्रुधद्रुहोर् उपसृष्टयोः कर्म ॥ (३८।०)

krudhadruhor upasṛṣṭayoḥ karma ||

39.0३९.०

राधीक्ष्योर् यस्य विप्रश्नः ॥ (३९।०)

rādhīkṣyor yasya vipraśnaḥ ||

40.0४०.०

प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता ॥ (४०।०)

pratyāṅbhyāṃ śruvaḥ pūrvasya kartā ||

41.0४१.०

अनुप्रतिगृणश् च ॥ (४१।०)

anupratigṛṇaś ca ||

42.0४२.०

कारणसाधकतमं करणम् ॥ (४२।०)

kāraṇasādhakatamaṃ karaṇam ||

43.0४३.०

दिवः कर्म च ॥ (४३।०)

divaḥ karma ca ||

44.0४४.०

परिक्रयणे सम्प्रदानम् अन्यतरस्याम् ॥ (४४।०)

parikrayaṇe sampradānam anyatarasyām ||

45.0४५.०

अधिकरणआधारो ऽधिकरणम् ॥ (४५।०)

adhikaraṇaādhāro 'dhikaraṇam ||

46.0४६.०

अधिशीङ्स्थासां कर्म ॥ (४६।०)

adhiśīṅsthāsāṃ karma ||

47.0४७.०

अभिनिविशश् च ॥ (४७।०)

abhiniviśaś ca ||

48.0४८.०

उपान्वध्याङ्वसः ॥ (४८।०)

upānvadhyāṅvasaḥ ||

49.0४९.०

कर्मन्कर्तुर् ईप्सिततमं कर्म ॥ (४९।०)

karmankartur īpsitatamaṃ karma ||

50.0५०.०

तथायुक्तं च अनीप्सितम् ॥ (५०।०)

tathāyuktaṃ ca anīpsitam ||

51.0५१.०

अकथितं च ॥ (५१।०)

akathitaṃ ca ||

52.0५२.०

गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणाम् अणि कर्ता स णौ ॥ (५२।०)

gatibuddhipratyavasānārthaśabdakarmākarmakāṇām aṇi kartā sa ṇau ||

53.0५३.०

हृक्रोर् अन्यतरस्याम् ॥ (५३।०)

hṛkror anyatarasyām ||

54.0५४.०

स्वतन्त्रः कर्ता ॥ (५४।०)

svatantraḥ kartā ||

55.0५५.०

तत्प्रयोजको हेतुश् च ॥ (५५।०)

tatprayojako hetuś ca ||

56.0५६.०

प्राग्रीश्वरान् निपाताः ॥ (५६।०)

prāgrīśvarān nipātāḥ ||

57.0५७.०

चादयो ऽसत्त्वे ॥ (५७।०)

cādayo 'sattve ||

58.0५८.०

प्रादयः ॥ (५८।०)

prādayaḥ ||

59.0५९.०

उपसर्गाः क्रियायोगे ॥ (५९।०)

upasargāḥ kriyāyoge ||

60.0६०.०

गतिश् च ॥ (६०।०)

gatiś ca ||

61.0६१.०

ऊर्यादिच्विडाचश् च ॥ (६१।०)

ūryādicviḍācaś ca ||

62.0६२.०

अनुकरणं च अनितिपरम् ॥ (६२।०)

anukaraṇaṃ ca anitiparam ||

63.0६३.०

आदरानादरयोः सदसती ॥ (६३।०)

ādarānādarayoḥ sadasatī ||

64.0६४.०

भूषणे ऽलम् ॥ (६४।०)

bhūṣaṇe 'lam ||

65.0६५.०

अन्तर् अपरिग्रहे ॥ (६५।०)

antar aparigrahe ||

66.0६६.०

कणेमनसी श्रद्धाप्रतीघाते ॥ (६६।०)

kaṇemanasī śraddhāpratīghāte ||

67.0६७.०

पुरो ऽव्ययम् ॥ (६७।०)

puro 'vyayam ||

68.0६८.०

अस्तं च ॥ (६८।०)

astaṃ ca ||

69.0६९.०

अच्छ गत्यर्थवदेषु ॥ (६९।०)

accha gatyarthavadeṣu ||

70.0७०.०

अदो ऽनुपदेशे ॥ (७०।०)

ado 'nupadeśe ||

71.0७१.०

तिरो ऽन्तर्धौ ॥ (७१।०)

tiro 'ntardhau ||

72.0७२.०

विभाषा कृञि ॥ (७२।०)

vibhāṣā kṛñi ||

74.0७४.०

साक्षात्प्रभृतीनि च ॥ (७४।०)

sākṣātprabhṛtīni ca ||

75.0७५.०

अनत्याधान उरसिमनसी ॥ (७५।०)

anatyādhāna urasimanasī ||

76.0७६.०

मध्ये पदे निवचने च ॥ (७६।०)

madhye pade nivacane ca ||

77.0७७.०

नित्यं हस्ते पाणावुपयमने ॥ (७७।०)

nityaṃ haste pāṇāvupayamane ||

78.0७८.०

प्राध्वं बन्धने ॥ (७८।०)

prādhvaṃ bandhane ||

79.0७९.०

जीविकोपनिषदाव् औपम्ये ॥ (७९।०)

jīvikopaniṣadāv aupamye ||

80.0८०.०

ते प्राग् धातोः ॥ (८०।०)

te prāg dhātoḥ ||

81.0८१.०

छन्दसि परे ऽपि ॥ (८१।०)

chandasi pare 'pi ||

82.0८२.०

व्यवहिताश् च ॥ (८२।०)

vyavahitāś ca ||

83.0८३.०

कर्मप्रवचनीयाः ॥ (८३।०)

karmapravacanīyāḥ ||

84.0८४.०

अनुर् लक्षणे ॥ (८४।०)

anur lakṣaṇe ||

85.0८५.०

तृतीयार्थे ॥ (८५।०)

tṛtīyārthe ||

86.0८६.०

हीने ॥ (८६।०)

hīne ||

87.0८७.०

उपो ऽधिके च ॥ (८७।०)

upo 'dhike ca ||

88.0८८.०

अपपरी वर्जने ॥ (८८।०)

apaparī varjane ||

89.0८९.०

आङ् मर्यादावचने ॥ (८९।०)

āṅ maryādāvacane ||

90.0९०.०

लक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः ॥ (९०।०)

lakṣaṇetthaṃbhūtākhyānabhāgavīpsāsu pratiparyanavaḥ ||

91.0९१.०

अभिर् अभागे ॥ (९१।०)

abhir abhāge ||

92.0९२.०

प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः ॥ (९२।०)

pratiḥ pratinidhipratidānayoḥ ||

93.0९३.०

अधिपरी अनर्थकौ ॥ (९३।०)

adhiparī anarthakau ||

94.0९४.०

सुः पूजायाम् ॥ (९४।०)

suḥ pūjāyām ||

95.0९५.०

अतिर् अतिक्रमणे च ॥ (९५।०)

atir atikramaṇe ca ||

96.0९६.०

अपिः पदार्थसम्भावनान्ववसर्गगर्हासमुच्चयेषु ॥ (९६।०)

apiḥ padārthasambhāvanānvavasargagarhāsamuccayeṣu ||

97.0९७.०

अधिर् ईश्वरे ॥ (९७।०)

adhir īśvare ||

98.0९८.०

विभाषा कृञि ॥ (९८।०)

vibhāṣā kṛñi ||

99.0९९.०

लः परस्मैपदम् ॥ (९९।०)

laḥ parasmaipadam ||

100.0१००.०

तङानाव् आत्मनेपदम् ॥ (१००।०)

taṅānāv ātmanepadam ||

101.0१०१.०

तिङस् त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः ॥ (१०१।०)

tiṅas trīṇi trīṇi prathamamadhyamottamāḥ ||

102.0१०२.०

तान्य् एकवचनद्विवचनबहुवचनान्य् एकशः ॥ (१०२।०)

tāny ekavacanadvivacanabahuvacanāny ekaśaḥ ||

103.0१०३.०

सुपः ॥ (१०३।०)

supaḥ ||

104.0१०४.०

विभक्तिश् च ॥ (१०४।०)

vibhaktiś ca ||

105.0१०५.०

युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्य् अपि मध्यमः ॥ (१०५।०)

yuṣmadyupapade samānādhikaraṇe sthāniny api madhyamaḥ ||

106.0१०६.०

प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेर् उत्तम एकवच् च ॥ (१०६।०)

prahāse ca manyopapade manyater uttama ekavac ca ||

107.0१०७.०

अस्मद्य् उत्तमः ॥ (१०७।०)

asmady uttamaḥ ||

108.0१०८.०

शेषे प्रथमः ॥ (१०८।०)

śeṣe prathamaḥ ||

109.0१०९.०

परः संनिकर्षः संहिता ॥ (१०९।०)

paraḥ saṃnikarṣaḥ saṃhitā ||

110.0११०.०

विरामो ऽवसानम् ॥ (११०।०)

virāmo 'vasānam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 1, 4

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit