बृहदारण्यकोपनिषद्Bṛhadāraṇyakopaniṣad
BĀU, 6, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति । (१।१)
yo ha vai jyeṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca veda jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca svānāṃ bhavati |
यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति । (२।१)
yo ha vai vasiṣṭhāṃ veda vasiṣṭhaḥ svānāṃ bhavati |
यो ह वै संपदं वेद सं हास्मै पद्यते यं कामं कामयते । (४।१)
yo ha vai saṃpadaṃ veda saṃ hāsmai padyate yaṃ kāmaṃ kāmayate |
यो ह वा आयतनं वेदायतनं स्वानां भवत्य् आयतनं जनानाम् । (५।१)
yo ha vā āyatanaṃ vedāyatanaṃ svānāṃ bhavaty āyatanaṃ janānām |
यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभिः । (६।१)
yo ha vai prajātiṃ veda prajāyate ha prajayā paśubhiḥ |
ते हेमे प्राणा अहंश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जग्मुः । (७।१)
te heme prāṇā ahaṃśreyase vivadamānā brahma jagmuḥ |
तद्धोवाच यस्मिन् व उत्क्रान्त इदं शरीरं पापियो मन्यते स वो वसिष्ठ इति ॥ (७।३)
taddhovāca yasmin va utkrānta idaṃ śarīraṃ pāpiyo manyate sa vo vasiṣṭha iti ||
सा संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथम् अशकत मद् ऋते जीवितुम् इति । (८।२)
sā saṃvatsaraṃ proṣyāgatyovāca katham aśakata mad ṛte jīvitum iti |
ते होचुः यथाकला अवदन्तो वाचा प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश् चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवम् अजीविष्मेति । (८।३)
te hocuḥ yathākalā avadanto vācā prāṇantaḥ prāṇena paśyantaś cakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvāṃso manasā prajāyamānā retasaivam ajīviṣmeti |
तत् संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथम् अशकत मद् ऋते जीवितुम् इति । (९।२)
tat saṃvatsaraṃ proṣyāgatyovāca katham aśakata mad ṛte jīvitum iti |
ते होचुः यथान्धा अपश्यन्तश् चक्षुषा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवम् अजीविष्मेति । (९।३)
te hocuḥ yathāndhā apaśyantaś cakṣuṣā prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvāṃso manasā prajāyamānā retasaivam ajīviṣmeti |
तत् संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथम् अशकत मद् ऋते जीवितुम् इति । (१०।२)
tat saṃvatsaraṃ proṣyāgatyovāca katham aśakata mad ṛte jīvitum iti |
ते होचुः यथा बधिरा अशृण्वन्तः श्रोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश् चक्षुषा विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवम् अजीविष्मेति । (१०।३)
te hocuḥ yathā badhirā aśṛṇvantaḥ śrotreṇa prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaś cakṣuṣā vidvāṃso manasā prajāyamānā retasaivam ajīviṣmeti |
तत् संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथम् अशकत मद् ऋते जीवितुम् इति । (११।२)
tat saṃvatsaraṃ proṣyāgatyovāca katham aśakata mad ṛte jīvitum iti |
ते होचुः यथा मुग्धा अविद्वांसो मनसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश् चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसैवम् अजीविष्मेति । (११।३)
te hocuḥ yathā mugdhā avidvāṃso manasā prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaś cakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa prajāyamānā retasaivam ajīviṣmeti |
तत् संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथम् अशकत मद् ऋते जीवितुम् इति । (१२।२)
tat saṃvatsaraṃ proṣyāgatyovāca katham aśakata mad ṛte jīvitum iti |
ते होचुः यथा क्लीबा अप्रजायमाना रेतसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश् चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसैवम् अजीविष्मेति । (१२।३)
te hocuḥ yathā klībā aprajāyamānā retasā prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaś cakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvāṃso manasaivam ajīviṣmeti |
अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन् यथा महासुहयः सैन्धवः पड्वीशशङ्खून्त् संवृहेद् एवं हैवेमान् प्राणान्त् संववर्ह । (१३।१)
atha ha prāṇa utkramiṣyan yathā mahāsuhayaḥ saindhavaḥ paḍvīśaśaṅkhūnt saṃvṛhed evaṃ haivemān prāṇānt saṃvavarha |
सा ह वाग् उवाच यद् वा अहं वसिष्ठास्मि त्वं तद् वसिष्ठो ऽसीति । (१४।१)
sā ha vāg uvāca yad vā ahaṃ vasiṣṭhāsmi tvaṃ tad vasiṣṭho 'sīti |
यद् वा अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत् प्रतिष्ठो ऽसीति चक्षुः । (१४।२)
yad vā ahaṃ pratiṣṭhāsmi tvaṃ tat pratiṣṭho 'sīti cakṣuḥ |
यद् वा अहं संपद् अस्मि त्वं तत् संपद् असीति श्रोत्रम् । (१४।३)
yad vā ahaṃ saṃpad asmi tvaṃ tat saṃpad asīti śrotram |
यद् वा अहम् आयतनम् अस्मि त्वं तद् आयतनम् असीति मनः । (१४।४)
yad vā aham āyatanam asmi tvaṃ tad āyatanam asīti manaḥ |
यद् वा अहं प्रजातिर् अस्मि त्वं तत् प्रजातिर् असीति रेतः । (१४।५)
yad vā ahaṃ prajātir asmi tvaṃ tat prajātir asīti retaḥ |
यद् इदं किंचा श्वभ्य आ कृमिभ्य आ कीटपतङ्गेभ्यस् तत् ते ऽन्नम् । (१४।७)
yad idaṃ kiṃcā śvabhya ā kṛmibhya ā kīṭapataṅgebhyas tat te 'nnam |
न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवति नानन्नं प्रतिगृहीतं य एवम् एतद् अनस्यान्नं वेद । (१४।९)
na ha vā asyānannaṃ jagdhaṃ bhavati nānannaṃ pratigṛhītaṃ ya evam etad anasyānnaṃ veda |
तद् विद्वांसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्य् अशित्वाचामन्ति । (१४।१०)
tad vidvāṃsaḥ śrotriyā aśiṣyanta ācāmanty aśitvācāmanti |
एतम् एव तद् अन्नम् अनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते ॥ (१४।११)
etam eva tad annam anagnaṃ kurvanto manyante ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.