बृहदारण्यकोपनिषद्Bṛhadāraṇyakopaniṣad
BĀU, 3, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ ह वाचक्नव्य् उवाच ब्राह्मणा भगवन्तो हन्ताहम् इमं द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि । (१।१)
atha ha vācaknavy uvāca brāhmaṇā bhagavanto hantāham imaṃ dvau praśnau prakṣyāmi |
न वै जातु युष्माकम् इमं कश्चिद् ब्रह्मोद्यं जेतेति । (१।३)
na vai jātu yuṣmākam imaṃ kaścid brahmodyaṃ jeteti |
सा होवाच अहं वै त्वा याज्ञवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुत्र उज्ज्यं धनुर् अधिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिनौ हस्ते कृत्वोपोत्तिष्ठेद् एवम् एवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्याम् उपोदस्थाम् । (२।१)
sā hovāca ahaṃ vai tvā yājñavalkya yathā kāśyo vā vaideho vograputra ujjyaṃ dhanur adhijyaṃ kṛtvā dvau bāṇavantau sapatnātivyādhinau haste kṛtvopottiṣṭhed evam evāhaṃ tvā dvābhyāṃ praśnābhyām upodasthām |
सा होवाच यद् ऊर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यद् अवाक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद् भूतं च भवच् च भविष्यच् चेत्य् आचक्षते कस्मिंस् तद् ओतं च प्रोतं चेति ॥ (३।१)
sā hovāca yad ūrdhvaṃ yājñavalkya divo yad avāk pṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yad bhūtaṃ ca bhavac ca bhaviṣyac cety ācakṣate kasmiṃs tad otaṃ ca protaṃ ceti ||
स होवाच यद् ऊर्ध्वं गार्गि दिवो यद् अवाक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद् भूतं च भवच् च भविष्यच् चेत्य् आचक्षत आकाशे तद् ओतं च प्रोतं चेति ॥ (४।१)
sa hovāca yad ūrdhvaṃ gārgi divo yad avāk pṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yad bhūtaṃ ca bhavac ca bhaviṣyac cety ācakṣata ākāśe tad otaṃ ca protaṃ ceti ||
सा होवाच नमस् ते ऽस्तु याज्ञवल्क्य यो म एतं व्यवोचो ऽपरस्मै धारयस्वेति पृच्छ गार्गीति ॥ (५।१)
sā hovāca namas te 'stu yājñavalkya yo ma etaṃ vyavoco 'parasmai dhārayasveti pṛccha gārgīti ||
सा होवाच यद् ऊर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यद् अवाक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद् भूतं च भवच् च भविष्यच् चेत्य् आचक्षते कस्मिंस् तद् ओतं च प्रोतं चेति ॥ (६।१)
sā hovāca yad ūrdhvaṃ yājñavalkya divo yad avāk pṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yad bhūtaṃ ca bhavac ca bhaviṣyac cety ācakṣate kasmiṃs tad otaṃ ca protaṃ ceti ||
स होवाच यद् ऊर्ध्वं गार्गि दिवो यद् अवाक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद् भूतं च भवच् च भविष्यच् चेत्य् आचक्षत आकाश एव तद् ओतं च प्रोतं चेति । (७।१)
sa hovāca yad ūrdhvaṃ gārgi divo yad avāk pṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yad bhūtaṃ ca bhavac ca bhaviṣyac cety ācakṣata ākāśa eva tad otaṃ ca protaṃ ceti |
स होवाच एतद् वै तद् अक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य् अस्थूलम् अनण्व् अह्रस्वम् अदीर्घम् अलोहितम् अस्नेहम् अच्छायम् अतमो ऽवाय्व् अनाकाशम् असङ्गम् अरसम् अगन्धम् अचक्षुष्कम् अश्रोत्रम् अवाग् अमनो ऽतेजस्कम् अप्राणम् अमुखम् अगात्रम् अनन्तरम् अबाह्यम् । (८।१)
sa hovāca etad vai tad akṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadanty asthūlam anaṇv ahrasvam adīrgham alohitam asneham acchāyam atamo 'vāyv anākāśam asaṅgam arasam agandham acakṣuṣkam aśrotram avāg amano 'tejaskam aprāṇam amukham agātram anantaram abāhyam |
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्यचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः । (९।१)
etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryacandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ |
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः । (९।२)
etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dyāvāpṛthivyau vidhṛte tiṣṭhataḥ |
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरात्राण्य् अर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृतास् तिष्ठन्ति । (९।३)
etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi nimeṣā muhūrtā ahorātrāṇy ardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsarā iti vidhṛtās tiṣṭhanti |
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्यो ऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्यो ऽन्या यां यां च दिशम् अनु । (९।४)
etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi prācyo 'nyā nadyaḥ syandante śvetebhyaḥ parvatebhyaḥ pratīcyo 'nyā yāṃ yāṃ ca diśam anu |
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि मनुष्याः प्रशसन्ति यजमानं देवा दर्वीं पितरो ऽन्वायत्ताः ॥ (९।५)
etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi manuṣyāḥ praśasanti yajamānaṃ devā darvīṃ pitaro 'nvāyattāḥ ||
यो वा एतद् अक्षरम् गार्ग्य् अविदित्वास्मिंल्लोके जुहोति यजते तपस् तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्य् अन्तवद् एवास्य तद् भवति । (१०।१)
yo vā etad akṣaram gārgy aviditvāsmiṃlloke juhoti yajate tapas tapyate bahūni varṣasahasrāṇy antavad evāsya tad bhavati |
यो वा एतद् अक्षरम् अविदित्वा गार्ग्य् अविदित्वास्माल्लोकात् प्रैति स कृपणः । (१०।२)
yo vā etad akṣaram aviditvā gārgy aviditvāsmāllokāt praiti sa kṛpaṇaḥ |
अथ य एतद् अक्षरं गार्गि विदित्वास्माल् लोकात् प्रैति स ब्राह्मणः ॥ (१०।३)
atha ya etad akṣaraṃ gārgi viditvāsmāl lokāt praiti sa brāhmaṇaḥ ||
तद् वा एतद् अक्षरं गार्ग्य् अदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ । (११।१)
tad vā etad akṣaraṃ gārgy adṛṣṭaṃ draṣṭraśrutaṃ śrotramataṃ mantravijñātaṃ vijñātṛ |
एतस्मिन् नु खल्व् अक्षरे गार्ग्य् आकाश ओतश् च प्रोतश् च ॥ (११।६)
etasmin nu khalv akṣare gārgy ākāśa otaś ca protaś ca ||
सा होवाच ब्राह्मणा भगवन्तस् तद् एव बहु मन्यध्वं यद् अस्मान् नमस्कारेण मुच्येध्वम् । (१२।१)
sā hovāca brāhmaṇā bhagavantas tad eva bahu manyadhvaṃ yad asmān namaskāreṇa mucyedhvam |
न वै जातु युष्माकम् इमं कश्चिद् ब्रह्मोद्यं जेतेति । (१२।२)
na vai jātu yuṣmākam imaṃ kaścid brahmodyaṃ jeteti |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.