बृहदारण्यकोपनिषद्Bṛhadāraṇyakopaniṣad
BĀU, 1, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
त्रीण्य् आत्मने ऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् । (१।३)
trīṇy ātmane 'kuruta paśubhya ekaṃ prāyacchat |
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न । (१।४)
tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na |
कस्मात् तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा । (१।५)
kasmāt tāni na kṣīyante adyamānāni sarvadā |
यो वै ताम् अक्षितिं वेद सो ऽन्नम् अत्ति प्रतीकेन । (१।६)
yo vai tām akṣitiṃ veda so 'nnam atti pratīkena |
मेधया हि तपसाजनयत् पितैकम् अस्य साधारणम् इति । (२।२)
medhayā hi tapasājanayat pitaikam asya sādhāraṇam iti |
इदम् एवास्य तत् साधारणम् अन्नं यद् इदम् अद्यते । (२।३)
idam evāsya tat sādhāraṇam annaṃ yad idam adyate |
पयो ह्य् एवाग्रे मनुष्याश् च पशवश् चोपजीवन्ति । (२।१३)
payo hy evāgre manuṣyāś ca paśavaś copajīvanti |
तस्मात् कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति । (२।१४)
tasmāt kumāraṃ jātaṃ ghṛtaṃ vaivāgre pratilehayanti stanaṃ vānudhāpayanti |
तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति । (२।१६)
tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca neti |
पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न । (२।१७)
payasi hīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na |
तद् यद् इदम् आहुः संवत्सरं पयसा जुह्वद् अप पुनर्मृत्युं जयतीति । (२।१८)
tad yad idam āhuḥ saṃvatsaraṃ payasā juhvad apa punarmṛtyuṃ jayatīti |
यद् अहर् एव जुहोति तद् अहः पुनर्मृत्युम् अपजयत्य् एवं विद्वान् । (२।२०)
yad ahar eva juhoti tad ahaḥ punarmṛtyum apajayaty evaṃ vidvān |
कस्मात् तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदेति । (२।२२)
kasmāt tāni na kṣīyante adyamānāni sarvadeti |
स देवान् अपिगच्छति स ऊर्जम् उपजीवतीति प्रशंसा ॥ (२।३१)
sa devān apigacchati sa ūrjam upajīvatīti praśaṃsā ||
त्रीण्य् आत्मने ऽकुरुतेति मनो वाचं प्राणं तान्य् आत्मने ऽकुरुत । (३।१)
trīṇy ātmane 'kuruteti mano vācaṃ prāṇaṃ tāny ātmane 'kuruta |
अन्यत्रमना अभूवं नादर्शम् अन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषम् इति मनसा ह्य् एव पश्यति मनसा शृणोति । (३।२)
anyatramanā abhūvaṃ nādarśam anyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣam iti manasā hy eva paśyati manasā śṛṇoti |
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिर् अधृतिर् ह्रीर् धीर् भीर् इत्य् एतत् सर्वं मन एव । (३।३)
kāmaḥ saṃkalpo vicikitsā śraddhāśraddhā dhṛtir adhṛtir hrīr dhīr bhīr ity etat sarvaṃ mana eva |
तस्माद् अपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति । (३।४)
tasmād api pṛṣṭhata upaspṛṣṭo manasā vijānāti |
प्राणो ऽपानो व्यान उदानः समानो ऽन इत्य् एतत् सर्वं प्राण एव । (३।७)
prāṇo 'pāno vyāna udānaḥ samāno 'na ity etat sarvaṃ prāṇa eva |
वाग् एवायं लोको मनो ऽन्तरिक्षलोकः प्राणो ऽसौ लोकः ॥ (४।२)
vāg evāyaṃ loko mano 'ntarikṣalokaḥ prāṇo 'sau lokaḥ ||
वाग् एवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ (५।२)
vāg evargvedo mano yajurvedaḥ prāṇaḥ sāmavedaḥ ||
तद् यावत्य् एव वाक् तावती पृथिवी तावान् अयम् अग्निः ॥ (११।३)
tad yāvaty eva vāk tāvatī pṛthivī tāvān ayam agniḥ ||
तद् यावद् एव मनस् तावती द्यौस् तावान् असाव् आदित्यः । (१२।३)
tad yāvad eva manas tāvatī dyaus tāvān asāv ādityaḥ |
तद् यावान् एव प्राणस् तावत्य आपस् तावान् असौ चन्द्रः । (१३।३)
tad yāvān eva prāṇas tāvatya āpas tāvān asau candraḥ |
स यो हैतान् अन्तवत उपास्ते ऽन्तवन्तं स लोकं जयति । (१३।५)
sa yo haitān antavata upāste 'ntavantaṃ sa lokaṃ jayati |
अथ यो हैतान् अनन्तान् उपास्ते ऽनन्तं स लोकं जयति ॥ (१३।६)
atha yo haitān anantān upāste 'nantaṃ sa lokaṃ jayati ||
स रात्रिभिर् एवा च पूर्यते ऽप च क्षीयते । (१४।४)
sa rātribhir evā ca pūryate 'pa ca kṣīyate |
सो ऽमावास्यां रात्रिम् एतया षोडश्या कलया सर्वम् इदं प्राणभृद् अनुप्रविश्य ततः प्रातर् जायते । (१४।५)
so 'māvāsyāṃ rātrim etayā ṣoḍaśyā kalayā sarvam idaṃ prāṇabhṛd anupraviśya tataḥ prātar jāyate |
तस्माद् एतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्याद् अपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ (१४।६)
tasmād etāṃ rātriṃ prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ na vicchindyād api kṛkalāsasyaitasyā eva devatāyā apacityai ||
यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकालो ऽयम् एव स यो ऽयम् एवंवित् पुरुषः । (१५।१)
yo vai sa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakālo 'yam eva sa yo 'yam evaṃvit puruṣaḥ |
तस्माद् यद्य् अपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज् जीवति प्रधिनागाद् इत्य् एवाहुः ॥ (१५।७)
tasmād yady api sarvajyāniṃ jīyata ātmanā cej jīvati pradhināgād ity evāhuḥ ||
अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति । (१६।१)
atha trayo vāva lokā manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti |
सो ऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा । (१६।२)
so 'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena karmaṇā |
यदा प्रैष्यन् मन्यते ऽथ पुत्रम् आह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस् त्वं लोक इति । (१७।२)
yadā praiṣyan manyate 'tha putram āha tvaṃ brahma tvaṃ yajñas tvaṃ loka iti |
स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञो ऽहम् लोक इति । (१७।३)
sa putraḥ pratyāhāhaṃ brahmāhaṃ yajño 'ham loka iti |
यद् वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्य् एकता । (१७।४)
yad vai kiñcānūktaṃ tasya sarvasya brahmety ekatā |
ये वै के च यज्ञास् तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्य् एकता । (१७।५)
ye vai ke ca yajñās teṣāṃ sarveṣāṃ yajña ity ekatā |
ये वै के च लोकास् तेषां सर्वेषां लोक इत्य् एकता । (१७।६)
ye vai ke ca lokās teṣāṃ sarveṣāṃ loka ity ekatā |
स यदैवंविद् अस्माल् लोकात् प्रैत्य् अथैभिर् एव प्राणैः सह पुत्रम् आविशति । (१७।११)
sa yadaivaṃvid asmāl lokāt praity athaibhir eva prāṇaiḥ saha putram āviśati |
स यद्य् अनेन किंचिद् अक्ष्णया कृतं भवति तस्माद् एनं सर्वस्मात् पुत्रो मुञ्चति तस्मात् पुत्रो नाम । (१७।१२)
sa yady anena kiṃcid akṣṇayā kṛtaṃ bhavati tasmād enaṃ sarvasmāt putro muñcati tasmāt putro nāma |
अथैनम् एते देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ (१७।१४)
athainam ete devāḥ prāṇā amṛtā āviśanti ||
पृथिव्यै चैनम् अग्नेश् च दैवी वाग् आविशति । (१८।१)
pṛthivyai cainam agneś ca daivī vāg āviśati |
सा वै दैवी वाग् यया यद् यद् एव वदति तत् तद् भवति ॥ (१८।२)
sā vai daivī vāg yayā yad yad eva vadati tat tad bhavati ||
दिवश् चैनम् आदित्याच् च दैवं मन आविशति । (१९।१)
divaś cainam ādityāc ca daivaṃ mana āviśati |
तद् वै दैवं मनो येनानन्द्य् एव भवत्य् अथो न शोचति ॥ (१९।२)
tad vai daivaṃ mano yenānandy eva bhavaty atho na śocati ||
अद्भ्यश् चैनं चन्द्रमसश् च दैवः प्राण आविशति । (२०।१)
adbhyaś cainaṃ candramasaś ca daivaḥ prāṇa āviśati |
स वै दैवः प्राणो यः संचरंश् चासंचरंश् च न व्यथते ऽथो न रिष्यति । (२०।२)
sa vai daivaḥ prāṇo yaḥ saṃcaraṃś cāsaṃcaraṃś ca na vyathate 'tho na riṣyati |
स एष एवंवित् सर्वेषां भूतानाम् आत्मा भवति । (२०।३)
sa eṣa evaṃvit sarveṣāṃ bhūtānām ātmā bhavati |
यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्य् अवन्त्य् एवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्य् अवन्ति । (२०।५)
yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtāny avanty evaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtāny avanti |
यद् उ किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्य् अमैवासां तद् भवति । (२०।६)
yad u kiñcemāḥ prajāḥ śocanty amaivāsāṃ tad bhavati |
अथेमम् एव नाप्नोत् यो ऽयं मध्यमः प्राणः । (२१।१४)
athemam eva nāpnot yo 'yaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ |
अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरंश् चासंचरंश् च न व्यथते ऽथो न रिष्यति । (२१।१६)
ayaṃ vai naḥ śreṣṭho yaḥ saṃcaraṃś cāsaṃcaraṃś ca na vyathate 'tho na riṣyati |
तेन ह वाव तत् कुलम् आचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद । (२१।२०)
tena ha vāva tat kulam ācakṣate yasmin kule bhavati ya evaṃ veda |
अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्य् अध्यात्मम् ॥ (२१।२२)
anuśuṣya haivāntato mriyata ity adhyātmam ||
अथाधिदेवतं ज्वलिष्याम्य् एवाहम् इत्य् अग्निर् दध्रे । (२२।१)
athādhidevataṃ jvaliṣyāmy evāham ity agnir dadhre |
स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवम् एतासां देवतानां वायुः । (२२।५)
sa yathaiṣāṃ prāṇānāṃ madhyamaḥ prāṇa evam etāsāṃ devatānāṃ vāyuḥ |
अथैष श्लोको भवति यतश् चोदेति सूर्यो ऽस्तं यत्र च गच्छतीति । (२३।१)
athaiṣa śloko bhavati yataś codeti sūryo 'staṃ yatra ca gacchatīti |
तं देवाश् चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति । (२३।३)
taṃ devāś cakrire dharmaṃ sa evādya sa u śva iti |
यद् वा एते ऽमुर्ह्य् अध्रियन्त तद् एवाप्य् अद्य कुर्वन्ति । (२३।४)
yad vā ete 'murhy adhriyanta tad evāpy adya kurvanti |
तस्माद् एकम् एव व्रतं चरेत् प्राण्याच्चैवापान्याच् च । (२३।५)
tasmād ekam eva vrataṃ caret prāṇyāccaivāpānyāc ca |
यद्य् उ चरेत् समापिपयिषेत् तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ (२३।७)
yady u caret samāpipayiṣet teno etasyai devatāyai sāyujyaṃ salokatāṃ jayati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.