बृहदारण्यकोपनिषद्Bṛhadāraṇyakopaniṣad
BĀU, 1, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
द्वया ह प्राजापत्या देवाश् चासुराश् च ततः कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः । (१।१)
dvayā ha prājāpatyā devāś cāsurāś ca tataḥ kānīyasā eva devā jyāyasā asurāḥ |
ते ह देवा ऊचुर् हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति ॥ (१।३)
te ha devā ūcur hantāsurān yajña udgīthenātyayāmeti ||
ते ऽविदुर् अनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । (२।५)
te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti |
स यः स पाप्मा यद् एवेदम् अप्रतिरूपं वदति । (२।७)
sa yaḥ sa pāpmā yad evedam apratirūpaṃ vadati |
ते ऽविदुर् अनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । (३।५)
te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti |
स यः स पाप्मा यद् एवेदम् अप्रतिरूपं जिघ्रति । (३।७)
sa yaḥ sa pāpmā yad evedam apratirūpaṃ jighrati |
ते ऽविदुर् अनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । (४।५)
te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti |
स यः स पाप्मा यद् एवेदम् अप्रतिरूपं पश्यति । (४।७)
sa yaḥ sa pāpmā yad evedam apratirūpaṃ paśyati |
ते ऽविदुर् अनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । (५।५)
te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti |
ते ऽविदुर् अनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । (६।५)
te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti |
एवम् उ खल्व् एता देवताः पाप्मभिर् उपासृजन् । (६।१०)
evam u khalv etā devatāḥ pāpmabhir upāsṛjan |
अथ हेमम् आसन्यं प्राणम् ऊचुस् त्वं न उद्गायेति । (७।१)
atha hemam āsanyaṃ prāṇam ūcus tvaṃ na udgāyeti |
ते ऽविदुर् अनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति । (७।३)
te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti |
स यथाश्मानम् ऋत्वा लोष्टो विध्वंसेतैवं हैव विध्वंसमाना विष्वञ्चो विनेशुः । (७।५)
sa yathāśmānam ṛtvā loṣṭo vidhvaṃsetaivaṃ haiva vidhvaṃsamānā viṣvañco vineśuḥ |
भवत्य् आत्मना परास्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥ (७।७)
bhavaty ātmanā parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda ||
ते होचुः क्व नु सो ऽभूद् यो न इत्थम् असक्तेति । (८।१)
te hocuḥ kva nu so 'bhūd yo na ittham asakteti |
दूरं ह वा अस्मान् मृत्युर् भवति य एवं वेद ॥ (९।३)
dūraṃ ha vā asmān mṛtyur bhavati ya evaṃ veda ||
सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युम् अपहत्य यत्रासां दिशाम् अन्तस् तद् गमयांचकार । (१०।१)
sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyum apahatya yatrāsāṃ diśām antas tad gamayāṃcakāra |
तस्मान् न जनम् इयान् नान्तम् इयान् नेत् पाप्मानं मृत्युम् अन्ववायानीति ॥ (१०।३)
tasmān na janam iyān nāntam iyān net pāpmānaṃ mṛtyum anvavāyānīti ||
सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युम् अपहत्याथैना मृत्युम् अत्यवहत् ॥ (११।१)
sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyum apahatyāthainā mṛtyum atyavahat ||
सा यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत सो ऽग्निर् अभवत् । (१२।२)
sā yadā mṛtyum atyamucyata so 'gnir abhavat |
सो ऽयम् अग्निः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तो दीप्यते ॥ (१२।३)
so 'yam agniḥ pareṇa mṛtyum atikrānto dīpyate ||
स यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत स वायुर् अभवत् । (१३।२)
sa yadā mṛtyum atyamucyata sa vāyur abhavat |
सो ऽयं वायुः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तः पवते ॥ (१३।३)
so 'yaṃ vāyuḥ pareṇa mṛtyum atikrāntaḥ pavate ||
तद् यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत स आदित्यो ऽभवत् । (१४।२)
tad yadā mṛtyum atyamucyata sa ādityo 'bhavat |
सो ऽसाव् आदित्यः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तस् तपति ॥ (१४।३)
so 'sāv ādityaḥ pareṇa mṛtyum atikrāntas tapati ||
तद् यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत ता दिशो ऽभवन् । (१५।२)
tad yadā mṛtyum atyamucyata tā diśo 'bhavan |
तद् यदा मृत्युम् अत्यमुच्यत स चन्द्रमा अभवत् । (१६।२)
tad yadā mṛtyum atyamucyata sa candramā abhavat |
सो ऽसौ चन्द्रः परेण मृत्युम् अतिक्रान्तो भाति । (१६।३)
so 'sau candraḥ pareṇa mṛtyum atikrānto bhāti |
एवं ह वा एनम् एषा देवता मृत्युम् अतिवहति य एवं वेद ॥ (१६।४)
evaṃ ha vā enam eṣā devatā mṛtyum ativahati ya evaṃ veda ||
यद्धि किञ्चान्नम् अद्यते ऽनेनैव तद् अद्यते । (१७।२)
yaddhi kiñcānnam adyate 'nenaiva tad adyate |
तस्माद् यद् अनेनान्नम् अत्ति तेनैतास् तृप्यन्ति । (१८।७)
tasmād yad anenānnam atti tenaitās tṛpyanti |
एवं ह वा एनं स्वा अभिसंविशन्ति भर्ता स्वानां श्रेष्ठः पुरएता भवत्य् अन्नादो ऽधिपतिर् य एवं वेद । (१८।८)
evaṃ ha vā enaṃ svā abhisaṃviśanti bhartā svānāṃ śreṣṭhaḥ puraetā bhavaty annādo 'dhipatir ya evaṃ veda |
य उ हैवंविदं स्वेषु प्रतिर् बुभूषति न हैवालं भार्येभ्यो भवति । (१८।९)
ya u haivaṃvidaṃ sveṣu pratir bubhūṣati na haivālaṃ bhāryebhyo bhavati |
अथ य एवैतम् अनुभवति यो वैतम् अनु भार्यान् बुभूर्षति स हैवालं भार्येभ्यो भवति ॥ (१८।१०)
atha ya evaitam anubhavati yo vaitam anu bhāryān bubhūrṣati sa haivālaṃ bhāryebhyo bhavati ||
तस्माद् यस्मात् कस्माच्चाङ्गात् प्राण उत्क्रामति तद् एव तच्छुष्यति । (१९।४)
tasmād yasmāt kasmāccāṅgāt prāṇa utkrāmati tad eva tacchuṣyati |
वाग् वै सामैष सा चामश् चेति तत् साम्नः सामत्वम् । (२२।२)
vāg vai sāmaiṣa sā cāmaś ceti tat sāmnaḥ sāmatvam |
यद्वेव समः प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस् त्रिभिर् लोकैः समो ऽनेन सर्वेण तस्माद्वेव साम । (२२।३)
yadveva samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhis tribhir lokaiḥ samo 'nena sarveṇa tasmādveva sāma |
प्राणो वा उत् प्राणेन हीदं सर्वम् उत्तब्धम् । (२३।२)
prāṇo vā ut prāṇena hīdaṃ sarvam uttabdham |
तद्धापि ब्रह्मदत्तश् चैकितानेयो राजानं भक्षयन्न् उवाच । (२४।१)
taddhāpi brahmadattaś caikitāneyo rājānaṃ bhakṣayann uvāca |
अयं त्यस्य राजा मूर्धानं विपातयताद् यद् इतो ऽयास्य आङ्गिरसो ऽन्येनोदगायद् इति । (२४।२)
ayaṃ tyasya rājā mūrdhānaṃ vipātayatād yad ito 'yāsya āṅgiraso 'nyenodagāyad iti |
तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वम् । (२५।१)
tasya haitasya sāmno yaḥ svaṃ veda bhavati hāsya svam |
तस्माद् आर्त्विज्यं करिष्यन् वाचि स्वरम् इच्छेत । (२५।३)
tasmād ārtvijyaṃ kariṣyan vāci svaram iccheta |
तया वाचा स्वरसम्पन्नयार्त्विज्यं कुर्यात् । (२५।४)
tayā vācā svarasampannayārtvijyaṃ kuryāt |
भवति हास्य स्वं य एवम् एतत् साम्नः स्वं वेद ॥ (२५।७)
bhavati hāsya svaṃ ya evam etat sāmnaḥ svaṃ veda ||
तस्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद भवति हास्य सुवर्णम् । (२६।१)
tasya haitasya sāmno yaḥ suvarṇaṃ veda bhavati hāsya suvarṇam |
भवति हास्य सुवर्णं य एवम् एतत् साम्नः सुवर्णं वेद ॥ (२६।३)
bhavati hāsya suvarṇaṃ ya evam etat sāmnaḥ suvarṇaṃ veda ||
तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति । (२७।१)
tasya haitasya sāmno yaḥ pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhati |
वाचि हि खल्व् एष एतत् प्राणः प्रतिष्ठितो गीयते । (२७।३)
vāci hi khalv eṣa etat prāṇaḥ pratiṣṭhito gīyate |
असतो मा सद् गमय तमसो मा ज्योतिर् गमय मृत्योर् मामृतं गमयेति । (२८।४)
asato mā sad gamaya tamaso mā jyotir gamaya mṛtyor māmṛtaṃ gamayeti |
मृत्युर् वा असत् सद् अमृतं मृत्योर् मामृतं गमयामृतं मा कुर्व् इत्य् एवैतद् आह । (२८।६)
mṛtyur vā asat sad amṛtaṃ mṛtyor māmṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurv ity evaitad āha |
मृत्युर् वै तमो ज्योतिर् अमृतं मृत्योर् मामृतं गमयामृतं मा कुर्व् इत्य् एवैतद् आह । (२८।८)
mṛtyur vai tamo jyotir amṛtaṃ mṛtyor māmṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurv ity evaitad āha |
अथ यानीतराणि स्तोत्राणि तेष्व् आत्मने ऽन्नाद्यम् आगायेत् । (२८।११)
atha yānītarāṇi stotrāṇi teṣv ātmane 'nnādyam āgāyet |
स एष एवंविद् उद्गातात्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते तम् आगायति । (२८।१४)
sa eṣa evaṃvid udgātātmane vā yajamānāya vā yaṃ kāmaṃ kāmayate tam āgāyati |
न हैवालोक्यताया आशास्ति य एवम् एतत् साम वेद ॥ (२८।१६)
na haivālokyatāyā āśāsti ya evam etat sāma veda ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.