अष्टाध्यायीAṣṭādhyāyī

Chapter 4, 2

14 of 32 · 145 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

तेन रक्तं रागात् ॥ (१।०)

tena raktaṃ rāgāt ||

2.0२.०

लाक्षारोचनाट् ठक् ॥ (२।०)

lākṣārocanāṭ ṭhak ||

3.0३.०

नक्षत्रेण युक्तः कालः ॥ (३।०)

nakṣatreṇa yuktaḥ kālaḥ ||

4.0४.०

लुब् अविशेषे ॥ (४।०)

lub aviśeṣe ||

5.0५.०

सञ्ज्ञायां श्रवणाश्वत्थाभ्याम् ॥ (५।०)

sañjñāyāṃ śravaṇāśvatthābhyām ||

6.0६.०

द्वन्द्वाच् छः ॥ (६।०)

dvandvāc chaḥ ||

7.0७.०

दृष्टं साम ॥ (७।०)

dṛṣṭaṃ sāma ||

8.0८.०

कलेर् ढक् ॥ (८।०)

kaler ḍhak ||

9.0९.०

वामदेवाड् ड्यड्ड्यौ ॥ (९।०)

vāmadevāḍ ḍyaḍḍyau ||

10.0१०.०

परिवृतो रथः ॥ (१०।०)

parivṛto rathaḥ ||

11.0११.०

पाण्डुकम्बलाद् इनिः ॥ (११।०)

pāṇḍukambalād iniḥ ||

12.0१२.०

द्वैपवैयाघ्राद् अञ् ॥ (१२।०)

dvaipavaiyāghrād añ ||

13.0१३.०

कौमारापूर्ववचने ॥ (१३।०)

kaumārāpūrvavacane ||

14.0१४.०

तत्रोद्धृतम् अमत्रेभ्यः ॥ (१४।०)

tatroddhṛtam amatrebhyaḥ ||

15.0१५.०

स्थण्डिलाच्छयितरि व्रते ॥ (१५।०)

sthaṇḍilācchayitari vrate ||

16.0१६.०

संस्कृतं भक्षाः ॥ (१६।०)

saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ ||

17.0१७.०

शूलोखाद् यत् ॥ (१७।०)

śūlokhād yat ||

18.0१८.०

दध्नष् ठक् ॥ (१८।०)

dadhnaṣ ṭhak ||

19.0१९.०

उदश्वितो ऽन्यतरस्याम् ॥ (१९।०)

udaśvito 'nyatarasyām ||

20.0२०.०

क्षीराड् ढञ् ॥ (२०।०)

kṣīrāḍ ḍhañ ||

21.0२१.०

सा ऽस्मिन् पौर्णमासी इति सञ्ज्ञायाम् ॥ (२१।०)

sā 'smin paurṇamāsī iti sañjñāyām ||

22.0२२.०

आग्रहायण्यश्वत्थाट् ठक् ॥ (२२।०)

āgrahāyaṇyaśvatthāṭ ṭhak ||

23.0२३.०

विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्यः ॥ (२३।०)

vibhāṣā phālgunīśravaṇākārtikīcaitrībhyaḥ ||

24.0२४.०

सा ऽस्य देवता ॥ (२४।०)

sā 'sya devatā ||

25.0२५.०

कस्येत् ॥ (२५।०)

kasyet ||

26.0२६.०

शुक्राद् घन् ॥ (२६।०)

śukrād ghan ||

27.0२७.०

अपोनप्त्रपांनप्तृभ्यां घः ॥ (२७।०)

aponaptrapāṃnaptṛbhyāṃ ghaḥ ||

28.0२८.०

छ च ॥ (२८।०)

cha ca ||

29.0२९.०

महेन्द्राद् घाणौ च ॥ (२९।०)

mahendrād ghāṇau ca ||

30.0३०.०

सोमाट् ट्यण् ॥ (३०।०)

somāṭ ṭyaṇ ||

31.0३१.०

वाय्वृतुपित्रुषसो यत् ॥ (३१।०)

vāyvṛtupitruṣaso yat ||

32.0३२.०

द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तोष्पतिगृहमेधाच् छ च ॥ (३२।०)

dyāvāpṛthivīśunāsīramarutvadagnīṣomavāstoṣpatigṛhamedhāc cha ca ||

33.0३३.०

अग्नेर् ढक् ॥ (३३।०)

agner ḍhak ||

34.0३४.०

कालेभ्यो भववत् ॥ (३४।०)

kālebhyo bhavavat ||

35.0३५.०

महाराजप्रोष्ठपदाट् ठञ् ॥ (३५।०)

mahārājaproṣṭhapadāṭ ṭhañ ||

36.0३६.०

पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः ॥ (३६।०)

pitṛvyamātulamātāmahapitāmahāḥ ||

37.0३७.०

तस्य समूहः ॥ (३७।०)

tasya samūhaḥ ||

38.0३८.०

भिक्षादिभ्यो ऽण् ॥ (३८।०)

bhikṣādibhyo 'ṇ ||

39.0३९.०

गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्याजाद् वुञ् ॥ (३९।०)

gotrokṣoṣṭrorabhrarājarājanyarājaputravatsamanuṣyājād vuñ ||

40.0४०.०

केदाराद् यञ् च ॥ (४०।०)

kedārād yañ ca ||

41.0४१.०

ठञ् कवचिनश् च ॥ (४१।०)

ṭhañ kavacinaś ca ||

42.0४२.०

ब्राह्मणमाणववाडवाद् यन् ॥ (४२।०)

brāhmaṇamāṇavavāḍavād yan ||

43.0४३.०

ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस् तल् ॥ (४३।०)

grāmajanabandhusahāyebhyas tal ||

44.0४४.०

अनुदात्तादेर् अञ् ॥ (४४।०)

anudāttāder añ ||

45.0४५.०

खण्डिकादिभ्यश् च ॥ (४५।०)

khaṇḍikādibhyaś ca ||

46.0४६.०

चरणेभ्यो धर्मवत् ॥ (४६।०)

caraṇebhyo dharmavat ||

47.0४७.०

अचित्तहस्तिधेनोष् ठक् ॥ (४७।०)

acittahastidhenoṣ ṭhak ||

48.0४८.०

केशाश्वाभ्यां यञ्छाव् अन्यतरस्याम् ॥ (४८।०)

keśāśvābhyāṃ yañchāv anyatarasyām ||

49.0४९.०

पाशादिभ्यो यः ॥ (४९।०)

pāśādibhyo yaḥ ||

50.0५०.०

खलगोरथात् ॥ (५०।०)

khalagorathāt ||

51.0५१.०

इनित्रकट्यचश् च ॥ (५१।०)

initrakaṭyacaś ca ||

52.0५२.०

विषयो देशे ॥ (५२।०)

viṣayo deśe ||

53.0५३.०

राजन्यादिभ्यो वुञ् ॥ (५३।०)

rājanyādibhyo vuñ ||

54.0५४.०

भौरिक्याद्यैषुकार्यादिभ्यो विधल्भक्तलौ ॥ (५४।०)

bhaurikyādyaiṣukāryādibhyo vidhalbhaktalau ||

55.0५५.०

सो ऽस्यादिर् इति छन्दसः प्रगाथेषु ॥ (५५।०)

so 'syādir iti chandasaḥ pragātheṣu ||

56.0५६.०

सङ्ग्रामे प्रयोजनयोद्धृभ्यः ॥ (५६।०)

saṅgrāme prayojanayoddhṛbhyaḥ ||

57.0५७.०

तद् अस्यां प्रहरणम् इति क्रीडायां णः ॥ (५७।०)

tad asyāṃ praharaṇam iti krīḍāyāṃ ṇaḥ ||

58.0५८.०

घञः सास्यां क्रियेति ञः ॥ (५८।०)

ghañaḥ sāsyāṃ kriyeti ñaḥ ||

59.0५९.०

तद् अधीते तद् वेद ॥ (५९।०)

tad adhīte tad veda ||

60.0६०.०

क्रतूक्थादिसूत्रान्ताट् ठक् ॥ (६०।०)

kratūkthādisūtrāntāṭ ṭhak ||

61.0६१.०

क्रमादिभ्यो वुन् ॥ (६१।०)

kramādibhyo vun ||

62.0६२.०

अनुब्राह्मणाद् इनिः ॥ (६२।०)

anubrāhmaṇād iniḥ ||

63.0६३.०

वसन्तादिभ्यष् ठक् ॥ (६३।०)

vasantādibhyaṣ ṭhak ||

64.0६४.०

प्रोक्ताल् लुक् ॥ (६४।०)

proktāl luk ||

65.0६५.०

सूत्राच् च कोपधात् ॥ (६५।०)

sūtrāc ca kopadhāt ||

66.0६६.०

छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि ॥ (६६।०)

chandobrāhmaṇāni ca tadviṣayāṇi ||

67.0६७.०

तद् अस्मिन्न् अस्ति इति देशे तन्नाम्नि ॥ (६७।०)

tad asminn asti iti deśe tannāmni ||

68.0६८.०

तेन निर्वृत्तम् ॥ (६८।०)

tena nirvṛttam ||

69.0६९.०

तस्य निवासः ॥ (६९।०)

tasya nivāsaḥ ||

70.0७०.०

अदूरभवश् च ॥ (७०।०)

adūrabhavaś ca ||

71.0७१.०

ओर् अञ् ॥ (७१।०)

or añ ||

72.0७२.०

मतोश् च बह्वजङ्गात् ॥ (७२।०)

matoś ca bahvajaṅgāt ||

73.0७३.०

बह्वचः कूपेषु ॥ (७३।०)

bahvacaḥ kūpeṣu ||

74.0७४.०

उदक् च विपाशः ॥ (७४।०)

udak ca vipāśaḥ ||

75.0७५.०

सङ्कलादिभ्यश् च ॥ (७५।०)

saṅkalādibhyaś ca ||

76.0७६.०

स्त्रीषु सौवीरसाल्वप्राक्षु ॥ (७६।०)

strīṣu sauvīrasālvaprākṣu ||

77.0७७.०

सुवास्त्वादिभ्यो ऽण् ॥ (७७।०)

suvāstvādibhyo 'ṇ ||

78.0७८.०

रोणी ॥ (७८।०)

roṇī ||

79.0७९.०

कोपधाच् च ॥ (७९।०)

kopadhāc ca ||

80.0८०.०

वुञ्छण्कठजिलसेनिरढञ्ण्ययफक्फिञिञ्ञ्यकक्ठको ऽरीहणकृशाश्वर्श्यकुमुदकाशतृणप्रेक्षाश्मसखिसङ्काशबलपक्षकर्णसुतङ्गमप्रगदिवराहकुमुदादिभ्यः ॥ (८०।०)

vuñchaṇkaṭhajilaseniraḍhañṇyayaphakphiñiññyakakṭhako 'rīhaṇakṛśāśvarśyakumudakāśatṛṇaprekṣāśmasakhisaṅkāśabalapakṣakarṇasutaṅgamapragadivarāhakumudādibhyaḥ ||

81.0८१.०

जनपदे लुप् ॥ (८१।०)

janapade lup ||

82.0८२.०

वरणादिभ्यश् च ॥ (८२।०)

varaṇādibhyaś ca ||

83.0८३.०

शर्कराया वा ॥ (८३।०)

śarkarāyā vā ||

84.0८४.०

ठक्छौ च ॥ (८४।०)

ṭhakchau ca ||

85.0८५.०

नद्यां मतुप् ॥ (८५।०)

nadyāṃ matup ||

86.0८६.०

मध्वादिभ्यश् च ॥ (८६।०)

madhvādibhyaś ca ||

87.0८७.०

कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप् ॥ (८७।०)

kumudanaḍavetasebhyo ḍmatup ||

88.0८८.०

नडशादाड् ड्वलच् ॥ (८८।०)

naḍaśādāḍ ḍvalac ||

89.0८९.०

शिखाया वलच् ॥ (८९।०)

śikhāyā valac ||

90.0९०.०

उत्करादिभ्यश् छः ॥ (९०।०)

utkarādibhyaś chaḥ ||

91.0९१.०

नडादीनां कुक् च ॥ (९१।०)

naḍādīnāṃ kuk ca ||

92.0९२.०

शेषे ॥ (९२।०)

śeṣe ||

93.0९३.०

राष्ट्रावारपाराद् घखौ ॥ (९३।०)

rāṣṭrāvārapārād ghakhau ||

94.0९४.०

ग्रामाद् यखञौ ॥ (९४।०)

grāmād yakhañau ||

95.0९५.०

कत्त्र्यादिभ्यो ढकञ् ॥ (९५।०)

kattryādibhyo ḍhakañ ||

96.0९६.०

कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यलङ्कारेषु ॥ (९६।०)

kulakukṣigrīvābhyaḥ śvāsyalaṅkāreṣu ||

97.0९७.०

नद्यादिभ्यो ढक् ॥ (९७।०)

nadyādibhyo ḍhak ||

98.0९८.०

दक्षिणापश्चात्पुरसस् त्यक् ॥ (९८।०)

dakṣiṇāpaścātpurasas tyak ||

99.0९९.०

कापिश्याः ष्फक् ॥ (९९।०)

kāpiśyāḥ ṣphak ||

100.0१००.०

रङ्कोर् अमनुष्ये ऽण् च ॥ (१००।०)

raṅkor amanuṣye 'ṇ ca ||

101.0१०१.०

द्युप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् ॥ (१०१।०)

dyuprāgapāgudakpratīco yat ||

102.0१०२.०

कन्थायाष् ठक् ॥ (१०२।०)

kanthāyāṣ ṭhak ||

103.0१०३.०

वर्णौ वुक् ॥ (१०३।०)

varṇau vuk ||

104.0१०४.०

अव्ययात् त्यप् ॥ (१०४।०)

avyayāt tyap ||

105.0१०५.०

ऐषमोह्यःश्वसो ऽन्यतरस्याम् ॥ (१०५।०)

aiṣamohyaḥśvaso 'nyatarasyām ||

106.0१०६.०

तीररूप्योत्तरपदाद् अञ्ञौ ॥ (१०६।०)

tīrarūpyottarapadād aññau ||

107.0१०७.०

दिक्पूर्वपदाद् असञ्ज्ञायां ञः ॥ (१०७।०)

dikpūrvapadād asañjñāyāṃ ñaḥ ||

108.0१०८.०

मद्रेभ्यो ऽञ् ॥ (१०८।०)

madrebhyo 'ñ ||

109.0१०९.०

उदीच्यग्रामाच् च बह्वचो ऽन्तोदात्तात् ॥ (१०९।०)

udīcyagrāmāc ca bahvaco 'ntodāttāt ||

110.0११०.०

प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधाद् अण् ॥ (११०।०)

prasthottarapadapaladyādikopadhād aṇ ||

111.0१११.०

कण्वादिभ्यो गोत्रे ॥ (१११।०)

kaṇvādibhyo gotre ||

112.0११२.०

इञश् च ॥ (११२।०)

iñaś ca ||

113.0११३.०

न द्व्यचः प्राच्यभरतेषु ॥ (११३।०)

na dvyacaḥ prācyabharateṣu ||

114.0११४.०

वृद्धाच् छः ॥ (११४।०)

vṛddhāc chaḥ ||

115.0११५.०

भवतष् ठक्छसौ ॥ (११५।०)

bhavataṣ ṭhakchasau ||

116.0११६.०

काश्यादिभ्यष् ठञ्ञिठौ ॥ (११६।०)

kāśyādibhyaṣ ṭhaññiṭhau ||

117.0११७.०

वाहीकग्रामेभ्यश् च ॥ (११७।०)

vāhīkagrāmebhyaś ca ||

118.0११८.०

विभाषोशीनरेषु ॥ (११८।०)

vibhāṣośīnareṣu ||

119.0११९.०

ओर् देशे ठञ् ॥ (११९।०)

or deśe ṭhañ ||

120.0१२०.०

वृद्धात् प्राचाम् ॥ (१२०।०)

vṛddhāt prācām ||

121.0१२१.०

धन्वयोपधाद् वुञ् ॥ (१२१।०)

dhanvayopadhād vuñ ||

122.0१२२.०

प्रस्थपुरवहान्ताच् च ॥ (१२२।०)

prasthapuravahāntāc ca ||

123.0१२३.०

रोपधेतोः प्राचाम् ॥ (१२३।०)

ropadhetoḥ prācām ||

124.0१२४.०

जनपदतदवध्योश् च ॥ (१२४।०)

janapadatadavadhyoś ca ||

125.0१२५.०

अवृद्धाद् अपि बहुवचनविषयात् ॥ (१२५।०)

avṛddhād api bahuvacanaviṣayāt ||

126.0१२६.०

कच्छाग्निवक्त्रगर्तोत्तरपदात् ॥ (१२६।०)

kacchāgnivaktragartottarapadāt ||

127.0१२७.०

धूमादिभ्यश् च ॥ (१२७।०)

dhūmādibhyaś ca ||

128.0१२८.०

नगरात् कुत्सनप्रावीण्ययोः ॥ (१२८।०)

nagarāt kutsanaprāvīṇyayoḥ ||

129.0१२९.०

अरण्यान् मनुष्ये ॥ (१२९।०)

araṇyān manuṣye ||

130.0१३०.०

विभाषा कुरुयुगन्धराभ्याम् ॥ (१३०।०)

vibhāṣā kuruyugandharābhyām ||

131.0१३१.०

मद्रवृज्योः कन् ॥ (१३१।०)

madravṛjyoḥ kan ||

132.0१३२.०

कोपधाद् अण् ॥ (१३२।०)

kopadhād aṇ ||

133.0१३३.०

कच्छादिभ्यश् च ॥ (१३३।०)

kacchādibhyaś ca ||

134.0१३४.०

मनुष्यतत्स्थयोर् वुञ् ॥ (१३४।०)

manuṣyatatsthayor vuñ ||

135.0१३५.०

अपदातौ साल्वात् ॥ (१३५।०)

apadātau sālvāt ||

136.0१३६.०

गोयवाग्वोश् च ॥ (१३६।०)

goyavāgvoś ca ||

137.0१३७.०

गर्तोत्तरपदाच् छः ॥ (१३७।०)

gartottarapadāc chaḥ ||

138.0१३८.०

गहादिभ्यश् च ॥ (१३८।०)

gahādibhyaś ca ||

139.0१३९.०

प्राचां कटादेः ॥ (१३९।०)

prācāṃ kaṭādeḥ ||

140.0१४०.०

राज्ञः क च ॥ (१४०।०)

rājñaḥ ka ca ||

141.0१४१.०

वृद्धाद् अकेकान्तात् खोपधात् ॥ (१४१।०)

vṛddhād akekāntāt khopadhāt ||

142.0१४२.०

कन्थापलदनगरग्रामह्रदोत्तरपदात् ॥ (१४२।०)

kanthāpaladanagaragrāmahradottarapadāt ||

143.0१४३.०

पर्वताच् च ॥ (१४३।०)

parvatāc ca ||

144.0१४४.०

विभाषा ऽमनुष्ये ॥ (१४४।०)

vibhāṣā 'manuṣye ||

145.0१४५.०

कृकणपर्णाद् भरद्वाजे ॥ (१४५।०)

kṛkaṇaparṇād bharadvāje ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Aṣṭādhyāyī, 4, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit