अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 5, 2

18 of 32 · 140 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ् ॥ (१।०)

dhānyānāṃ bhavane kṣetre khañ ||

2.0२.०

व्रीहिशाल्योर् ढक् ॥ (२।०)

vrīhiśālyor ḍhak ||

3.0३.०

यवयवकषष्टिकाद् यत् ॥ (३।०)

yavayavakaṣaṣṭikād yat ||

4.0४.०

विभाषा तिलमाषोमाभङ्गाणुभ्यः ॥ (४।०)

vibhāṣā tilamāṣomābhaṅgāṇubhyaḥ ||

5.0५.०

सर्वचर्मणः कृतः खखञौ ॥ (५।०)

sarvacarmaṇaḥ kṛtaḥ khakhañau ||

6.0६.०

यथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः ॥ (६।०)

yathāmukhasaṃmukhasya darśanaḥ khaḥ ||

7.0७.०

तत् सर्वादेः पथ्यङ्गकर्मपत्रपात्रं व्याप्नोति ॥ (७।०)

tat sarvādeḥ pathyaṅgakarmapatrapātraṃ vyāpnoti ||

8.0८.०

आप्रपदं प्राप्नोति ॥ (८।०)

āprapadaṃ prāpnoti ||

9.0९.०

अनुपदसर्वान्नायानयं बद्धाभक्षयतिनेयेषु ॥ (९।०)

anupadasarvānnāyānayaṃ baddhābhakṣayatineyeṣu ||

10.0१०.०

परोवरपरम्परपुत्रपौत्रम् अनुभवति ॥ (१०।०)

parovaraparamparaputrapautram anubhavati ||

11.0११.०

अवारपारात्यन्तानुकामं गामी ॥ (११।०)

avārapārātyantānukāmaṃ gāmī ||

12.0१२.०

समांसमां विजायते ॥ (१२।०)

samāṃsamāṃ vijāyate ||

13.0१३.०

अद्यश्वीना अवष्टब्धे ॥ (१३।०)

adyaśvīnā avaṣṭabdhe ||

14.0१४.०

आगवीनः ॥ (१४।०)

āgavīnaḥ ||

15.0१५.०

अनुग्वलङ्गामी ॥ (१५।०)

anugvalaṅgāmī ||

16.0१६.०

अध्वनो यत्खौ ॥ (१६।०)

adhvano yatkhau ||

17.0१७.०

अभ्यमित्राच् छ च ॥ (१७।०)

abhyamitrāc cha ca ||

18.0१८.०

गोष्ठात् खञ् भूतपूर्वे ॥ (१८।०)

goṣṭhāt khañ bhūtapūrve ||

19.0१९.०

अश्वस्यैकाहगमः ॥ (१९।०)

aśvasyaikāhagamaḥ ||

20.0२०.०

शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः ॥ (२०।०)

śālīnakaupīne adhṛṣṭākāryayoḥ ||

21.0२१.०

व्रातेन जीवति ॥ (२१।०)

vrātena jīvati ||

22.0२२.०

साप्तपदीनं सख्यम् ॥ (२२।०)

sāptapadīnaṃ sakhyam ||

23.0२३.०

हैयङ्गवीनं सञ्ज्ञायाम् ॥ (२३।०)

haiyaṅgavīnaṃ sañjñāyām ||

24.0२४.०

तस्य पाकमूले पील्वादिकर्णादिभ्यः कुणब्जाहचौ ॥ (२४।०)

tasya pākamūle pīlvādikarṇādibhyaḥ kuṇabjāhacau ||

25.0२५.०

पक्षात् तिः ॥ (२५।०)

pakṣāt tiḥ ||

26.0२६.०

तेन वित्तश् चुञ्चुप्चणपौ ॥ (२६।०)

tena vittaś cuñcupcaṇapau ||

27.0२७.०

विनञ्भ्यां नानाञौ नसह ॥ (२७।०)

vinañbhyāṃ nānāñau nasaha ||

28.0२८.०

वेः शालच्छङ्कटचौ ॥ (२८।०)

veḥ śālacchaṅkaṭacau ||

29.0२९.०

संप्रोदश् च कटच् ॥ (२९।०)

saṃprodaś ca kaṭac ||

30.0३०.०

अवात् कुटारच् च ॥ (३०।०)

avāt kuṭārac ca ||

31.0३१.०

नते नासिकायाः सञ्ज्ञायां टीटञ्नाटज्भ्राटचः ॥ (३१।०)

nate nāsikāyāḥ sañjñāyāṃ ṭīṭañnāṭajbhrāṭacaḥ ||

32.0३२.०

नेर् बिडज्बिरीसचौ ॥ (३२।०)

ner biḍajbirīsacau ||

33.0३३.०

इनच्पिटच् चिकचि च ॥ (३३।०)

inacpiṭac cikaci ca ||

34.0३४.०

उपाधिभ्यां त्यकन्न् आसन्नारूढयोः ॥ (३४।०)

upādhibhyāṃ tyakann āsannārūḍhayoḥ ||

35.0३५.०

कर्मणि घटो ऽठच् ॥ (३५।०)

karmaṇi ghaṭo 'ṭhac ||

36.0३६.०

तद् अस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् ॥ (३६।०)

tad asya saṃjātaṃ tārakādibhya itac ||

37.0३७.०

प्रमाणे द्वयसज्दघ्नञ्मात्रचः ॥ (३७।०)

pramāṇe dvayasajdaghnañmātracaḥ ||

38.0३८.०

पुरुषहस्तिभ्याम् अण् च ॥ (३८।०)

puruṣahastibhyām aṇ ca ||

39.0३९.०

यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप् ॥ (३९।०)

yattadetebhyaḥ parimāṇe vatup ||

40.0४०.०

किमिदम्भ्यां वो घः ॥ (४०।०)

kimidambhyāṃ vo ghaḥ ||

41.0४१.०

किमः सङ्ख्यापरिमाणे डति च ॥ (४१।०)

kimaḥ saṅkhyāparimāṇe ḍati ca ||

42.0४२.०

सङ्ख्याया अवयवे तयप् ॥ (४२।०)

saṅkhyāyā avayave tayap ||

43.0४३.०

द्वित्रिभ्यां तयस्य अयज् वा ॥ (४३।०)

dvitribhyāṃ tayasya ayaj vā ||

44.0४४.०

उभाद् उदात्तो नित्यम् ॥ (४४।०)

ubhād udātto nityam ||

45.0४५.०

तद् अस्मिन्न् अधिकम् इति दशान्ताड् डः ॥ (४५।०)

tad asminn adhikam iti daśāntāḍ ḍaḥ ||

46.0४६.०

शदन्तविंशतेश् च ॥ (४६।०)

śadantaviṃśateś ca ||

47.0४७.०

सङ्ख्याया गुणस्य निमाने मयट् ॥ (४७।०)

saṅkhyāyā guṇasya nimāne mayaṭ ||

48.0४८.०

तस्य पूरणे डट् ॥ (४८।०)

tasya pūraṇe ḍaṭ ||

49.0४९.०

नान्ताद् असंख्यादेर् मट् ॥ (४९।०)

nāntād asaṃkhyāder maṭ ||

50.0५०.०

थट् च छन्दसि ॥ (५०।०)

thaṭ ca chandasi ||

51.0५१.०

षट्कतिकतिपयचतुरां थुक् ॥ (५१।०)

ṣaṭkatikatipayacaturāṃ thuk ||

52.0५२.०

बहुपूगगणसङ्घस्य तिथुक् ॥ (५२।०)

bahupūgagaṇasaṅghasya tithuk ||

53.0५३.०

वतोर् इथुक् ॥ (५३।०)

vator ithuk ||

54.0५४.०

द्वेस् तीयः ॥ (५४।०)

dves tīyaḥ ||

55.0५५.०

त्रेः सम्प्रसारणं च ॥ (५५।०)

treḥ samprasāraṇaṃ ca ||

56.0५६.०

विंशत्यादिभ्यस् तमड् अन्यतरस्याम् ॥ (५६।०)

viṃśatyādibhyas tamaḍ anyatarasyām ||

57.0५७.०

नित्यं शतादिमासार्धमाससंवत्सराच् च ॥ (५७।०)

nityaṃ śatādimāsārdhamāsasaṃvatsarāc ca ||

58.0५८.०

षष्ट्यादेश् च असंख्यादेः ॥ (५८।०)

ṣaṣṭyādeś ca asaṃkhyādeḥ ||

59.0५९.०

मतौ छः सूक्तसाम्नोः ॥ (५९।०)

matau chaḥ sūktasāmnoḥ ||

60.0६०.०

अध्यायानुवाकयोर् लुक् ॥ (६०।०)

adhyāyānuvākayor luk ||

61.0६१.०

विमुक्तादिभ्यो ऽण् ॥ (६१।०)

vimuktādibhyo 'ṇ ||

62.0६२.०

गोषदादिभ्यो वुन् ॥ (६२।०)

goṣadādibhyo vun ||

63.0६३.०

तत्र कुशलः पथः ॥ (६३।०)

tatra kuśalaḥ pathaḥ ||

64.0६४.०

आकर्षादिभ्यः कन् ॥ (६४।०)

ākarṣādibhyaḥ kan ||

65.0६५.०

धनहिरण्यात् कामे ॥ (६५।०)

dhanahiraṇyāt kāme ||

66.0६६.०

स्वाङ्गेभ्यः प्रसिते ॥ (६६।०)

svāṅgebhyaḥ prasite ||

67.0६७.०

उदराट् ठग् आद्यूने ॥ (६७।०)

udarāṭ ṭhag ādyūne ||

68.0६८.०

सस्येन परिजातः ॥ (६८।०)

sasyena parijātaḥ ||

69.0६९.०

अंशं हारी ॥ (६९।०)

aṃśaṃ hārī ||

70.0७०.०

तन्त्राद् अचिरापहृते ॥ (७०।०)

tantrād acirāpahṛte ||

71.0७१.०

ब्राह्मणकोष्णिके सञ्ज्ञायाम् ॥ (७१।०)

brāhmaṇakoṣṇike sañjñāyām ||

72.0७२.०

शीतोष्णाभ्यां कारिणि ॥ (७२।०)

śītoṣṇābhyāṃ kāriṇi ||

73.0७३.०

अधिकम् ॥ (७३।०)

adhikam ||

74.0७४.०

अनुकाभिकाभीकः कमिता ॥ (७४।०)

anukābhikābhīkaḥ kamitā ||

75.0७५.०

पार्श्वेन अन्विच्छति ॥ (७५।०)

pārśvena anvicchati ||

76.0७६.०

अयःशूलदण्डाजिनाभ्यां ठक्ठञौ ॥ (७६।०)

ayaḥśūladaṇḍājinābhyāṃ ṭhakṭhañau ||

77.0७७.०

तावतिथं ग्रहणम् इति लुग् वा ॥ (७७।०)

tāvatithaṃ grahaṇam iti lug vā ||

78.0७८.०

स एषां ग्रामणीः ॥ (७८।०)

sa eṣāṃ grāmaṇīḥ ||

79.0७९.०

शृङ्खलम् अस्य बन्धनं करभे ॥ (७९।०)

śṛṅkhalam asya bandhanaṃ karabhe ||

80.0८०.०

उत्क उन्मनाः ॥ (८०।०)

utka unmanāḥ ||

81.0८१.०

कालप्रयोजनाद् रोगे ॥ (८१।०)

kālaprayojanād roge ||

82.0८२.०

तद् अस्मिन्न् अन्नं प्राये सञ्ज्ञायाम् ॥ (८२।०)

tad asminn annaṃ prāye sañjñāyām ||

83.0८३.०

कुल्माषाद् अञ् ॥ (८३।०)

kulmāṣād añ ||

84.0८४.०

श्रोत्रियं छन्दो ऽधीते ॥ (८४।०)

śrotriyaṃ chando 'dhīte ||

85.0८५.०

श्राद्धम् अनेन भुक्तम् इनिठनौ ॥ (८५।०)

śrāddham anena bhuktam iniṭhanau ||

86.0८६.०

पूर्वादिनिः ॥ (८६।०)

pūrvādiniḥ ||

87.0८७.०

सपूर्वाच् च ॥ (८७।०)

sapūrvāc ca ||

88.0८८.०

इष्टादिभ्यश् च ॥ (८८।०)

iṣṭādibhyaś ca ||

89.0८९.०

छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणौ पर्यवस्थातरि ॥ (८९।०)

chandasi paripanthiparipariṇau paryavasthātari ||

90.0९०.०

अनुपद्य् अन्वेष्टा ॥ (९०।०)

anupady anveṣṭā ||

91.0९१.०

साक्षाद् द्रष्टरि सञ्ज्ञायाम् ॥ (९१।०)

sākṣād draṣṭari sañjñāyām ||

92.0९२.०

क्षेत्रियच् परक्षेत्रे चिकित्स्यः ॥ (९२।०)

kṣetriyac parakṣetre cikitsyaḥ ||

93.0९३.०

इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तम् इति वा ॥ (९३।०)

indriyamindraliṅgamindradṛṣṭamindrasṛṣṭamindrajuṣṭamindradattam iti vā ||

94.0९४.०

तद् अस्य अस्त्य् अस्मिन्न् इति मतुप् ॥ (९४।०)

tad asya asty asminn iti matup ||

95.0९५.०

रसादिभ्यश् च ॥ (९५।०)

rasādibhyaś ca ||

96.0९६.०

प्राणिस्थाद् आतो लज् अन्यतरस्याम् ॥ (९६।०)

prāṇisthād āto laj anyatarasyām ||

97.0९७.०

सिध्मादिभ्यश् च ॥ (९७।०)

sidhmādibhyaś ca ||

98.0९८.०

वत्सांसाभ्यां कामबले ॥ (९८।०)

vatsāṃsābhyāṃ kāmabale ||

99.0९९.०

फेनाद् इलच् च ॥ (९९।०)

phenād ilac ca ||

100.0१००.०

लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः ॥ (१००।०)

lomādipāmādipicchādibhyaḥ śanelacaḥ ||

101.0१०१.०

प्रज्ञाश्रद्धार्चावृत्तिभ्यो णः ॥ (१०१।०)

prajñāśraddhārcāvṛttibhyo ṇaḥ ||

102.0१०२.०

तपःसहस्राभ्यां विनीनी ॥ (१०२।०)

tapaḥsahasrābhyāṃ vinīnī ||

103.0१०३.०

अण् च ॥ (१०३।०)

aṇ ca ||

104.0१०४.०

सिकताशर्कराभ्यां च ॥ (१०४।०)

sikatāśarkarābhyāṃ ca ||

105.0१०५.०

देशे लुबिलचौ च ॥ (१०५।०)

deśe lubilacau ca ||

106.0१०६.०

दन्त उन्नत उरच् ॥ (१०६।०)

danta unnata urac ||

107.0१०७.०

ऊषसुषिमुष्कमधो रः ॥ (१०७।०)

ūṣasuṣimuṣkamadho raḥ ||

108.0१०८.०

द्युद्रुभ्यां मः ॥ (१०८।०)

dyudrubhyāṃ maḥ ||

109.0१०९.०

केशाद् वो ऽन्यतरस्याम् ॥ (१०९।०)

keśād vo 'nyatarasyām ||

110.0११०.०

गाण्ड्यजगात् सञ्ज्ञायाम् ॥ (११०।०)

gāṇḍyajagāt sañjñāyām ||

111.0१११.०

काण्डाण्डाद् ईरन्नीरचौ ॥ (१११।०)

kāṇḍāṇḍād īrannīracau ||

112.0११२.०

रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच् ॥ (११२।०)

rajaḥkṛṣyāsutipariṣado valac ||

113.0११३.०

दन्तशिखात् सञ्ज्ञायाम् ॥ (११३।०)

dantaśikhāt sañjñāyām ||

114.0११४.०

ज्योत्स्नातमिस्राशृङ्गिणोर्जस्विनूर्जस्वलगोमिन्मलिनमलीमसाः ॥ (११४।०)

jyotsnātamisrāśṛṅgiṇorjasvinūrjasvalagominmalinamalīmasāḥ ||

115.0११५.०

अत इनिठनौ ॥ (११५।०)

ata iniṭhanau ||

116.0११६.०

व्रीह्यादिभ्यश् च ॥ (११६।०)

vrīhyādibhyaś ca ||

117.0११७.०

तुन्दादिभ्य इलच् च ॥ (११७।०)

tundādibhya ilac ca ||

118.0११८.०

एकगोपूर्वाट् ठञ् नित्यम् ॥ (११८।०)

ekagopūrvāṭ ṭhañ nityam ||

119.0११९.०

शतसहस्रान्ताच् च निष्कात् ॥ (११९।०)

śatasahasrāntāc ca niṣkāt ||

120.0१२०.०

रूपाद् आहतप्रशंसयोर् यप् ॥ (१२०।०)

rūpād āhatapraśaṃsayor yap ||

121.0१२१.०

अस्मायामेधास्रजो विनिः ॥ (१२१।०)

asmāyāmedhāsrajo viniḥ ||

122.0१२२.०

बहुलं छन्दसि ॥ (१२२।०)

bahulaṃ chandasi ||

123.0१२३.०

ऊर्णाया युस् ॥ (१२३।०)

ūrṇāyā yus ||

124.0१२४.०

वाचो ग्मिनिः ॥ (१२४।०)

vāco gminiḥ ||

125.0१२५.०

आलजाटचौ बहुभाषिणि ॥ (१२५।०)

ālajāṭacau bahubhāṣiṇi ||

126.0१२६.०

स्वामिन् ऐश्वर्ये ॥ (१२६।०)

svāmin aiśvarye ||

127.0१२७.०

अर्शादिभ्यो ऽच् ॥ (१२७।०)

arśādibhyo 'c ||

128.0१२८.०

द्वन्द्वोपतापगर्ह्यात् प्राणिस्थाद् इनिः ॥ (१२८।०)

dvandvopatāpagarhyāt prāṇisthād iniḥ ||

129.0१२९.०

वातातिसाराभ्यां कुक् च ॥ (१२९।०)

vātātisārābhyāṃ kuk ca ||

130.0१३०.०

वयसि पूरणात् ॥ (१३०।०)

vayasi pūraṇāt ||

131.0१३१.०

सुखादिभ्यश् च ॥ (१३१।०)

sukhādibhyaś ca ||

132.0१३२.०

धर्मशीलवर्णान्ताच् च ॥ (१३२।०)

dharmaśīlavarṇāntāc ca ||

133.0१३३.०

हस्ताज् जातौ ॥ (१३३।०)

hastāj jātau ||

134.0१३४.०

वर्णाद् ब्रह्मचारिणि ॥ (१३४।०)

varṇād brahmacāriṇi ||

135.0१३५.०

पुष्करादिभ्यो देशे ॥ (१३५।०)

puṣkarādibhyo deśe ||

136.0१३६.०

बलादिभ्यो मतुब् अन्यतरस्याम् ॥ (१३६।०)

balādibhyo matub anyatarasyām ||

137.0१३७.०

सञ्ज्ञायां मन्माभ्याम् ॥ (१३७।०)

sañjñāyāṃ manmābhyām ||

138.0१३८.०

कंशंभ्यां बभयुस्तितुतयसः ॥ (१३८।०)

kaṃśaṃbhyāṃ babhayustitutayasaḥ ||

139.0१३९.०

तुन्दिवलिवटेर् भः ॥ (१३९।०)

tundivalivaṭer bhaḥ ||

140.0१४०.०

अहंशुभमोर् युस् ॥ (१४०।०)

ahaṃśubhamor yus ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 5, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit